Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:2

Και ότι αυτό είναι αληθινό, άκουσε το ιερό Ευαγγέλιο που λέει για εκείνους που πράττουν τα καλά για χάρη των ανθρώπων: Αλήθεια σας λέω, έχουν λάβει τον μισθό τους. Ας αποφύγουμε, λοιπόν, την κενοδοξία, τον γλυκύ συλητή του πνευματικού πλούτου, τον ηδύ εχθρό των ψυχών μας, τον σκόρο των αρετών, εκείνον που με ηδονή λεηλατεί τα καλά μας έργα, εκείνον που επάλειψε με μέλι το δηλητήριο της απάτης του και προσφέρει στις διάνοιες των ανθρώπων το ολέθριο ποτήρι, ώστε, νομίζω, να εμφορηθούν άπληστα από το πάθος. Διότι η ανθρώπινη δόξα είναι γλυκιά στους απαίδευτους.

Και εάν έχω όλη τη γνώση και όλη την πίστη· και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου· και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καώ, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Αυτό ακριβώς διδάχθηκε ο Απόστολος από τον Κύριο, ο οποίος είπε για κάποιους: «Διότι τα κάνουν για να φανούν στους ανθρώπους. Αλήθεια σας λέω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους». Διότι αυτό που δεν γίνεται από αγάπη προς τον Θεό, αλλά για τον έπαινο των ανθρώπων, οποιοδήποτε έργο και αν είναι αυτό, δεν βρίσκει έπαινο θεοσέβειας, αλλά υπόκειται στην κατάκριση της ανθρωπαρέσκειας, ή της αυταρέσκειας, ή της φιλονικίας, ή του φθόνου, ή κάποιας παρόμοιας αιτίας. Γι' αυτό και ο Κύριος ονομάζει ένα τέτοιο έργο ως έργο αδικίας, λέγοντας προς εκείνους που του είπαν «Φάγαμε ενώπιόν σου» και τα εξής: «Απομακρυνθείτε από εμένα, όλοι οι εργάτες της αδικίας». Διότι πώς δεν είναι εργάτες της αδικίας εκείνοι που καταχρώνται τις δωρεές του Θεού για την ικανοποίηση των δικών τους ηδονών; Τέτοιοι ήταν εκείνοι για τους οποίους λέει ο Απόστολος: «Διότι δεν είμαστε όπως οι πολλοί που καπηλεύονται τον λόγο του Θεού»· και πάλι: «Επειδή νομίζουν ότι η ευσέβεια είναι πηγή κέρδους», και πολλά παρόμοια. Έχει δε αποδειχθεί σε εμάς ότι ο ίδιος ο Απόστολος ήταν καθαρός από όλα αυτά, μέσα από όσα λέει: «Όχι προσπαθώντας να αρέσουμε στους ανθρώπους, αλλά στον Θεό που δοκιμάζει τις καρδιές μας. Διότι ούτε ποτέ χρησιμοποιήσαμε λόγια κολακείας, όπως γνωρίζετε, ούτε δράσαμε με πρόφαση την πλεονεξία· ο Θεός είναι μάρτυρας· ούτε ζητήσαμε δόξα από τους ανθρώπους, ούτε από εσάς, ούτε από άλλους».

Εκμίσθωσε, λοιπόν, τον εαυτό του ο Μωάβ, και έγινε μισθωτός. Διότι δεν αγάπησε τον Θεό, αλλά έπραττε αυτό που έπραττε με τη φαντασία των αμοιβών και την ελπίδα του προσωπικού του οφέλους, και όχι από εσωτερική διάθεση για το ίδιο το πραττόμενο. Μέσα σε τρία χρόνια, λοιπόν, σαν τα χρόνια του μισθωτού, θα ατιμαστεί. Όπως, λοιπόν, ο μισθωτός ποιμένας δεν είναι πραγματικός ποιμένας, έτσι και αυτός που κάνει ελεημοσύνη για να δοξαστεί από τους ανθρώπους, έχει ήδη λάβει τον μισθό του και δεν είναι ελεήμων, ούτε κοινωνικός. Και εκείνος που είναι σώφρων από ανθρωπαρέσκεια δεν είναι σώφρων, διότι δεν επιδιώκει την αρετή, αλλά θηρεύει τη δόξα που προέρχεται από αυτήν. Στερημένοι τιμής, επομένως, ενώπιον του Θεού είναι όσοι πράττουν το οτιδήποτε προς επίδειξη.

Εκείνα είναι γνωρίσματα της χρηστότητας, τούτα της αυστηρότητας. Ή για εκείνα ας αγαπήσουμε, ή για τούτα ας φοβηθούμε, για να μην ειπωθεί και σε εμάς: «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Σύμφωνα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής». Και ποιο είναι το όφελος για μένα από τα άλλα κατορθώματα, εάν πρόκειται, λέγοντας τον αδελφό μου ανόητο, να γίνω ένοχος για τη γέεννα; Διότι ποιο είναι το όφελος της ελευθερίας από τα πολλά, για εκείνον που υποδουλώνεται εξαιτίας ενός; Επειδή, «εκείνος που πράττει την αμαρτία», λέγει, «είναι δούλος της αμαρτίας». Και ποιο είναι το κέρδος της απάθειας σε πολλά, για εκείνον του οποίου το σώμα φθείρεται από ένα πάθος; Διότι εκείνος που εργάζεται το θέλημα του Θεού, αλλά όχι με τον τρόπο που θέλει ο Θεός, ούτε το πράττει με διάθεση αγάπης προς τον Θεό, έχει ανώφελη την προσπάθειά του αυτή. «Αλήθεια σας λέγω», λέγει, «ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους». Επομένως, άνθρωπε, εάν δεν θυμάσαι την αρχική σου δημιουργία, λάβε κάποια επίγνωση του αξιώματός σου από το τίμημα που καταβλήθηκε για εσένα· στρέψε το βλέμμα σου προς το αντάλλαγμα, και γνώρισε την αξία σου.

Ο σκοπός της ενδυμασίας είναι ένας: να αποτελεί επαρκές κάλυμμα του σώματος για τον χειμώνα και το καλοκαίρι. Ούτε στο χρώμα πρέπει να επιδιώκεται το φανταχτερό, ούτε στην κατασκευή το λεπτό και το μαλακό. Διότι το να αναζητά κανείς τα ωραία χρώματα στα ρούχα είναι ισοδύναμο με τον γυναικείο καλλωπισμό, τον οποίο εκείνες επιτηδεύονται, βάφοντας τα μάγουλα και τα μαλλιά τους με ξένα χρώματα. Αλλά και ο χιτώνας οφείλει να έχει τέτοιο πάχος, ώστε αυτός που τον φοράει να μην έχει ανάγκη από άλλο ένδυμα για να ζεσταθεί. Και το υπόδημα να είναι μεν ευτελές ως προς την αξία του, αλλά να εκπληρώνει επαρκώς την ανάγκη. Διότι η χρήση των ευτελέστερων πραγμάτων αποτελεί άσκηση ταπεινοφροσύνης, η οποία θεραπεύει το πάθος της φιλοδοξίας. Κενόδοξος δε είναι εκείνος που κάνει ή λέει κάτι αποκλειστικά για τη μάταιη δόξα του κόσμου. Για παράδειγμα, εκείνος που κάνει ελεημοσύνη για να δοξαστεί από τους ανθρώπους, έχει ήδη λάβει τον μισθό του, και δεν είναι πραγματικά ελεήμων ούτε κοινωνικός. Και εκείνος που ζει σωφρόνως για να είναι αρεστός στους ανθρώπους, δεν είναι σώφρων, διότι δεν επιδιώκει την αρετή, αλλά θηρεύει τη δόξα που προέρχεται από αυτήν. Εξάλλου, ήταν δυνατόν στον Ανανία εξ αρχής να μην υποσχεθεί στον Θεό το κτήμα του· επειδή όμως, αποβλέποντας στην ανθρώπινη δόξα, αφιέρωσε το κτήμα στον Θεό μέσω της υπόσχεσης, ώστε να θαυμαστεί από τους ανθρώπους για τη γενναιοδωρία του, ενώ ταυτόχρονα υπεξαίρεσε μέρος από το αντίτιμο, προκάλεσε εναντίον του τέτοια αγανάκτηση του Κυρίου, της οποίας όργανο υπήρξε ο Πέτρος, ώστε δεν βρήκε ούτε καν χρονικό περιθώριο για μετάνοια.

Κεφάλαιο Βʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους, με σκοπό να σας δουν. Ειδάλλως, δεν έχετε μισθό από τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς. Όταν, λοιπόν, κάνεις ελεημοσύνη, μη σαλπίσεις μπροστά στους ανθρώπους, όπως κάνουν οι υποκριτές στις συναγωγές και στους δρόμους, για να δοξαστούν από τους ανθρώπους. Αλήθεια σας λέω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους, και τα εξής. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Αʹ. Είτε λοιπόν τρώτε, είτε πίνετε, είτε κάνετε οτιδήποτε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν Θεού.

Κεφάλαιο Β΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Όταν, λοιπόν, κάνεις ελεημοσύνη, μη σαλπίσεις μπροστά σου, όπως κάνουν οι υποκριτές στις συναγωγές και στους δρόμους, για να δοξαστούν από τους ανθρώπους. Αλήθεια σας λέω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Όταν όμως εσύ κάνεις ελεημοσύνη, ας μη μάθει το αριστερό σου χέρι τι κάνει το δεξί σου· ώστε η ελεημοσύνη σου να μείνει στα κρυφά· και ο Πατέρας σου, ο οποίος βλέπει στα κρυφά, θα σε ανταμείψει ο ίδιος στα φανερά. Και περί της προσευχής ομοίως. ΜΑΡΚΟΣ.

Να μην είσαι βαρύς στις επιπλήξεις, ούτε να ελέγχεις βιαστικά, ούτε με εμπάθεια (διότι κάτι τέτοιο είναι αυθάδεια), ούτε να καταδικάζεις για μικρά σφάλματα, σαν να είσαι ο ίδιος απολύτως δίκαιος. Αντιθέτως, να δέχεσαι κοντά σου αυτούς που βρίσκονται σε παράπτωμα και να τους καταρτίζεις πνευματικά, όπως προτρέπει ο Απόστολος: «Προσέχοντας τον εαυτό σου, μήπως πειραστείς κι εσύ». Να δείχνεις τόση σπουδή στο να μη δοξάζεσαι από τους ανθρώπους, όση δείχνουν άλλοι στο να δοξάζονται, εφόσον βεβαίως θυμάσαι τον Χριστό, ο Οποίος λέει ότι η θεληματική προβολή στους ανθρώπους και το να πράττει κανείς το αγαθό για να θεαθεί από αυτούς, αποτελεί ζημία του μισθού παρά τω Θεώ. Διότι, όπως λέει, «έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους». Μη ζημιώνεις, λοιπόν, τον εαυτό σου με το να επιθυμείς να επιδεικνύεσαι στους ανθρώπους. Επειδή ο Θεός είναι ο μέγας θεατής, να φιλοδοξείς να δοξάζεσαι ενώπιον του Θεού· διότι Εκείνος αποδίδει λαμπρό τον μισθό. Αλλά μήπως αξιώθηκες πρωτοκαθεδρίας, και οι άνθρωποι σε περιποιούνται και σε δοξάζουν; Γίνε ίσος με τους υφισταμένους σου, «όχι καταδυναστεύοντας τους κλήρους», όπως λέει, ούτε σύμφωνα με το πρότυπο των κοσμικών αρχόντων. Διότι ο Κύριος πρόσταξε, εκείνος που θέλει να είναι πρώτος, να είναι δούλος όλων. Γενικά μιλώντας, να επιδιώκεις έτσι την ταπεινοφροσύνη, ως εραστής της. Αγάπησέ την, και εκείνη θα σε δοξάσει. Έτσι θα βαδίσεις σωστά προς την αληθινή δόξα, αυτήν που υπάρχει ανάμεσα στους αγγέλους, αυτήν παρά τω Θεώ.

Διότι, ενώ ο Κύριος πρόσταξε σε εκείνον που είπε: «Όλα αυτά τα τήρησα από τη νεότητά μου», το: «Πούλησέ τα υπάρχοντά σου, και δώσε στους πτωχούς, και σήκωσε τον σταυρό σου, και έλα να με ακολουθείς»· εάν κάποιος σε αυτόν που δεν έχει πράξει τίποτε από τα προσταχθέντα, του επέτρεπε το δεύτερο, δηλαδή το «ακολούθει μοι»· και όπως πάλι, ενώ λέει ο Κύριος: «Εάν κάποιος έρχεται προς εμένα, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, και ας σηκώσει τον σταυρό του, και ας με ακολουθεί», εάν κάποιος προέτασσε το να ακολουθεί έναντι των προσταχθέντων· και πάλι, ενώ ο Κύριος, μετά από πολλά, πρόσθεσε το: «Έτσι, καθένας από εσάς που δεν αποτάσσεται όλα τα υπάρχοντά του, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου», εάν κάποιος φανταζόταν ότι μπορεί να είναι μαθητής πριν τηρήσει τα προαναφερθέντα. Γι’ αυτό είναι αναγκαίο να τηρούμε το παράγγελμα του Αποστόλου, που λέει: «Όλα να γίνονται με ευσχημοσύνη και με τάξη». Αντίθετα προς την ορθή διάθεση δε, είναι όπως όταν λέει ο Κύριος για εκείνους που, παρακινούμενοι από το πάθος της ανθρωπαρέσκειας, κάνουν ελεημοσύνη ή κάποιο άλλο έργο δικαιοσύνης προκειμένου να θεαθούν από τους ανθρώπους: «Αλήθεια σας λέω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους». Ακόμη δε πιο έντονα παρουσιάζει την κακία εκείνων που εκτελούν την εντολή του Κυρίου εξαιτίας κάποιου ανθρώπινου πάθους, αποδεικνύοντας ότι όχι μόνο εκπίπτει του μισθού, αλλά είναι και άξιος τιμωρίας αυτός που εκτελεί την εντολή όχι με θεοσέβεια, αλλά με ανθρωπαρέσκεια ή εξαιτίας κάποιας άλλης ηδονής, ή πλεονεξίας, ή ιδιοτελούς συναλλαγής, για τα οποία κατηγορεί και ο Απόστολος.

Αφού λοιπόν φανερώθηκε η διαφορά μεταξύ εκείνων που καρποφορούν τα αντίθετα και των άκαρπων, ας δούμε στη συνέχεια ποια είναι κυρίως αυτά που ο Απόστολος ονομάζει άκαρπα έργα. Εγώ δε, αναλογιζόμενος αυτό, δεν βρίσκω ανάμεσα σε εκείνον που εκτελεί την εντολή νόμιμα και ευάρεστα στον Θεό, σε εκείνον που πράττει το κακό, και σε εκείνον που δεν κάνει κανένα από τα δύο, άλλους παρά μόνο εκείνους που πράττουν το αγαθό, αλλά όχι ευάρεστα στον Θεό, σύμφωνα με κάποιο από όσα προαναφέρθηκαν στο ερώτημα: αν δηλαδή είναι ευπρόσδεκτο το έργο της εντολής που δεν γίνεται σύμφωνα με τον σκοπό της εντολής. Για αυτούς ο Κύριος λέγει ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Όπως συνέβη με τις πέντε μωρές παρθένες, για τις οποίες μαρτυρείται από τον ίδιο τον Κύριο ότι και παρθένες ήταν, και τις λαμπάδες τους ετοίμασαν, και τις άναψαν, δηλαδή εργάστηκαν όμοια με τις φρόνιμες, και εξήλθαν για να προϋπαντήσουν τον Κύριο, και σε όλα έδειξαν την ίδια προθυμία με τις φρόνιμες. Εξαιτίας, όμως, μόνο της έλλειψης του λαδιού στα αγγεία τους, απέτυχαν στον σκοπό τους και αποκλείστηκαν από την είσοδο του νυμφώνα.

Μτ 6, 2. Αυτό έχει ειπωθεί μεταφορικά από τη σάλπιγγα που χρησιμοποιείται στα στρατόπεδα· διότι εκείνοι, όταν θέλουν να συγκεντρώσουν τον στρατό, σημαίνουν το ανακλητικό σάλπισμα, ενώ οι υποκριτές δεν θέλουν να συγκεντρώσουν τους ανθρώπους, αλλά να επιδειχθούν στους πολλούς.

Δες μέχρι ποιο σημείο διευκόλυνε τις εντολές ο Κύριος, ώστε κανείς να μην είναι αμέτοχος του αγαθού, όσο ασθενής και άτονος στην προαίρεση κι αν είναι. Και πάλι: εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς, σε εμένα το κάνατε. Αρκεί αυτό που γίνεται, να γίνεται κατά Θεόν και όχι για τη δόξα των ανθρώπων. Διότι πρόσθεσε: αρκεί να γίνεται στο όνομα μαθητού. Δηλαδή, το αγαθό έργο να γίνεται με τον φόβο και την αγάπη του Χριστού. Επειδή ο Κύριος, κατακρίνοντας εκείνους που κάνουν κάτι αγαθό επιδεικτικά για τη δόξα και τον έπαινο των ανθρώπων, αποφάνθηκε λέγοντας: όλα τα κάνουν για να τους δουν οι άνθρωποι. Και προχωρώντας προσθέτει με όρκο, λέγοντας: αλήθεια σας λέω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Γι' αυτό και παραγγέλλει στους μαθητές του: προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους, ειδάλλως, δεν έχετε μισθό από τον Πατέρα σας τον εν τοις ουρανοίς.

Αυτό δε το πρόσταγμα δόθηκε κατόπιν κρίσεως, και σύμφωνα με το θέλημα και την απόφαση του Θεού του Ιακώβ. Διότι αυτός ο ίδιος ο Θεός, που παλαιότερα είχε εμφανιστεί στον Ιακώβ με μορφή και σχήμα ανθρώπου, ήταν εκείνος που διέταξε μέσω του Μωυσή τον λαό να πράττει αυτά εικονικώς. Το ότι δε το «σαλπίζειν» λέγεται αντί του να φωνάζει κάποιος και να το διακηρύσσει προς όλους, μας το διδάσκει ο Σωτήρας λέγοντας: «Όταν κάνεις ελεημοσύνη, μη σαλπίσεις μπροστά σου».

Γνωρίζοντας λοιπόν ότι αυτό είναι καλύτερο για εμάς παρά εκείνο, ας μην αναζητούμε τιμές, και αυτές που μας προσφέρονται ας τις αποκρούουμε, ας τις απορρίπτουμε από πάνω μας, ας σβήνουμε αυτήν την επιθυμία. Αυτά έχουν ειπωθεί από εμάς και προς τους άρχοντες και προς τους αρχομένους. Διότι η ψυχή που επιθυμεί την τιμή και το να δοξάζεται, δεν θα δει τη βασιλεία των ουρανών. Δεν είναι δικός μου αυτός ο λόγος, ούτε λέω δικά μου λόγια, αλλά του θείου Πνεύματος· δεν θα τη δει, ακόμη κι αν εργάζεται την αρετή. Διότι, λέει, έχουν λάβει ήδη την αμοιβή τους. Εκείνος λοιπόν που δεν λαμβάνει μισθό από τον Θεό, πώς θα δει τη βασιλεία των ουρανών; Δεν σας εμποδίζω να επιθυμείτε τη δόξα, αλλά θέλω την αληθινή δόξα που προέρχεται από τον Θεό· του οποίου ο έπαινος, λέει, δεν προέρχεται από ανθρώπους, αλλά από τον Θεό. Στα κρυφά ας είμαστε ευλαβείς, χωρίς να περιβαλλόμαστε από πολλή αλαζονεία, θεατρινισμούς και υποκρισία· ας πετάξουμε την προβιά του προβάτου, και μάλλον ας γίνουμε αληθινά πρόβατα· τίποτα δεν είναι πιο μηδαμινό από τη δόξα των ανθρώπων. Πες μου, αν δεις ένα πλήθος από μικρά παιδιά, βρέφη που θηλάζουν εννοώ, άραγε επιθυμείς τη δόξα που προέρχεται από αυτά; Με αυτήν τη διάθεση να αντιμετωπίζεις όλους τους ανθρώπους όσον αφορά τη δόξα. Γι' αυτόν τον λόγο ονομάζεται κενοδοξία (μάταιη δόξα). Δεν βλέπεις τα προσωπεία που φορούν οι ηθοποιοί πάνω στη σκηνή; Πόσο όμορφα είναι, πόσο λαμπερά, πόσο πλασμένα με την έσχατη ακρίβεια της ομορφιάς; Μπορείς να μου δείξεις τέτοιο πρόσωπο στην πραγματικότητα; Με κανέναν τρόπο. Τι λοιπόν; Μήπως τα αγάπησες ποτέ; Όχι· για ποιον λόγο;

Έριξε επάνω του λέπρα στο μέτωπο, τιμωρώντας την αναίσχυντη όψη του και διδάσκοντάς τον ότι το δικαστήριο είναι θεϊκό και ότι ο πόλεμος δεν γινόταν εναντίον ανθρώπων. Και αυτά μεν συνέβησαν στον Οζία. Ελάτε λοιπόν να εξετάσουμε την ίδια την ιστορία από την αρχή. Διότι γι' αυτόν τον λόγο και εγώ προκαταβολικά σας διηγήθηκα εν συντομία όλα όσα συνέβησαν, ώστε, όταν ακούτε τη Γραφή να τα εξιστορεί, να τα παρακολουθείτε με ακρίβεια. Αλλά προσέξτε. «Και έπραξε», λέει, «ο Οζίας το ευθές ενώπιον του Κυρίου.» Με αυτά τα λόγια αναγνώρισε σε αυτόν μεγάλη αρετή. Διότι δεν έπραττε μόνο το σωστό, αλλά και ενώπιον του Θεού, όχι για επίδειξη στους ανθρώπους, όπως εκείνοι μεταξύ των Ιουδαίων που πριν από την ελεημοσύνη σάλπιζαν, που κατά τις νηστείες παραμόρφωναν τα πρόσωπά τους, που έκαναν τις προσευχές τους στα σταυροδρόμια. Τι θα μπορούσε να είναι πιο αξιοθρήνητο από αυτούς, όταν υπομένουν μεν τους κόπους, αλλά στερούνται κάθε αμοιβής;

Γι' αυτό εύστοχα προσθέτει λέγοντας: «Όταν, λοιπόν, κάνεις ελεημοσύνη, μη σαλπίσεις μπροστά σου, όπως κάνουν οι υποκριτές»· όχι επειδή εκείνοι κρατούσαν σάλπιγγες, αλλά επειδή φορούσαν μεν το προσωπείο της ελεημοσύνης, η ψυχή τους όμως επιζητούσε την εύνοια των ανθρώπων και αποσκοπούσαν στο να θεαθούν από αυτούς. Διότι δεν έκαναν την ελεημοσύνη για τον Θεό, ελπίζοντας να ελεηθούν από Εκείνον και να λάβουν την υποσχεθείσα εκατονταπλάσια ανταμοιβή, αλλά την πρόσφεραν για να απολαύσουν την πρόσκαιρη δόξα των ανθρώπων. Σε τίποτα λοιπόν δεν διέφεραν από εκείνους που επιδεικνύονται στα θέατρα και από εκείνους που σκορπίζουν τις περιουσίες τους για κενή δόξα, όχι για τον ωφέλιμο καρπό της ψυχής τους, αλλά για τον μάταιο έπαινο των ανθρώπων. Διότι πολλές φορές ο έπαινος εκείνος μετατρέπεται σε προσβολή, και ενώ έχουν δαπανήσει πολλά, υφίστανται πολλές ύβρεις. Παρατήρησε πόσα χρήματα δαπανούν στις ιπποδρομίες· και όταν δαπανούν πολλά, τότε υβρίζονται ακόμη περισσότερο από τιποτένιους και περιθωριακούς ανθρώπους. Διότι την αδυναμία των αλόγων την επιρρίπτουν στους ανθρώπους· και ενώ το άλογο κάνει το σφάλμα, εκείνος που επιζητά τη δόξα ατιμάζεται. Έπεσε το άλογο ζώο, και ξέπεσε ο λογικός άνθρωπος· και πολλές φορές θρηνώντας αναρωτήθηκε: «Γιατί έχασα μάταια την περιουσία μου; Γιατί υπέμεινα τόσο κόπο και τόσες ζημιές, και στερήθηκα τα υπάρχοντά μου, μόνο και μόνο για να υβριστώ έσχατα από άθλιους ανθρώπους;»

Αν και αυτά έχουν ειπωθεί από εκείνον, εντούτοις εμείς που ψάλλουμε οφείλουμε να διαφυλάττουμε την ομολογία της υμνωδίας μας. Ο λόγος αυτός όμως έχει και ένα άλλο νόημα. Δεν πράττω τα αγαθά για να θεαθώ από τους ανθρώπους, διότι τότε έχω ήδη λάβει τον μισθό μου· αλλά πράττω το καλό για τον εαυτό μου, ώστε ο Θεός, ο οποίος βλέπει στα κρυφά, να μου το ανταποδώσει στα φανερά.

«Εάν κάνεις το καλό, να γνωρίζεις σε ποιον το κάνεις, και θα υπάρξει χάρη για τις ευεργεσίες σου.» «Η ελεημοσύνη του ανθρώπου είναι σαν σφραγίδα μαζί του.» Εκείνος που δείχνει έλεος δανείζει στον πλησίον του· και εκείνος που τον στηρίζει με το χέρι του, τηρεί τις εντολές. Δείξε μακροθυμία στον ταπεινό άνθρωπο, και μην τον καθυστερείς ως προς την ελεημοσύνη. Κλείσε την ελεημοσύνη στα ταμεία σου, και αυτή θα σε γλιτώσει από κάθε κακοπάθεια· απέναντι στον εχθρό θα πολεμήσει για χάρη σου.» «Η ελεημοσύνη παραμένει στον αιώνα.» «Οι αδελφοί και η βοήθεια είναι για τον καιρό της θλίψης· αλλά περισσότερο και από τα δύο, η ελεημοσύνη είναι αυτή που λυτρώνει.» «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν.» «Προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους με σκοπό να σας δουν. Ειδάλλως, δεν έχετε μισθό από τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς. Όταν, λοιπόν, κάνεις ελεημοσύνη, μη σαλπίσεις μπροστά σου, όπως κάνουν οι υποκριτές στις συναγωγές και στους δρόμους, για να δοξαστούν από τους ανθρώπους. Αληθινά σας λέω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Όταν όμως εσύ κάνεις ελεημοσύνη, ας μη γνωρίζει το αριστερό σου χέρι τι κάνει το δεξί σου, ώστε η ελεημοσύνη σου να είναι κρυφή, και ο Πατέρας σου, που βλέπει στα κρυφά, θα σε ανταμείψει στα φανερά.» «Πηγαίνετε και μάθετε τι σημαίνει: Έλεος θέλω και όχι θυσία.» «Όποιος δώσει να πιει ένας από αυτούς τους μικρούς έστω και ένα ποτήρι κρύο νερό μόνο, στο όνομα του ότι είναι μαθητής μου, αληθινά σας λέω, δεν πρόκειται να χάσει τον μισθό του.» «

Ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά και ως προς τον σκοπό της ελεημοσύνης, όπως ακριβώς και στη φύση του πράγματος, είναι αποδεκτό και από τους αγίους πατέρες. Διότι κάποιος κάνει ελεημοσύνη για να ευλογηθεί το κτήμα του, και ο Θεός το διασώζει· άλλος κάνει για να προστατευθούν τα παιδιά του, και ο Θεός προστατεύει τα παιδιά του· άλλος κάνει για να δοξαστεί, και ο Θεός τον δοξάζει· και ο Θεός δεν απορρίπτει κανέναν, αλλά παρέχει στον καθένα αυτό που θέλει, εφόσον δεν βλάπτεται η ψυχή του. Όμως όλοι αυτοί έχουν λάβει ήδη τον μισθό τους· διότι δεν εναπέθεσαν τίποτα για τον εαυτό τους κοντά στον Θεό, επειδή και ο σκοπός που έθεσαν δεν ήταν για την ωφέλεια της ψυχής. Για να ευλογηθεί το κτήμα σου την έκανες; Ευλόγησε ο Θεός το κτήμα σου. Για να διασωθεί το πλοίο την έκανες; Ο Θεός το φύλαξε. Για να δοξαστείς την έκανες; Ο Θεός σε δόξασε. Τι σου χρωστάει λοιπόν ο Θεός; Διότι σου απέδωσε τον μισθό για τον οποίο την έπραξες. Υπάρχει όμως και άλλος που κάνει ελεημοσύνη για να λυτρωθεί από την κόλαση· ιδού, αυτός την κάνει για την ψυχή του· αυτός ενεργεί κατά Θεόν. Πλην όμως, δεν είναι όπως το θέλει ο Θεός· διότι ακόμη ζητά ευρισκόμενος σε δουλικὴ κατάσταση, και ο Θεός τον λυτρώνει από αυτήν. Άλλος κάνει την ελεημοσύνη για να λάβει μισθό· αυτό είναι ανώτερο από το πρώτο, αλλά ούτε και αυτό είναι ακόμη όπως το θέλει ο Θεός, διότι αυτός που το πράττει βρίσκεται στην τάξη του μισθωτού.

Επειδή ούτε όσοι προσφέρουν στους φτωχούς ή νηστεύουν ή προσεύχονται, οι οποίοι, ενώ έχουν τον Θεό ως αθλοθέτη των έργων τους δεν αρκούνται σε αυτόν, αλλά επιθυμούν και τα βραβεία των ανθρώπων, θα μπορέσουν να επιτύχουν και τα μεν και τα δε, αλλά λαμβάνουν εδώ ολόκληρη την αμοιβή τους. Διότι «έχουν ήδη λάβει», λέγει, «τον μισθό τους». Και όπως εκείνοι δεν μπορούν στον καιρό της απονομής των στεφάνων να επιδείξουν ελεημοσύνη ή εγκράτεια ή οποιαδήποτε άλλη αρετή, της οποίας το έργο ξεπούλησαν στη γη για λίγη δόξα, έτσι ούτε και εσύ θα παρουσιαστείς τότε με την ιεροσύνη ενώπιον του Κριτή. Και πώς θα αντέξεις να σταθείς τότε μαζί με τους λαϊκούς και να φανείς γυμνός από αυτό το σεμνό σχήμα, ενώ θα σε βλέπει ολόκληρη η οικουμένη;

Διότι, αν είναι δίκαιο να προσφέρει κάποιος το οτιδήποτε, δεν σημαίνει πως, ακόμη κι αν δεν θέλει να το κάνει και να το δώσει, θα ήταν δίκαιο να το προσφέρει και παρά τη θέλησή του. Επειδή όλοι μας είμαστε υποχρεωμένοι να νιώθουμε σεβασμό, να τιμούμε και να στεφανώνουμε τους σπουδαίους ανθρώπους, και όσοι τους παραβλέπουν διαπράττουν κάτι το φοβερό, αλλά εκείνοι (οι σπουδαίοι) δεν πρόκειται να απαιτήσουν τις τιμές. Αν όμως τις απαιτήσουν, τότε θα αδικήσουν τόσο πολύ, ώστε θα υποστούν τις έσχατες τιμωρίες, εφόσον η μεγαλύτερη από τις τιμωρίες για όσους έχουν λογική και υπομένουν τους κόπους για την αρετή είναι το να στερηθούν τα έπαθλα. Διότι, όπως λέει, «έχουν ήδη λάβει την ανταμοιβή τους». —Δεν είναι άραγε οφειλή όλων να θρέψουν τον Χριστό στο πρόσωπο των φτωχών, και δεν είναι αυτός δικός Του νόμος, και για όσους τον παραβαίνουν δεν έχει οριστεί ως τιμωρία η γέεννα; —Αλλά κανείς δεν θα θεωρούσε σωστό να σύρει σε αυτό με τη βία όσους δεν το επιθυμούν. Και η αιτία είναι ότι και αυτός και εκείνος ο νόμος και όλες οι παρόμοιες οφειλές επινοήθηκαν όχι τόσο για χάρη εκείνων που ευεργετούνται, όσο για χάρη εκείνων που ευεργετούν, ώστε να αυξήσουν μέσα τους την αγάπη για τους συνανθρώπους τους, να τους παρακινήσουν προς την αρετή, να τους ασκήσουν στην ευγνωμοσύνη και να τους προετοιμάσουν να αναγνωρίζουν τους ευεργέτες τους.

Η΄. Με τόση φιλανθρωπία και αγαθότητα (ω, τι θεία ευσπλαχνία για εμάς!) συγκατέβη στους ανθρώπους ο Κύριος, επιδιώκοντας τούτο: να μην παραβλέψει την αμοιβή κανενός αγαθού έργου, αλλά από τις μικρές να αναγάγει όλους στις μεγαλύτερες αρετές, και να μη στερήσει την ανταπόδοση ούτε για ένα ποτήρι κρύο νερό. Διότι έχει πει: Όποιος προσφέρει έστω και ένα ποτήρι κρύο νερό στο όνομα ενός μαθητή, αληθινά σας λέω, δεν θα χάσει την αμοιβή του. Και πάλι: Εφόσον το κάνατε αυτό σε έναν, το κάνατε σε εμένα. Αρκεί μόνο αυτό που γίνεται να γίνεται σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και όχι για ανθρώπινη δόξα. Διότι πρόσθεσε: μόνο στο όνομα ενός μαθητή, δηλαδή με φόβο και αγάπη προς τον Χριστό. Διότι σε εκείνους που επιτελούν το αγαθό με σκοπό την επίδειξη, ο Κύριος, αφού τους μέμφεται, επισφραγίζει τον λόγο του με βέβαιη απόφαση, προσθέτοντας και λέγοντας: Αληθινά σας λέω, έχουν ήδη λάβει την αμοιβή τους.

Διότι ο Θεός είτε τιμωρεί είτε στεφανώνει την προαίρεση. «Όταν λοιπόν κάνεις ελεημοσύνη, μη σαλπίσεις μπροστά σου, όπως κάνουν οι υποκριτές στις συναγωγές και στους δρόμους, για να δοξαστούν από τους ανθρώπους.» Δεν είχαν βέβαια σάλπιγγες οι υποκριτές, αλλά εδώ διακωμωδεί τη νοοτροπία τους, επειδή ήθελαν η ελεημοσύνη τους να διασαλπίζεται.

Υποκριτές είναι εκείνοι που άλλο είναι και άλλο φαίνονται· και αυτοί λοιπόν φαίνονται μεν ελεήμονες, άλλο όμως είναι. «Αλήθεια σας λέω, έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους». Διότι, εφόσον επαινούνται, έλαβαν τα πάντα από τους ανθρώπους. «Όταν όμως εσύ κάνεις ελεημοσύνη, ας μη μάθει το αριστερό σου χέρι τι κάνει το δεξί σου». Αυτό το είπε καθ' υπερβολήν, εννοώντας: Εάν είναι δυνατόν, κρύψε το και από τον ίδιο σου τον εαυτό.

Και εσύ, επειδή ο Ιησούς ανέστησε τον νου σου σαν άλλον Λάζαρο, και τον υποδέχεσαι στον οίκο της ψυχής σου, και συνεστιάται μαζί του και ο αναστηθείς, άλειψε τα πόδια του Κυρίου έξι ημέρες πριν από το Πάσχα, πριν έλθει το Πάσχα του μέλλοντος αιώνος, όσο δηλαδή ζεις σε τούτον τον κόσμο, ο οποίος ολοκληρώθηκε σε έξι ημέρες. Πόδια του Χριστού είναι ο Απόστολος και το Ευαγγέλιο, και για να μιλήσουμε απλά, οι εντολές, διότι μέσω αυτών περιπατεί μέσα μας. Σε αυτές λοιπόν τις εντολές πρόσφερε μύρο, δηλαδή την συγκροτημένη από διάφορες αρετές διάθεση, από τις οποίες η ανώτερη είναι η θερμή σαν το νάρδο πίστη. Διότι, εάν δεν επιδείξεις θερμή, ειλικρινή και ενάρετη σχέση προς τις εντολές, και αν με τα νεκρωμένα σου μέλη, σαν με τρίχες, δεν τις σφουγγίσεις και δεν τις ενστερνιστείς, δεν θα καταφέρεις να γεμίσεις με ευωδία τον οίκο σου. Πόδια του Κυρίου είναι και οι ελάχιστοι αδελφοί, μέσω των οποίων βαδίζει ο Χριστός στην πόρτα του καθενός ζητώντας τα αναγκαία, τους οποίους οφείλεις να αλείφεις με το μύρο της ελεημοσύνης. Πολλοί βέβαια ελεούν, αλλά προς επίδειξη. γι' αυτό και δεν καρπώνονται οι ίδιοι την ωφέλεια, διότι «λαμβάνουν τον μισθό τους» εδώ. εσύ όμως σφούγγισέ τα με τις τρίχες της κεφαλής, και δέξου την ωφέλεια στην ψυχή σου, συγκεντρώνοντας στο ηγεμονικό μέρος της το κέρδος της ελεημοσύνης.