Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:18

Ερώτηση ΣΚΓ΄. Εφόσον ο Κύριος είπε: «Εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, για να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις»· εκείνος που θέλει να νηστέψει για κάποιον λόγο αρεστό στον Θεό, όπως βρίσκουμε να έχουν κάνει πολλές φορές και οι άγιοι, εφόσον τελικά γίνεται φανερός έστω και αν δεν το θέλει, τι πρέπει να κάνει; Απόκριση. Το παράγγελμα αυτό απευθύνεται προς εκείνους που εφαρμόζουν επιτηδευμένα την εντολή του Θεού με σκοπό να φανούν στους ανθρώπους, ώστε να θεραπεύσουν το πάθος της ανθρωπαρέσκειας. Επειδή, το ότι η εντολή του Κυρίου, όταν τηρείται προς δόξαν Θεού, είναι από τη φύση της αδύνατον να κρυφτεί από τους φιλόθεους, ο Κύριος το φανέρωσε λέγοντας: «Δεν μπορεί να κρυφτεί πόλη που βρίσκεται πάνω σε όρος· ούτε ανάβουν λύχνο και τον βάζουν κάτω από τον μόδιο», και τα εξής.

Διότι όλα αυτά, μαζί με τα προαναφερθέντα αμαρτήματα, θα καταστήσουν μάταιη την προσπάθεια. Εάν λοιπόν κάποιος επιθυμεί να διδαχθεί τον τρόπο της αληθινής και αρεστής σε εμένα τον Θεό νηστείας, ας πράττει τα εξής: αφού κάνει το πρόσωπό του φαιδρό και αλείψει την κεφαλή του με έλαιο, σύμφωνα με τη σωτήρια προτροπή, ας τηρεί τη νηστεία στα κρυφά και ας δείχνει την ταπείνωση της ψυχής του μόνο στον Πατέρα που βλέπει τα κρυφά· στα φανερά δε, ας επιτρέπει σε όλους να δουν, μέσω των έργων του, τους καρπούς της ψυχικής του ευλάβειας, λύνοντας κάθε δεσμό αδικίας. Διότι, εάν υπάρχουν προηγούμενες δεσμεύσεις που προκύπτουν από συμβόλαια και ανθρώπινες συναλλαγές, είναι δίκαιο, όταν φθάνει ο καιρός της λατρείας μέσω της νηστείας, αυτές να διαλύονται και να αποτινάσσονται οι θηλιές των καταπιεστικών συναλλαγών. Εκπληρώνοντας έμπρακτα αυτό ακριβώς που ειπώθηκε από τον Σωτήρα: «Εάν προσφέρεις το δώρο σου και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου, και τότε, αφού έλθεις, πρόσφερε το δώρο σου». Αλλά και αυτούς που είναι καταπονημένοι από δάνεια και οφειλές, ελευθέρωσέ τους από τα χρέη και ξέσχισε κάθε άδικο συμβόλαιο.

Αυτά τα αποδεικνύει και εκείνος που, αφού είπε, «έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ μου», πρόσθεσε, «θα ψάλω και θα υμνήσω με τη δόξα μου», και αλλού: «όταν σε θυμόμουν στο κρεβάτι μου, τα ξημερώματα μελετούσα εσένα». Αλλά και «όταν νηστεύετε», λέει, «να μη γίνεστε σκυθρωποί όπως οι υποκριτές· διότι παραμορφώνουν τα πρόσωπά τους, για να φανούν στους ανθρώπους ότι νηστεύουν· αλήθεια σας λέω, ότι έχουν ήδη λάβει την ανταμοιβή τους· εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, ώστε να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά στον Πατέρα σου που είναι στα κρυφά, και ο Πατέρας σου που βλέπει στα κρυφά, θα σε ανταμείψει στα φανερά».

Αυτά δε τα λέει ο Κύριος, ώστε όσοι προσεύχονται και νηστεύουν να μην αποβλέπουν στα μάτια των ανθρώπων, από τους οποίους δεν προκύπτει κανένα απολύτως όφελος, με αποτέλεσμα να υπομένουμε τον κόπο της νηστείας και της προσευχής, αλλά να στερούμαστε τον μισθό. Όταν λέει να αλείφουμε το κεφάλι και να πλένουμε το πρόσωπο, εννοεί να μην επιτηδευόμαστε την ωχρότητα, ούτε να αφήνουμε το κεφάλι μας απεριποίητο και κατάξερο, για να δώσουμε την εντύπωση ότι το πάθαμε αυτό από την έντονη νηστεία και την καταφρόνηση του σώματος, θηρεύοντας έτσι τον έπαινο των ανθρώπων. Επειδή τέτοια έπρατταν οι Φαρισαίοι από επιδειξιομανία, γι' αυτό και δικαίως αποξενώθηκαν από την Εκκλησία του Χριστού, στους οποίους ο Κύριος μας απαγορεύει κατηγορηματικά να μοιάζουμε.

Διότι, εάν αυτά έχουν για εμάς την πρώτη θέση, δεν θα δοκιμάσουμε κανέναν κόπο σε εκείνα, εφόσον ο φιλάνθρωπος Θεός θα μας παράσχει μεγάλη ευκολία σε αυτά. Εάν όμως, παραμελώντας τα πνευματικά, δείχνουμε σπουδή μόνο για εκείνα και, χωρίς να κάνουμε κανέναν λόγο για την ψυχή, ασχολούμαστε αδιάκοπα με τα βιοτικά, τότε και από αυτά θα υποστούμε ζημία, και σε εκείνα δεν θα έχουμε κανένα απολύτως όφελος. Ας μην αντιστρέφουμε, λοιπόν, την τάξη, παρακαλώ, αλλά γνωρίζοντας την αγαθότητα του Δεσπότη μας, ας τα παραχωρούμε όλα σε Αυτόν και ας μην καταπονούμε τους εαυτούς μας με τις βιοτικές μέριμνες. Διότι Εκείνος που μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη εξαιτίας της δικής Του φιλανθρωπίας, πολύ περισσότερο θα μας παράσχει όλη την υπόλοιπη πρόνοια. «Διότι γνωρίζει», λέει, «ο Πατέρας σας ο ουράνιος ότι έχετε ανάγκη από όλα αυτά, προτού εσείς του τα ζητήσετε». Γι' αυτό ακριβώς θέλει να έχουμε απαλλαγεί από κάθε τέτοια μέριμνα και να αφιερώνουμε όλο τον χρόνο μας στα πνευματικά. Διότι ζήτα εσύ, λέει, τα πνευματικά, και εγώ θα σου παράσχω με αφθονία όλα τα σωματικά. Έτσι ευδοκίμησαν και όλοι οι δίκαιοι. Άλλωστε, με αφορμή τη δική τους αρετή φέραμε στη μέση και αυτόν τον λόγο· διότι λέγαμε ότι εκείνοι, αν και δέχθηκαν υπόσχεση για αισθητά πράγματα, επιζητούσαν τα νοητά. Εμείς όμως πράττουμε το αντίθετο από εκείνους και, ενώ έχουμε λάβει υπόσχεση για νοητά αγαθά, χάσκουμε προσηλωμένοι στα αισθητά.

Περί νηστείας. Λόγος Β΄. Πάλι η αγία νηστεία μάς καλεί σε απόλαυση αγαθών, πάλι μάς προετοιμάζει ως αγωνιστές, πάλι θέλει να είμαστε ανδρείοι, ώστε να μας αναδείξει νικητές των παθών, και να καταδείξει λαμπρότερο το κάλλος της ψυχής, και διά των κόπων να πλέξει στεφάνια στα κεφάλια μας. Διότι, τι είναι η νηστεία παρά στέφανος των αγώνων, πρόξενος ανταμοιβών και οδός σωτηρίας; Επειδή η νηστεία μεταθέτει από τη δουλεία στην ελευθερία, και επαναφέρει από την αιχμαλωσία στην πατρίδα· η νηστεία θεραπεύει τα τραύματα της ψυχής, η νηστεία ανακαινίζει την ψυχή που έχει φθαρεί από τις αμαρτίες, δυναμώνει την ψυχή, κάνει ανδρείο το φρόνημα, εισάγει τον φόβο του Θεού, εκπορθεί τα πάθη, γαληνεύει τους λογισμούς. Τις ημέρες των νηστειών οι ηδονές σβήνουν και οι αρετές ανθίζουν, το κάλλος της σωφροσύνης αναδεικνύεται καθαρότατο, και το σώμα μεταβαίνει στην κατάσταση της ψυχής, γινόμενο πνευματικό υπερβαίνοντας τη φύση του. Να χαίρεσαι κατά τη νηστεία, και να μη γίνεσαι σκυθρωπός, όπως οι υποκριτές· οι οποίοι παραμορφώνουν τα πρόσωπά τους για να φανούν στους ανθρώπους, χάνοντας την ανταμοιβή της νηστείας. Διότι αυτός είναι ο λόγος του Σωτήρος: Κατά τη νηστεία άλειψε το κεφάλι σου, νίψε το πρόσωπό σου με την αγαθοεργία, λάμψε με τις αρετές, ώστε να φαίνεσαι ότι νηστεύεις μόνο σε εμένα, που βλέπω καθαρά τα κρυπτά.

Νηστεύεις; Μην αλλοιώσεις το πρόσωπό σου, όπως οι υποκριτές, μη γίνεις σκυθρωπός, αλλά άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, ώστε να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά σε Εκείνον που εξετάζει καρδιές και νεφρούς. Εάν νηστεύεις, να νηστεύεις έτσι όπως παρήγγειλε ο Χριστός, για να μην υπομείνεις τον κόπο, αλλά χάσεις τον μισθό. Διότι, εάν νηστεύεις, πρόσεχε να μη δανείσεις τα χρήματά σου με τόκο. Νηστεύεις; Σχίσε το χειρόγραφο των καταπιεστικών συναλλαγών· συγχώρησε, για να συγχωρεθείς· άφησε την πίκρα για τον αδελφό σου, για να λάβεις άφεση· ελέησε, για να ελεηθείς· συγχώρησε στον πλησίον το σφάλμα. Νηστεύεις; Ελέησε εκείνον που αδίκησας, μη φθονήσεις ποτέ αδελφό, ούτε πάλι να μισήσεις κανέναν. Νηστεύεις;

Μοίραζε το ψωμί σου σε αυτόν που πεινά, και φτωχούς άστεγους οδήγησε στο σπίτι σου. Εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και μην περιφρονήσεις τους οικείους της γενιάς σου.» «Όταν νηστεύετε, μη γίνεστε σκυθρωποί όπως οι υποκριτές· διότι παραμορφώνουν τα πρόσωπά τους, για να δείξουν στους ανθρώπους ότι νηστεύουν. Αλήθεια σας λέω, ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και πλύνε το πρόσωπό σου, ώστε να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά στον Πατέρα σου, ο οποίος βρίσκεται στο κρυπτό.

«Και ο Πατέρας σου, που βλέπει στα κρυφά, θα σου το ανταποδώσει στα φανερά.» Αληθινή νηστεία είναι η αποξένωση από τα κακά. Διότι ο μεν κορεσμός περιορίζει την ικανοποίηση στο στομάχι, ενώ η νηστεία ανεβάζει το όφελος στην ψυχή. Να χαίρεσαι, διότι σου έχει δοθεί από τον ιατρό φάρμακο που εξαλείφει την αμαρτία. Διότι, όπως ακριβώς τα σκουλήκια που αναπτύσσονται στα σπλάχνα των παιδιών εξοντώνονται με κάποια πολύ ισχυρά φάρμακα, έτσι και η νηστεία, όταν εισέλθει στην ψυχή, νεκρώνει την αμαρτία που φωλιάζει στο βάθος της. Μην αλλοιώνεις το πρόσωπό σου όπως οι υποκριτές. Όπως είσαι, έτσι να δείχνεις, χωρίς να προσδίδεις στον εαυτό σου σκυθρωπή όψη, κυνηγώντας τη δόξα του να θεωρείσαι εγκρατής. Ούτε από την ελεημοσύνη που διασαλπίζεται προκύπτει όφελος, ούτε από τη νηστεία που δημοσιοποιείται υπάρχει κανένα κέρδος. Διότι όσα γίνονται επιδεικτικά, δεν μεταφέρουν τον καρπό τους στον μέλλοντα αιώνα, αλλά καταλήγουν απλώς στον έπαινο των ανθρώπων. Πρόστρεξε, λοιπόν, με χαρά στη δωρεά της νηστείας. Η νηστεία είναι δώρο αρχαίο, που δεν παλιώνει και δεν γερνά, αλλά διαρκώς ανανεώνεται και ανθίζει φτάνοντας στην ακμή του. Δεν είναι νεότερη επινόηση· είναι κειμήλιο των πατέρων. Καθετί που ξεχωρίζει για την αρχαιότητά του είναι σεβαστό. Σεβάσου τα λευκά μαλλιά της νηστείας. Είναι συνομήλικη με την ανθρωπότητα.

Μτ 6, 17-18 Επειδή «το να αλείφεται» και «το να νίβεται» κανείς εφαρμοζόταν από όσους ευφραίνονταν και χαίρονταν σύμφωνα με κάποιο παλαιό έθιμο, και αυτά θεωρούνταν σύμβολα χαράς και ευφροσύνης, ο Δεσπότης, προστάζοντάς μας να επιτελούμε τη «νηστεία» με χαρά και ευφροσύνη, λέει: «άλειψε» με λάδι «το κεφάλι σου» και «νίψε το πρόσωπο», νομοθετώντας μέσα από τα σύμβολα της χαράς και της ευφροσύνης να χαιρόμαστε και να ευφραινόμαστε κατά το «νηστεύειν». Διότι, έχοντας αυτή τη διάθεση, και από τους άλλους θα μπορέσουμε να κρύψουμε «ότι νηστεύουμε», και για τους εαυτούς μας θα κάνουμε τον αγώνα της νηστείας ελαφρύ. Διότι όπου υπάρχει προθυμία και χαρά, εκεί ακόμη και το κοπιαστικό γίνεται ελαφρύ. Άρα, το «άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου» σημαίνει: κάνε τον εαυτό σου φαιδρό και προετοίμασέ τον να είναι χαρωπός από την ευθυμία και την αγαλλίαση της καρδιάς, και γενικά φρόντισε με κάθε τρόπο να περάσεις απαρατήρητος, ώστε να έχεις ως μισθαποδότη Εκείνον που επιβλέπει τα «κρυφά».

«Αλήθεια σας λέω, ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους.» Παραμόρφωση προσώπου είναι η ωχρότητα, όταν κάποιος δεν φαίνεται όπως είναι, αλλά προσποιείται σκυθρωπότητα. «Εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και νίψε το πρόσωπό σου, για να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά στον Πατέρα σου που βρίσκεται στον κρυφό τόπο· και ο Πατέρας σου, που βλέπει στα κρυφά, θα σε ανταμείψει.» Οι παλαιοί είχαν ως σημάδι χαράς το να αλείφονται με έλαιο μετά το λουτρό· έτσι λοιπόν και εσύ να φαίνεσαι χαρούμενος. Ως έλαιο νοείται και η ελεημοσύνη. Κεφαλή δε δική μας είναι ο Χριστός, τον οποίο πρέπει να αλείφουμε με τις ελεημοσύνες· και το πρόσωπο, δηλαδή τις αισθήσεις, να το νίβουμε με δάκρυα. «Μη θησαυρίζετε για τον εαυτό σας θησαυρούς πάνω στη γη, όπου ο σκόρος και η φθορά τους καταστρέφουν, και όπου οι κλέφτες κάνουν διαρρήξεις και κλέβουν. Θησαυρίζετε όμως για τον εαυτό σας θησαυρούς στον ουρανό, όπου ούτε ο σκόρος ούτε η φθορά καταστρέφουν, και όπου οι κλέφτες δεν κάνουν διαρρήξεις ούτε κλέβουν· διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας.» Επειδή εξέβαλε το νόσημα της κενοδοξίας, μιλάει πλέον για την ακτημοσύνη.