Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 6:23

Λιγότερο θα έχεις την ανάγκη να μιλάς, εάν πράττεις αυτά που πρέπει· ο ζωγράφος διδάσκει περισσότερο με τις εικόνες του. Σε εσάς απευθύνομαι προπάντων, που βρίσκεστε στο ιερό βήμα, να είστε οφθαλμός που δεν είναι γεμάτος από σκοτάδι, ώστε να μην παρουσιαστούμε και ως προεστώτες του κακού. Διότι, εάν το φως είναι τέτοιο, το σκοτάδι πόσο θα είναι;

Διότι είναι καλύτερο να φρονώ έτσι, παρά όντας ρυπαρός να βλάπτω τον εαυτό μου με μάταιη αλαζονεία. Εσύ όμως, αν και είσαι χείριστος, ούτε καν αντιλαμβάνεσαι τη νόσο σου. Πράγματι, έπρεπε να προσφέρεις πολλά δάκρυα στον Θεό, για να εκκόψεις την ασθένειά σου, προτού πεθάνεις. Διότι, εάν το φως είναι τέτοιο, πόσο μεγάλο είναι το σκοτάδι;

Ομοίως δε και ως προς τα πορνικά πάθη· διότι απεφάνθη ότι και αυτή ακόμα η περίεργη ματιά και η επιθυμία που προέρχεται από αυτήν συνιστούν μοιχεία μέσα στην καρδιά. Και εξετάζοντας τα θέματα αυτά ακόμη πιο γενικά, λέει: αν το φως που υπάρχει μέσα σου, δηλαδή ο νους και η διάνοια, είναι σκοτάδι, γεμάτο από τις σκοτεινές προσβολές των αρχόντων του σκότους, πόσο μάλλον το σκοτάδι, δηλαδή το σώμα και οι αισθήσεις, τα οποία από μόνα τους δεν έχουν νοερό φως που να γεννά την αλήθεια και την απάθεια; Εάν όμως το φως μέσα σου είναι καθαρό, χωρίς να το σκοτεινιάζουν τα σαρκικά φρονήματα, θα είσαι ολόκληρος φωτεινός κατά την ψυχή, όπως όταν το λυχνάρι σε φωτίζει με τη λάμψη του. Τέτοια είναι η εν πνεύματι περιτομή της καρδιάς, μέσω της οποίας ο Κύριος εκπλήρωσε την κατά τον νόμο εν σαρκί περιτομή, η οποία δόθηκε στους Ιουδαίους για να σημαίνει εκείνην την πνευματική και να οδηγεί προς αυτήν. Επειδή όμως δεν φρόντισαν να την αποκτήσουν, η περιτομή τους, όπως λέει ο Παύλος, έχει γίνει ακροβυστία και αποξενώθηκαν από τον Θεό, ο οποίος δεν βλέπει στο πρόσωπο, δηλαδή στα φανερά δικαιώματα της σάρκας, αλλά κοιτάζει στην καρδιά, δηλαδή στις αόρατες κινήσεις των λογισμών που υπάρχουν μέσα μας.

Ας επιβεβαιώσει δε ακόμη τον λόγο ο ίδιος ο Κύριος, ο οποίος ταλανίζει τις πόλεις στις οποίες έγιναν τα περισσότερα θαύματά του, επειδή δεν μετανόησαν, λέγοντας, «Αλίμονό σου, Χοραζίν. Αλίμονό σου Βηθσαϊδά», και προσθέτοντας ότι, «για τη γη των Σοδόμων και της Γομόρρας η κατάσταση θα είναι πιο ανεκτή κατά την ημέρα της κρίσεως παρά για εσάς». Σε εμάς όμως τι λέει; «Ότι εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Φαρισαίων και των γραμματέων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Διότι, πριν από την έλευση του Δεσπότου, ούτε μας επιβαλλόταν καταδίκη για τους όρκους στον Θεό, ούτε είχαμε καταγεγραμμένες ευθύνες για την οργή και την περιφρόνηση μεταξύ μας, αλλά ούτε και το εμπαθές βλέμμα προς την ξένη γυναίκα θεωρούνταν για εμάς μοιχεία, ούτε το να κρατάμε τα περιττά αγαθά και να μην τα δίνουμε σε όσους έχουν ανάγκη αποδείκνυε ότι γινόμαστε εκούσια δούλοι του μαμμωνά. Τώρα όμως θα δώσουμε λόγο για όλα αυτά, καθώς απαιτείται από εμάς ειλικρίνεια και ακρίβεια όχι μόνο για τα έργα, αλλά και για τα λόγια, και όχι μόνο για τα λόγια, αλλά και για τους λογισμούς. «Διότι εάν ο οφθαλμός σου», λέει, «είναι πονηρός», δηλαδή ο εσωτερικός λογισμός, «όλο το σώμα σου θα είναι πονηρό». Διότι χρησιμοποίησε τη λέξη οφθαλμός στον ενικό, για να δείξει ότι έτσι αποκαλεί τον νου· αφού το σώμα δεν έχει μόνο έναν οφθαλμό.

Αυτό το φανέρωσε και μέσω της επαγωγής λέγοντας: «όλο το σώμα σου θα είναι πονηρό»· διότι, εφόσον τα μάτια του σώματος είναι δύο, αν το ένα δεν βλέπει, δεν υφίσταται ολόκληρο το σώμα την τύφλωση. Αλλά και από το γεγονός ότι δεν είπε «να βρίσκεται σε κακή κατάσταση», αλλά «να είναι πονηρό», έδειξε φανερά ότι κάνει λόγο για την καχεξία των παθών που υπάρχει στην ψυχή εξαιτίας της αμαρτίας· γι' αυτό και προσθέτει λέγοντας: «αν το φως που υπάρχει μέσα σου», δηλαδή ο νους και η διάνοια, «είναι σκοτάδι, τότε το σκοτάδι», δηλαδή το σώμα και η αίσθηση, «πόσο μεγάλο θα είναι;».

Γι' αυτό έχει ειπωθεί: αν λοιπόν το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι; Όπως ακριβώς εάν κάποιος έλεγε σε μια Εκκλησία που έχει καθοδηγητή με τυραννικές επιθυμίες: Εάν αυτός που οφείλει να ωφελεί και να φωτίζει, δεν ανέχεται ούτε ο ίδιος να φωτιστεί, αλλά εξοστρακίζει και εκείνους που προαιρούνται να ωφελήσουν, τότε αυτοί που τελούν υπό την εξουσία του, τι άραγε δεν θα έπρατταν;

Διότι, «εάν το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι», λέγει, «το σκοτάδι πόσο μεγάλο θα είναι;» Ποιο είναι το όφελος να έχει κανείς βίο άμεμπτο, εάν είναι νωθρός και υπναλέος; Διότι, «εάν κάποιος δεν σηκώσει τον σταυρό του», λέγει, «και δεν με ακολουθήσει, δεν είναι άξιός μου»· και, εάν κάποιος δεν θυσιάσει την ψυχή του υπέρ των προβάτων. Και ποιο το όφελος να υπάρχουν και τα δύο αυτά, εάν δεν είναι κανείς ικανός οικονόμος, ώστε να γνωρίζει πώς πρέπει να απαντά στον καθένα; Ακόμη και αν τα θαυματουργικά σημεία δεν υπάρχουν σε εμάς, αυτά τα δύο υπάρχουν σε εμάς. Αλλά όμως, παρόλο που προσέφερε τόσα πολλά από τον εαυτό του, τα πάντα τα απέδιδε στη χάρη. Αυτό είναι γνώρισμα ευγνώμονος δούλου. Και ποτέ δεν θα μαθαίναμε τα κατορθώματά του, εάν δεν τον εξωθούσε η ανάγκη των πραγμάτων. Άραγε είμαστε άξιοι έστω και να μνημονεύουμε τον Παύλο; Εκείνος, αν και είχε τη χάρη να τον βοηθά, δεν αρκούνταν σε αυτήν, αλλά αντιμετώπιζε αναρίθμητους κινδύνους· εμείς όμως, που είμαστε στερημένοι από εκείνη την παρρησία, από πού, πες μου, προσδοκούμε είτε να διαφυλάξουμε αυτούς που μας έχουν εμπιστευθεί, είτε να προσελκύσουμε αυτούς που δεν έχουν ακόμη προσέλθει, όντας άνθρωποι που έχουμε συνηθίσει να ζούμε στην τρυφή και να αναζητούμε παντού την ανάπαυση, που δεν μπορούμε να υπομείνουμε κινδύνους ούτε καν στα όνειρά μας, ή μάλλον δεν το θέλουμε, και που απέχουμε από τη σοφία εκείνου τόσο πολύ, όσο απέχει ο ουρανός από τη γη;

Διότι, για να κατανοήσεις ότι βρίσκονται σε χειρότερη κατάσταση, άκουσε πρώτα τα δικά τους παθήματα, και τότε θα καταλάβεις και τα παθήματα αυτών εδώ. Λέγεται, λοιπόν, ότι εκείνη η χρυσοφόρος γη έχει στοές και καταπακτές μέσα σε εκείνα τα ζοφερά σπήλαια. Ο κακούργος, επομένως, που έχει καταδικαστεί στους εκεί μόχθους, λαμβάνοντας γι' αυτόν τον λόγο λυχνάρι και αξίνα, εισέρχεται στο εσωτερικό της, φέροντας μαζί του και ένα μικρό δοχείο για να στάζει από εκεί λάδι στο λυχνάρι, επειδή επικρατεί σκοτάδι και δεν υπάρχει φως ούτε κατά τη διάρκεια της ημέρας, όπως ανέφερα προηγουμένως. Έπειτα, όταν έλθει η ώρα που τον καλεί για την άθλια τροφή του, ο ίδιος μεν αγνοεί την ώρα, αλλά ο δεσμοφύλακάς του, χτυπώντας από πάνω με σφοδρότητα το σπήλαιο, φανερώνει στους εργαζομένους κάτω το τέλος της ημέρας μέσω του πατάγου και του ήχου εκείνου. Άραγε, δεν φρίξατε ακούγοντας αυτά; Ας δούμε, λοιπόν, μήπως οι φιλάργυροι υφίστανται δεινότερα από αυτά. Διότι και αυτοί έχουν βαρύτερο δεσμοφύλακα, τη φιλαργυρία, και τόσο πιο βαρύ, ώστε μαζί με το σώμα αλυσοδένει και την ψυχή τους. Και το σκοτάδι τούτο είναι φρικωδέστερο από εκείνο· διότι δεν είναι αισθητό, αλλά, επειδή το γεννούν από μέσα τους, όπου και αν υπάγουν, το περιφέρουν παντού μαζί τους. Διότι έχει σβήσει γι' αυτούς ο οφθαλμός της ψυχής. Γι' αυτό και ο Χριστός τούς ταλανίζει περισσότερο από όλους, λέγοντας: «Εάν δε το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο πολύ θα είναι!».

Διότι όλοι γνωρίζετε, γνωρίζετε ότι, αν και δεν έχει απαγορευθεί από τους νόμους το να συνάπτει κανείς δεύτερο γάμο, εντούτοις η πράξη αυτή εγείρει πολλές κατηγορίες. Επομένως, επιθυμεί ο άρχοντας να μη δίνει καμία λαβή στους αρχομένους. Γι' αυτό θέτει τον όρο: «Εάν κάποιος είναι ανέγκλητος», δηλαδή, εάν ο βίος του έχει υπάρξει απαλλαγμένος από κατηγορίες, εάν κανένας δεν μπόρεσε να του προσάψει κάτι στη ζωή του. Άκουγε τον Χριστό που λέει: «Διότι εάν», λέει, «το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι;». Να έχει «τέκνα πιστά, που να μην κατηγορούνται για ασωτία ή να είναι ανυπότακτα».

Όπως, λοιπόν, όταν αποταμιεύεις στον ουρανό, δεν αποκομίζεις μόνο τούτο, το να κερδίσεις δηλαδή τα βραβεία για αυτά, αλλά από εδώ κιόλας λαμβάνεις την αμοιβή, μεταφέροντας εκεί το αγκυροβόλι σου, στρέφοντας το φρόνημά σου στα εκεί και μεριμνώντας για τα εκεί· διότι όπου εναπόθεσες τον θησαυρό, είναι ολοφάνερο ότι εκεί μεταφέρεις και τη διάνοιά σου. Με τον ίδιο τρόπο, εάν το κάνεις αυτό πάνω στη γη, θα υποστείς τα αντίθετα. Εάν όμως σου είναι ασαφές αυτό που ειπώθηκε, άκουσε τα εξής: Το λυχνάρι του σώματος είναι ο οφθαλμός. Εάν, λοιπόν, ο οφθαλμός σου είναι καθαρός, όλο το σώμα σου θα είναι φωτεινό· εάν όμως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, όλο το σώμα σου θα είναι σκοτεινό. Εάν, επομένως, το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο μεγάλο θα είναι; Μεταφέρει τον λόγο σε πράγματα πιο αισθητά. Επειδή, δηλαδή, μνημόνευσε τον νου ως κάτι που υποδουλώνεται και αιχμαλωτίζεται, και αυτό δεν ήταν εύκολα αντιληπτό στους πολλούς, μεταφέρει τη διδασκαλία στα εξωτερικά και σε όσα βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας, προκειμένου από αυτά να κατανοήσουν και τα περί εκείνων. Διότι, εάν δεν γνωρίζεις, λέει, τι ακριβώς είναι η βλάβη του νου, κατάλαβέ το μέσα από τα σωματικά· διότι ό,τι είναι ο οφθαλμός για το σώμα, αυτό είναι ο νους για την ψυχή.

Όπως ακριβώς, λοιπόν, δεν θα επέλεγες να φοράς χρυσάφια και να περιβάλλεσαι με μεταξωτά ενδύματα, έχοντας τυφλωμένα τα μάτια σου, αλλά θεωρείς ότι η υγεία αυτών είναι πιο επιθυμητή από κάθε τέτοιου είδους πλούτο (διότι, αν την χάσεις και την καταστρέψεις, κανένα όφελος δεν θα έχεις από την υπόλοιπη ζωή σου· επειδή, όπως ακριβώς όταν τυφλωθούν τα μάτια, το μεγαλύτερο μέρος της λειτουργίας των υπόλοιπων μελών χάνεται, εφόσον το φως τους έχει σβήσει, έτσι και όταν διαφθαρεί η διάνοια, η ζωή σου θα γεμίσει από μύρια κακά)· όπως ακριβώς, λοιπόν, στο σώμα αυτό επιδιώκουμε, το να έχουμε δηλαδή υγιές το μάτι, έτσι και στην ψυχή τον νου. Αν όμως τυφλώσουμε αυτόν, ο οποίος οφείλει να παρέχει το φως και στα άλλα, από πού θα βλέπουμε καθαρά στο εξής; Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που κατέστρεψε την πηγή ξέρανε και τον ποταμό, έτσι και εκείνος που αφάνισε τον νου, θόλωσε κάθε του πράξη σε αυτήν τη ζωή. Γι' αυτό λέει: «Αν το φως που είναι μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι;». Διότι, όταν ο κυβερνήτης βυθιστεί, και ο λύχνος σβήσει, και ο ηγεμόνας γίνει αιχμάλωτος, ποια ελπίδα θα απομείνει πλέον στους υπηκόους;

Διότι, εάν αυτά έχουν για εμάς την πρώτη θέση, δεν θα δοκιμάσουμε κανέναν κόπο σε εκείνα, εφόσον ο φιλάνθρωπος Θεός θα μας παράσχει μεγάλη ευκολία σε αυτά. Εάν όμως, παραμελώντας τα πνευματικά, δείχνουμε σπουδή μόνο για εκείνα και, χωρίς να κάνουμε κανέναν λόγο για την ψυχή, ασχολούμαστε αδιάκοπα με τα βιοτικά, τότε και από αυτά θα υποστούμε ζημία, και σε εκείνα δεν θα έχουμε κανένα απολύτως όφελος. Ας μην αντιστρέφουμε, λοιπόν, την τάξη, παρακαλώ, αλλά γνωρίζοντας την αγαθότητα του Δεσπότη μας, ας τα παραχωρούμε όλα σε Αυτόν και ας μην καταπονούμε τους εαυτούς μας με τις βιοτικές μέριμνες. Διότι Εκείνος που μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη εξαιτίας της δικής Του φιλανθρωπίας, πολύ περισσότερο θα μας παράσχει όλη την υπόλοιπη πρόνοια. «Διότι γνωρίζει», λέει, «ο Πατέρας σας ο ουράνιος ότι έχετε ανάγκη από όλα αυτά, προτού εσείς του τα ζητήσετε». Γι' αυτό ακριβώς θέλει να έχουμε απαλλαγεί από κάθε τέτοια μέριμνα και να αφιερώνουμε όλο τον χρόνο μας στα πνευματικά. Διότι ζήτα εσύ, λέει, τα πνευματικά, και εγώ θα σου παράσχω με αφθονία όλα τα σωματικά. Έτσι ευδοκίμησαν και όλοι οι δίκαιοι. Άλλωστε, με αφορμή τη δική τους αρετή φέραμε στη μέση και αυτόν τον λόγο· διότι λέγαμε ότι εκείνοι, αν και δέχθηκαν υπόσχεση για αισθητά πράγματα, επιζητούσαν τα νοητά. Εμείς όμως πράττουμε το αντίθετο από εκείνους και, ενώ έχουμε λάβει υπόσχεση για νοητά αγαθά, χάσκουμε προσηλωμένοι στα αισθητά.

Ας προσερχόμαστε, δε, με επιμέλεια και ειλικρίνεια, χωρίς να θολώνουμε το νοερό μάτι της ψυχής μας με τα πάθη· διότι μόλις και μετά βίας θα μπορέσει κανείς, έστω και με ολόκαθαρο και διαυγέστατο οφθαλμό, να ατενίσει ξεκάθαρα την αλήθεια. Εάν δε το φως που υπάρχει μέσα μας, δηλαδή ο νους, είναι σκοτάδι, τότε πόσο μεγάλο θα είναι το σκοτάδι; Ας προσέλθουμε, λοιπόν, με όλη μας την ψυχή και με όλη μας τη διάνοια.

Το άριστο μέτρο για τη χρήση του οίνου είναι η ανάγκη του σώματος. Διότι το μεν κρασί δυναμώνει το σώμα, τη δε ψυχή ο λόγος του Θεού. Όταν καταναλωθεί ο οίνος, οι λύπες θα φύγουν, εκδιωκόμενες όπως το σκοτάδι από τη θύελλα. ΤΙΤΛΟΣ Η΄. —Περί οφθαλμών. «Ο οφθαλμός που βλέπει τα καλά ευφραίνει την καρδιά.» «Οι οφθαλμοί σου ας βλέπουν ορθά και τα βλέφαρά σου ας κατευθύνονται δίκαια.» «Τι έχει κτιστεί πιο πονηρό από τον οφθαλμό; Γι' αυτό δακρύζει από κάθε πρόσωπο.» «Ο πονηρός οφθαλμός φθονεί για το ψωμί, και είναι ελλιπής στο τραπέζι του.» «Κύριε Πατέρα, και Θεέ της ζωής μου, μη μου δώσεις μετεωρισμό οφθαλμών.» «Να προσέχεις και να θυμάσαι, ότι ο πονηρός οφθαλμός είναι κακό πράγμα.» «Ο λύχνος του σώματος είναι ο οφθαλμός. Εάν λοιπόν ο οφθαλμός σου είναι καθαρός, όλο το σώμα σου θα είναι φωτεινό. Εάν όμως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, όλο το σώμα θα είναι σκοτεινό.» ΤΙΤΛΟΣ Θ΄. —Περί ονειδισμού· και ότι δεν πρέπει να ονειδίζουμε. «Απομάκρυνε από τον εαυτό σου τους επονείδιστους λόγους.» «Μη φοβάστε τον ονειδισμό των ανθρώπων και μην καταβάλλεστε από τον χλευασμό τους· διότι θα καταφαγωθούν από τον χρόνο όπως το ρούχο, και θα φαγωθούν από τον σκώρο όπως τα μάλλινα.» «Μη φοβάσαι που ντροπιάστηκες, ούτε να αισθανθείς ντροπή επειδή ονειδίστηκες, διότι την αιώνια αισχύνη θα ξεχάσεις, και τον ονειδισμό της χηρείας σου δεν πρόκειται να θυμηθείς πια.» «Μην αποστραφείς μετά βδελυγμίας άνθρωπο, και μην τον ονειδίσεις μπροστά του.» «Εκείνος που ονειδίζει φίλο, διαλύει τη φιλία.» «Μην ονειδίζεις άνθρωπο που αποστρέφεται την αμαρτία.»

Και επειδή ο εκ φύσεως αγαθότατος ήθελε να αποκτήσουμε μάτι απλό και άκακο, έλεγε: «Εάν το μάτι σου είναι απλό, όλο το σώμα σου θα είναι φωτεινό· εάν όμως το μάτι σου είναι πονηρό, όλο το σώμα σου θα είναι σκοτεινό. Εάν λοιπόν το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο (μεγάλο θα είναι);». Γιατί δεν είπε ότι εξαιτίας της απλότητας ή της πονηρίας του ματιού σου όλο το πνεύμα σου είναι φωτεινό ή σκοτεινό, αλλά, παραλείποντας το πνεύμα, δηλαδή την ψυχή, μίλησε για το σώμα, λέγοντας ότι το απλό μάτι το κάνει φωτεινό, ενώ το πονηρό μάτι το καθιστά σκοτεινό; Αυτό το είπε για να το ακούσουμε εμείς και ταυτόχρονα να θαυμάσουμε και να φρίξουμε· να θαυμάσουμε, σκεπτόμενοι ότι, εάν το απλό μάτι μπορεί να φωτίζει το σώμα, πόσο μάλλον φωτίζεται και λαμπρύνεται η ψυχή εκείνου του σώματος, και να φρίξουμε πάλι, σκεπτόμενοι ότι, εάν το πονηρό μάτι καθιστά το σώμα σκοτεινό, πόσο μάλλον σκοτίζεται η ψυχή του σώματος αυτού. Τι λογής λοιπόν είναι εκείνο το απλό μάτι, που φωτίζει και το σώμα και την ψυχή και τον νου, και τι λογής είναι το πονηρό, που καθιστά σκοτεινό και το σώμα και την ψυχή και το φρόνημα;

Και αυτά μεν και τα παρόμοια με αυτά είναι τα γνωρίσματα του απλού οφθαλμού, για τον οποίο ο Δεσπότης αποφάνθηκε ότι «εάν ο οφθαλμός σου είναι απλός, όλο το σώμα σου θα είναι φωτεινό». Του πονηρού οφθαλμού όμως τα γνωρίσματα είναι τα εξής: διότι, όταν ένας τέτοιος άνθρωπος αντικρίσει ένα ωραιότατο πρόσωπο, γρήγορα το επιθυμεί εμπαθώς και μοιχεύει μέσα στην καρδιά του· όταν πάλι δει τον πλούτο και τη δόξα και την τάξη και τη θέση βασιλέων και ηγεμόνων, επιθυμεί και αυτός να εξισωθεί με αυτούς και να συμμετάσχει στον πλούτο και την πρόσκαιρη δόξα τους, για να απολαύσει και αυτός σωματική και φθαρτή δόξα και πλούτο· όταν πάλι δει γάμους και ακούσει μελωδία από συμφωνία μουσικών οργάνων, εκείνος κυριεύεται από άλλες αισχρές επιθυμίες· και εάν βρεθεί σε δημόσιες γιορτές, δύο φροντίδες έχει: πώς να γεμίσει την κοιλιά του με φαγητά και πώς να χορτάσει τα μάτια του με την ομορφιά των προσώπων. Και πάλι, όταν δει την ευκαρπία των δέντρων ή ακμαία κλήματα που έχουν ώριμα σταφύλια, σπεύδει να κλέψει ή να πλεονεκτήσει. Και για να μιλήσω συντομότερα, όλα τα αντίθετα του απλού οφθαλμού τα κατέχει ο πονηρός οφθαλμός, για τον οποίο έχει πει ο Δεσπότης ότι «εάν ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, όλο το σώμα σου θα είναι σκοτεινό».

Και ο Κύριος λέει: «Το λυχνάρι του σώματος είναι ο οφθαλμός». Διότι, όπως ακριβώς το λυχνάρι φωτίζει το σκοτεινό σπίτι και κάνει να διακρίνονται τα πράγματα που βρίσκονται μέσα σε αυτό, έτσι και ως λυχνάρι του σώματος μας δόθηκε ο οφθαλμός, για να βλέπουμε και να διακρίνουμε εύκολα και να ξεχωρίζουμε τα καλύτερα· «εάν όμως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, όλο το σώμα σου θα είναι σκοτεινό· εάν λοιπόν το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι;». Όπως πάλι, αν κάποιος βρεθεί ανάμεσα σε αγρότες και κτηνοτρόφους, πράττει και ο ίδιος τα παρόμοια. Διότι, όπως ακριβώς ο κτηνοτρόφος διατρέχοντας τις βουνοκορφές πράττει άφοβα ό,τι του φανεί καλό, έτσι και μερικοί από τους λειτουργούς του αγίου θυσιαστηρίου πράττουν και αυτοί άφοβα ό,τι τους φανεί καλό, χωρίς να έχουν καμία απολύτως συναίσθηση για τον δικό τους βαθμό, την τάξη και τη θέση τους. «Εάν λοιπόν το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, πόσο θα είναι το σκοτάδι» εκείνο το εξώτερο, στο οποίο δεν υπάρχει καθόλου φως αλλά σκοτάδι αφώτιστο και τελείως αδιαπέραστο;

Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο και ας μεταβούμε στη συνέχεια των κειμένων. «Ο λύχνος», λέει, «του σώματος είναι ο οφθαλμός· εάν λοιπόν ο οφθαλμός σου είναι καθαρός, όλο το σώμα σου θα είναι φωτεινό· εάν όμως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, όλο το σώμα σου θα είναι σκοτεινό· εάν λοιπόν το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι; Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους».

Εάν όμως έχει άγνοια για αυτά και έχει ανάγκη μυσταγωγίας σε τέτοια ζητήματα από τους κατώτερούς του στο αξίωμα, εκπληρώνεται στο πρόσωπό του ο λόγος του Κυρίου: «Εάν το φως, λέει, που είναι μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι;» και δεν είναι επίσκοπος, αλλά φέρει το όνομα ψευδώς, όπως αναγράφεται στις Αποστολικές Διαταγές.

Μτ. 6, 21-23. Λέγοντας «διότι όπου είναι ο θησαυρός, εκεί θα είναι και η καρδιά» σας, εξηγεί περαιτέρω τη βλάβη που προκύπτει από αυτό. Ως καρδιά εδώ εννοεί το ηγεμονικό μέρος της ψυχής, όπως ακριβώς λέει και ο προφήτης Δαβίδ: «καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ». Λέει, λοιπόν, ότι όσοι θησαυρίζουν στη γη, εκεί έχουν και τον νου τους προσηλωμένο και δεμένο. Και όταν ο νους βρίσκεται σε θέση αιχμαλώτου και δεσμώτη, τι άλλο θα απομείνει σε ολόκληρο το σώμα ή και στην ίδια την ψυχή, παρά να υποδουλωθεί μαζί του και να δεθεί ακόμη περισσότερο; Διότι, όταν ο κυβερνήτης βυθίζεται, τι άλλο θα πάθουν το πλοίο και οι επιβάτες; Αυτό, άλλωστε, φανέρωσε λέγοντας: «το λυχνάρι του σώματος είναι ο οφθαλμός. Εάν λοιπόν το φως που είναι μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο πολύ θα είναι;». Και χρησιμοποιεί το παράδειγμα πολύ εύστοχα· διότι όπως είναι ο οφθαλμός στο σώμα, έτσι είναι και ο νους στην ψυχή. Εάν λοιπόν ο νους, μέσω του οποίου και η ψυχή και ολόκληρος ο ζωντανός οργανισμός φωτίζεται, τυφλώθηκε από το πάθος της φιλαργυρίας, τι δεν θα πάθουν εκείνα που αντλούσαν τον φωτισμό μέσω αυτού; Γι' αυτόν τον λόγο πρέπει με κάθε τρόπο να φυλάσσουμε το νοερό μέρος της ψυχής απαθές από τη φιλαργυρία, ώστε να μην γεμίσει ο νους από αυτό το πάθος και περνούμε τη ζωή μας μέσα σε βαθύ σκοτάδι, δυστυχώντας και ταλαιπωρούμενοι άθλια. «Καρδιά» εδώ ο Σωτήρας ονομάζει τον ηγεμονικό νου· διότι έτσι τον ονόμασε και ο Δαβίδ λέγοντας: «καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ».

Έτσι, λοιπόν, θα αξιωθούν και τα σώματα κατά την ανάσταση, εφόσον η ψυχή έχει ήδη δοξαστεί από τώρα κατ' αυτόν τον τρόπο και έχει αναμειχθεί με το Πνεύμα. Και ότι οι ψυχές των αγίων γίνονται ουράνιο φως, ο ίδιος ο Κύριος το έλεγε στους αποστόλους: «Εσείς είστε το φως του κόσμου». Διότι ο ίδιος, αφού τους κατέστησε φως, πρόσταξε μέσω αυτών να φωτιστεί ο κόσμος και λέει: «δεν ανάβουν λυχνάρι και το τοποθετούν κάτω από το μόδιο, αλλά πάνω στον λυχνοστάτη, και φέγγει σε όλους όσους βρίσκονται στο σπίτι. Έτσι ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους», αντί να πει: «Μην κρύψετε το χάρισμα που λάβατε από εμένα, αλλά να το μεταδώσετε σε όλους όσοι το επιθυμούν». Και πάλι: «Το λυχνάρι του σώματος είναι το μάτι. Εάν, λοιπόν, το μάτι σου είναι φωτεινό, όλο το σώμα σου θα είναι φωτισμένο· εάν όμως το μάτι σου είναι πονηρό, όλο το σώμα σου θα είναι σκοτεινό. Εάν, λοιπόν, το φως που είναι μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι;» Διότι, όπως ακριβώς τα μάτια είναι το φως του σώματος και όταν τα μάτια είναι υγιή, όλο το σώμα είναι φωτισμένο, όταν όμως τους συμβεί κάτι και σκοτιστούν, όλο το σώμα είναι σκοτεινό — έτσι και οι απόστολοι τέθηκαν ως μάτια και φως όλου του κόσμου. Έλεγε, λοιπόν, δίνοντάς τους παραγγελία ο Κύριος: «Εάν εσείς σταθείτε σταθεροί και δεν παρεκκλίνετε, ως φως του σώματος που είστε, ιδού όλο το σώμα του κόσμου έχει φωτιστεί».

Έτσι θα αξιωθούν τη λαμπρότητα και τα σώματα κατά την ανάσταση, καθώς η ψυχή ήδη από τώρα προδοξάζεται με αυτόν τον τρόπο και αναμειγνύεται με το Πνεύμα. Το ότι δε οι ψυχές των αγίων γίνονται ουράνιο φως, ο ίδιος ο Κύριος το έλεγε στους αποστόλους: «εσείς είστε το φως του κόσμου». Διότι, αφού τους έκανε φως, προσέταξε να φωτίζουν τον κόσμο μέσω αυτών. Και λέει: «δεν ανάβουν λυχνάρι για να το βάλουν κάτω από τον μόδιο, αλλά πάνω στον λυχνοστάτη, και λάμπει σε όλους όσους βρίσκονται στο σπίτι. Έτσι ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους», αντί του: «μην κρύψετε το δώρο που λάβατε από εμένα, αλλά δώστε το σε όλους όσους το βούλονται και το ποθούν». Και πάλι λέει: «το λυχνάρι του σώματος είναι ο οφθαλμός. Αν λοιπόν ο οφθαλμός σου είναι φωτεινός, όλο το σώμα σου είναι φωτεινό». «Αν λοιπόν το φως που είναι μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο μεγάλο θα είναι;» Διότι, όπως ακριβώς οι οφθαλμοί του σώματος είναι φως, και όταν οι οφθαλμοί του σώματος είναι υγιείς, όλο το σώμα φωτίζεται. όταν όμως κάτι παρεμβληθεί και σκοτεινιάσουν, «όλο το σώμα σου είναι σκοτεινό», — έτσι και οι απόστολοι τέθηκαν ως οφθαλμοί και φως όλου του σώματος, δηλαδή του κόσμου. Τους έλεγε λοιπόν ο Κύριος δίνοντας παραγγελία: «Εάν εσείς σταθείτε σταθεροί και δεν παρεκκλίνετε, όντας φως του σώματος, ιδού, όλο το σώμα του κόσμου φωτίζεται».

Ας έρθουμε λοιπόν στον εαυτό μας, αδελφέ, και ας αποβλέψουμε προς το φως της αλήθειας, και ας φανούμε σταθεροί τηρητές των ιερών κανόνων καθώς και των δογμάτων, προπάντων εμείς οι μοναχοί, προπάντων εμείς που θεωρούμε ότι είμαστε κάτι. Διότι, εάν το φως που είναι μέσα μας είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι; Και εάν το αλάτι μωρανθεί, με τι θα αλατιστούν οι λαϊκοί; Εμείς πιστεύουμε και ευχόμαστε να είσαι για τους εκεί σωτήρας και φωστήρας και λύχνος ευσέβειας και ακρίβειας, όχι με το να γίνεσαι τα πάντα για τους πάντες, αλλά εξαιτίας του ύψους της αρετής, του σύμφωνου με τους κανόνες βίου και της ιεροπρεπούς πολιτείας. Και δέξου την υπόμνηση του αδελφού σου, η οποία είναι γεμάτη αγάπη, φιλαλήθης και θεάρεστη. Και ενώ η επιθυμία με παρακινεί να πω περισσότερα, η υπερβολική έκταση της επιστολής με συγκρατεί και με σταματά εδώ. Λάβαμε, λοιπόν, την πλούσια ευλογία σου· και το ότι φρόντισας για την ταπεινότητα του μοναστηριού σου, είναι δείγμα της φειδούς και του πόνου σου γι' αυτό, και αποτελεί αρκετό κόπο από την πλευρά σου.

Προς τον αρχιμανδρίτη Ιλαρίωνα. Βρήκα ευκαιρία αργοπορημένα να ασπαστώ τον άγιο πατέρα μου μέσω γράμματος. Διότι, όπως γνωρίζει η τιμιότητά σου, επειδή μαίνεται η αίρεση και εμείς έχουμε απομακρυνθεί πολύ μέσω της εξορίας, είναι σπάνιο να βρει κανείς αγγελιοφόρο και μάλιστα έμπιστο. Λαχταρώ λοιπόν να μάθω τα νέα της πατρότητάς σου, πού και πώς βρίσκεται και πώς περιφέρθηκε από τους παρανόμους. Πάντως, επειδή υπερέχεις των πολλών στην αρετή, υποθέτω ότι έχεις υποστεί πολλά θλιβερά και στενόχωρα. Διότι, όπου η κατά Θεόν δύναμη είναι μεγάλη, εκεί και ο πόλεμος των εχθρών είναι πικρός. Αλλά όμως, και σε σένα ταιριάζει, ω πάτερ, να λες: όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει. Γνωρίζεις δε πώς μας εγκατέλειψαν οι περισσότεροι από τους ομόταγους αδελφούς, των οποίων τα ονόματα με τη θέλησή μου θα παραλείψω, επειδή αγάπησαν τον παρόντα αιώνα. Αλίμονο για τη συμφορά, αλίμονο για την ήττα. Αν το φως, λέει, που είναι μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο θα είναι; Και αν το αλάτι χάσει την αλμύρα του, με τι θα αλατιστεί; Οδυρόμενος και σφαδάζοντας τα λέω αυτά. Αυτά, πάτερ, δεν χρειάζεται να τα διδάξω σε σένα. Χάλασε το φυσερό, λέει ο προφήτης, εις μάτην ο αργυροκόπος κατεργάζεται το ασήμι. Πόσα έκανε ο ιεράρχης μας και αληθινός ποιμένας, πόσα η αδελφότητα προς τον εαυτό της; Και όλα αποδείχθηκαν μάταια. Μια μικρή προσβολή του ενάντιου πνεύματος και το πλοίο των ψυχών βυθίστηκε αύτανδρο στο βυθό της ασέβειας.

Διότι οι άνθρωποι εξαιτίας της κενοδοξίας αποκτούν τα περισσότερα αγαθά, και (ο Κύριος) αποδεικνύει το ανώφελο του επίγειου θησαυρού: ότι ο μεν σκόρος και η φθορά αφανίζουν τα τρόφιμα και τα ενδύματα, οι δε κλέφτες τον χρυσό και τον άργυρο. Έπειτα, για να μην του πει κάποιος ότι «δεν κλέβονται όλα», λέει: «Ακόμη κι αν δεν συμβεί τίποτα από αυτά, εντούτοις και μόνο το να είσαι προσηλωμένος στη μέριμνα του πλούτου, πώς να μην είναι άθλιο;» Γι' αυτό λέει: «Διότι όπου είναι ο θησαυρός σας, εκεί θα είναι και η καρδιά σας. Το λυχνάρι του σώματος είναι ο οφθαλμός· εάν λοιπόν ο οφθαλμός σου είναι καθαρός, όλο το σώμα σου θα είναι φωτεινό· εάν όμως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, όλο το σώμα σου θα είναι σκοτεινό· εάν λοιπόν το φως που υπάρχει μέσα σου είναι σκοτάδι, το σκοτάδι πόσο (μεγάλο θα είναι);» Αυτό σημαίνει ότι, εάν προσηλώσεις τον νου σου στη φροντίδα των χρημάτων, έσβησες το λυχνάρι, σκοτείνιασες την ψυχή σου. Διότι, όπως ακριβώς ο οφθαλμός όταν είναι καθαρός, δηλαδή υγιής, φωτίζει το σώμα, ενώ αν είναι πονηρός, δηλαδή ασθενής, το σκοτεινιάζει, έτσι και ο νους τυφλώνεται από τη μέριμνα. Και αν ο νους σκοτισθεί, η ψυχή γίνεται σκοτάδι, και πολύ περισσότερο το σώμα. «Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους.» Με τους δύο κυρίους εννοεί αυτούς που προστάζουν τα αντίθετα, όπως τον Θεό και τον Μαμμωνά. Μήπως εμείς καθιστούμε κύριό μας τον διάβολο; Όπως ακριβώς (κάνουμε) θεό την κοιλιά· όμως εκ φύσεως και αληθινά Κύριος είναι ο Θεός· ενώ ο Μαμμωνάς είναι η αδικία. «