Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 7:12

Και ως προς αυτό που μου έγραψες στο τέλος, στο ίδιο γράμμα, «Προσευχήσου για τις αμαρτίες μου», και εγώ σου λέω το ίδιο: Προσευχήσου για τις αμαρτίες μου. Διότι λέγει: «Όπως θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς». Εγώ, αν και είμαι ταλαίπωρος και ο ελαχιστότερος από όλους τους ανθρώπους, κάνω ό,τι είναι στη δύναμή μου για χάρη Εκείνου που λέγει: «Προσεύχεσθε ο ένας για τον άλλον για να γιατρευτείτε». Αδελφέ, ξένοι είμαστε, ας γίνουμε ξένοι και ας μην υπολογίζουμε τους εαυτούς μας σε τίποτα, και έτσι κανείς δεν θα μας κατακρίνει και θα αναπαυόμαστε.

Έχει λεχθεί βέβαια για τον παλαιό λαό, ότι η σωτηρία δεν βρίσκεται στο πλήθος, αλλά στο υπόλειμμα, το οποίο σώζεται κατ' εκλογήν χάριτος. Ποιος είναι όμως ο τρόπος της σωτηρίας; «Εκπληρώνοντας», λέει, «και συντέμνοντας τον λόγο εν δικαιοσύνη». Διότι εκείνος που έχει περικλείσει ολόκληρο το νομικό γράμμα και την προφητική διάταξη στη βραχυλογία του Ευαγγελίου και πράττει αυτό που του έχει υποδειχθεί από τον Κύριο, αυτός θα σωθεί. Διότι, «θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου και θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες. Εκείνος, λοιπόν, που εκπληρώνει τον λόγο, που τον κάνει πράξη και τον συντομεύει και, τρόπον τινά, ανακεφαλαιώνει την έκτασή του στις πιο σύντομες εντολές, αυτός αποτελεί το κατάλειμμα που σώζεται. «Όλα», λέει, «όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, τα ίδια να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι Προφήτες». —Βλέπεις, σύμφωνα με τη φυσική έννοια, ολόκληρο τον λόγο να εκπληρώνεται και να συντομεύεται εν δικαιοσύνη; «Διότι λόγο συντετμημένο θα κάνει ο Κύριος σε ολόκληρη την οικουμένη». Ο Απόστολος, ωστόσο, είπε: «Θα κάνει ο Κύριος πάνω στη γη». Σε συμφωνία δε με αυτόν, ο Σύμμαχος και ο Θεοδοτίων αναφέρουν: «Στο μέσο όλης της γης».

«Όλα, λοιπόν, όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς παρομοίως.» Και υποδεικνύοντας ότι η αγάπη είναι το πολυτιμότερο αγαθό ενώπιον του Θεού, λέγει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας.» Και πώς θα μπορούσε κανείς να αμφιβάλλει ότι ανύψωνε τον νου εκείνων που τον πλησίαζαν προς την επίγνωση του όντως αληθινού Θεού; Διότι παρουσίαζε τον εαυτό του σε εμάς ως εικόνα Εκείνου που τον γέννησε, λέγοντας στον γνήσιο μαθητή του - ο οποίος ήταν ο Φίλιππος: «Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Εάν, βέβαια, κάποιος επέλεγε να πει ότι και ο ίδιος ο Υιός είναι το έλεος του Πατέρα, το οποίο υπερβαίνει θυσίες και ολοκαυτώματα, θα κατανοούσε ορθά. Διότι έτσι έχει ονομαστεί από τη θεόπνευστη Γραφή. Διότι ο ίδιος ο Θεός και Πατέρας είπε κάπου προς εμάς σχετικά με αυτόν: «Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου, και το έλεός μου είναι έτοιμο να αποκαλυφθεί»· οι δε προφήτες λένε προς αυτόν: «Δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου, και δώσε μας, Κύριε, το σωτήριό σου.» Διότι αληθινά ο Χριστός είναι το έλεος που προέρχεται από τον Πατέρα, καθώς αφαιρεί τις αμαρτίες, συγχωρεί τα πταίσματα, δικαιώνει μέσω της πίστεως, σώζει τους απολωλότες και τους αναδεικνύει ανώτερους από τον θάνατο· και τι από τα κάλλιστα αγαθά δεν δωρίζει άλλωστε;

Διότι το Πνεύμα που κατοικεί μέσα τους, καθιστά τους κληθέντες εν Χριστώ εδραίους και τους χαρίζει ακατάσειστη τη φιλοθεΐα, δια του οποίου και «εν τω οποίω κράζομεν· Αββά ο Πατήρ»· εκείνοι όμως δεν είχαν πλουτίσει ακόμη με το δώρο αυτό. Διότι, όπως λέγει ο θεσπέσιος Ιωάννης, «Δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, διότι ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». Επομένως, κάθε τελειότητα βρίσκεται εν Χριστώ, ενώ ο νόμος δεν ετελείωσε τίποτα, σύμφωνα με το γεγραμμένο. ΠΑΛΛ. Μπορείς λοιπόν να μου εξηγήσεις, αφού το επιθυμώ, πώς γίνεται φανερή η ατέλεια μέσα στον νόμο; ΚΥΡ. Βεβαιότατα. Ο λόγος μας θα προχωρήσει στα προκείμενα, και θα εξετάσει ενδελεχώς τους τρόπους της αγάπης προς τον πλησίον, δείχνοντας ότι η γραφή του Μωυσή, που εισήχθη στους αρχαιότερους, είναι κάπως πιο ακατέργαστη από το δέον. ΠΑΛΛ. Προχώρησε λοιπόν ακριβώς σε αυτό, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία. ΚΥΡ. Ο μεν νόμος λοιπόν λέγει: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός μάς εισηγείται τον νόμο της φιλαλληλίας μέσα από πολλούς λόγους, καθιστώντας τρόπον τινά συνήγορο του νόμου την έμφυτη γνώση και τη θέληση που υπάρχει στον καθένα, λέγοντας: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, αυτά να τους κάνετε και εσείς ομοίως». Διότι, εάν αυτά ακριβώς που κάποιος θα ευχόταν να λάβει, αυτά επιλέξει να πράττει και ο ίδιος στους άλλους, δεν θα αστοχήσει ως προς τον σκοπό του· αλλά μάλλον θα βαδίσει στην ευθεία οδό της αγάπης, και θα αναδηθεί το στεφάνι της φιλαλληλίας. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά μιλάς. ΚΥΡ.

Μην κάνεις πράγμα που λυπεί τον πλησίον, αλλά να είσαι συνετός σε κάθε αναστροφή σου. Ο απαίδευτος άνθρωπος κατασκοπεύει τον γείτονά του, ενώ αυτός που περπατά στο φως δεν σκέφτεται το κακό. Αυτός που αγαπά τον Κύριο δεν παροργίζει τον πλησίον, αλλά προσέχει τον εαυτό του εξαιτίας Εκείνου που είπε: και όσα θέλετε να κάνουν σε εσάς οι άνθρωποι, κάντε και εσείς ομοίως σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες.

Εάν δε πρέπει να προσθέσουμε και τούτο στα όσα έχουν ειπωθεί, ότι δηλαδή και στην ίδια αυτή τη ζωή η συμπόνια προς τους δυστυχούντες είναι ωφέλιμη σε εκείνους που χαίρουν υγείας· διότι για τους συνετούς αποτελεί καλό πράγμα η συνεισφορά του ελέους, η οποία αποταμιεύεται εκ των προτέρων μέσα από τις δυστυχίες των άλλων. Επειδή, λοιπόν, όλο το ανθρώπινο γένος κυβερνάται από την ίδια φύση και κανένας δεν κατέχει καμία βέβαιη εγγύηση για συνεχή ευημερία, αρμόζει να θυμόμαστε πάντοτε το ευαγγελικό παράγγελμα που συμβουλεύει να κάνουμε στους ανθρώπους εκείνα τα οποία θέλουμε να κάνουν και αυτοί σε εμάς. Ενόσω, λοιπόν, έχεις καλό ταξίδι, τείνε χείρα βοηθείας στον ναυαγό. Κοινή είναι η θάλασσα, κοινός ο κλύδωνας, κοινή η ταραχή των κυμάτων· ύφαλοι και σπιλάδες και σκόπελοι και τα υπόλοιπα δεινά των ναυαγίων του βίου προκαλούν εξίσου τον φόβο στους ναυτιλλομένους. Ενόσω παραμένεις αλώβητος, ενόσω διαπλέεις ακίνδυνα τη θάλασσα του βίου, μην προσπεράσεις ανελέητα αυτόν που έχει προσκρούσει. Ποιος είναι ο εγγυητής σου για συνεχή καλοπλοΐα; Δεν έχεις καταπλεύσει ακόμη στο λιμάνι της αναπαύσεως, δεν στέκεσαι ακόμη έξω από τα κύματα, η ζωή σου δεν έχει ακόμη πατήσει σε σταθερό έδαφος. Ακόμη ταξιδεύεις στο πέλαγος του βίου. Όποιον χαρακτήρα δείξεις απέναντι στον δυστυχισμένο, τέτοια συμπεριφορά θα προετοιμάσεις για τον εαυτό σου από όσους συνταξιδεύουν μαζί σου. Είθε, όμως, όλοι να φθάσουμε στο λιμάνι της αναπαύσεως, διανύοντας εν γαλήνη την προκείμενη ναυσιπλοΐα του βίου με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος.

Γι' αυτό, σύμφωνα και με τον Ευαγγελιστή Ματθαίο, αφού ο Κύριος προέταξε αυτό, πρόσθεσε: «Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες». Διότι, ενώ αλλού ανακεφαλαιώνοντας είπε ότι σε δύο εντολές, δηλαδή στην αγάπη προς τον Θεό και στην αγάπη προς τον πλησίον, κρέμεται όλος ο νόμος και οι προφήτες, τώρα όμως τα συνόψισε όλα σε ένα, και συμπεριέλαβε όχι μόνο τη δικαιοσύνη που βρίσκεται στον νόμο και στους προφήτες, αλλά γενικότερα κάθε αγαθοεργία μεταξύ όλων των ανθρώπων, επειδή τώρα δεν νομοθετεί μόνο για ένα έθνος, αλλά για ολόκληρη την οικουμένη, και μάλλον για όσους από κάθε έθνος κάτω από τον ουρανό έχουν προστεθεί σε αυτόν μέσω της πίστεως.

Αλλά βέβαια, ο Χριστός, καθοδηγώντας μας προς την τελειότητα εκείνης της σωτήριας γνώσης, έλεγε: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα», και έδωσε εντολή να ερευνούμε τις ιερές Γραφές, με την πεποίθηση ότι σε αυτές θα βρούμε την αιώνια ζωή. Αυτή λοιπόν η γνώση, εφόσον είναι τέλεια και προκύπτει με αυτόν τον τρόπο, μήπως δεν χρειάζεται έργα για την τελείωσή της, ούτε πολλούς κόπους; Γι' αυτό και ο χρυσός θεολόγος Ιωάννης αναφέρει για τον Κύριο ότι για μεν τα δόγματα συζητούσε σπάνια, διότι το ζήτημα δεν απαιτεί κόπο, ενώ για τον βίο μιλούσε συχνά, ή μάλλον παντού: «Διότι αυτό», λέει, «είναι ο νόμος και οι προφήτες, όσα θέλουμε να κάνουν οι άλλοι σε εμάς, αυτά να κάνουμε και εμείς σε αυτούς».

Επειδή μου ανέφερες και το ζήτημα της πολιτείας, επιθυμώντας να τα μάθεις όλα μαζί, σου απαντώ με συντομία ότι οι σοφοί των Ελλήνων, οι οποίοι είχαν αποκτήσει ανάμεσα σε όλους φήμη για τη σοβαρότητα και τη δύναμη των λόγων τους, θέλοντας να παρουσιάσουν τι είναι δίκαιο, τι αρμόζει, τι είναι νόμιμο και τι καλό, κατανάλωσαν αναρίθμητους λόγους και συνέθεσαν μακρούς διαλόγους που δεν διέφεραν καθόλου από λαβυρίνθους· τόσο όμως απείχαν από το να πουν κάτι από όσα έπρεπε, ώστε προκαλούν ακόμη μεγαλύτερη σύγχυση στους αναγνώστες. Ο θειότατος όμως Λόγος, όταν ήλθε εδώ, αφύπνισε τον έμφυτο λογισμό των ανθρώπων και, αφού έθεσε τη βούληση του καθενός ως μέτρο του δικαίου, του πρέποντος, του νόμιμου και του καλού, το διασαφήνισε με μια σύντομη ρήση, λέγοντας: «Όλα όσα θέλετε να κάνουν σ’ εσάς οι άνθρωποι, έτσι να κάνετε κι εσείς σ’ αυτούς». Έπειτα, για να μη φανεί ότι αντιπαραθέτει έναν άγραφο νόμο στον γραπτό, επισφραγίζοντας όσα ειπώθηκαν και δείχνοντας ότι τα συμπεριέλαβε όλα με συντομία, είπε: «Αυτός πράγματι είναι ο νόμος και οι προφήτες». Ω, άρρητη σοφία! Διότι, μολονότι ειπώθηκε με συντομία, αποτελεί ένδειξη ύψιστης δύναμης το να αρκεί μια σύντομη ρήση για την παρουσίαση τόσο σπουδαίων και τόσο μεγάλων πραγμάτων. Έχοντας, λοιπόν, μέσα μας τον κανόνα όλων των καλών, ό,τι επιθυμούμε να μας προσφέρουν οι άλλοι, αυτό ας προσφέρουμε κι εμείς σ’ εκείνους.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟ ΤΟΝ ΣΧΟΛΑΣΤΙΚΟ 1405. Είναι πράγματι άξιοι μεγάλης επιδοκιμασίας όσοι διαπαιδαγωγήθηκαν από τον έμφυτο νόμο και έπραξαν το πρέπον· διότι η φύση έχει μέσα της το ακριβές και αδέκαστο κριτήριο των αρετών, το οποίο και ο Χριστός διατύπωσε ως προτροπή και συμβουλή, λέγοντας: «Όλα όσα θέλετε να κάνουν σ’ εσάς οι άνθρωποι, κι εσείς ομοίως να τα κάνετε σ’ αυτούς». Έπειτα, δείχνοντας ότι αυτό αποτελεί κανόνα τόσο της ευσέβειας όσο και της φιλανθρωπίας, είπε: «Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες». Επειδή όμως η φύση εξασθένησε και αμαύρωσε τα γνωρίσματα της αρετής, δόθηκε και γραπτός νόμος. Επειδή, όμως, παραβιάστηκε και αυτός, ανατέθηκε στον χορό των προφητών η διόρθωση. Όταν όμως και αυτός παραιτήθηκε, λέγοντας: «Θεραπεύσαμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν θεραπεύτηκε», τότε ήλθε εδώ Εκείνος που έθεσε στη φύση τα σπέρματα της αρετής, δίδαξε μέσω του νόμου και κήρυξε μέσω των προφητών. Αφού λοιπόν ήλθε ο Βασιλέας των ουρανών, ήταν αναγκαίο να θεσπιστούν και δόγματα αντάξια του ουρανού και να διακηρυχθεί στα ιερά Ευαγγέλια, σαν σε βασιλικά διατάγματα, ένας τρόπος ζωής που αρμόζει και ευαρεστεί περισσότερο σε αγγέλους παρά σε ανθρώπους.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΥΠΟΔΙΑΚΟΝΟ ΠΑΥΛΟ. ͵αχιβ΄. Η άρρητη σοφία, για να μην φιλονικούμε αναζητώντας τι είναι η αρετή, θέτοντας τον πιο τέλειο όρο στη βούληση του καθενός, είπε: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, να τα κάνετε και εσείς σε αυτούς.» Εάν, λοιπόν, έχεις μέσα σου τον γνώμονα και τον κανόνα των αρετών, μην τον αναζητάς από άλλον, αλλά να χρησιμοποιείς τον δικό σου θησαυρό.

Όσοι λοιπόν αποβλέπουν στη δόξα, ας γράφουν όπως θέλουν. Οι ιεροί όμως και ουράνιοι χρησμοί, επειδή και ειπώθηκαν και γράφτηκαν για την ωφέλεια όλης της ανθρωπότητας, συνδυάστηκαν με τη σαφήνεια. Διότι εξαιτίας της, όσοι χαίρονται με τις άλλες αρετές των λόγων —και αυτοί είναι λίγοι— δεν βλάπτονται καθόλου, κατανοώντας αμέσως όσα αποκαλύφθηκαν, ενώ όλοι όσοι ασχολούνται με τις γεωργικές εργασίες, τις τέχνες και τις άλλες μέριμνες του βίου, ωφελούνται από τη σαφήνεια, μαθαίνοντας το πρέπον, το δίκαιο και το συμφέρον σε μία ακαριαία χρονική στιγμή. Διότι σε τέτοια συντομία συνοψίστηκε η θεία διδασκαλία, ώστε να ανακηρύξει ως μέτρο της αρετής τη θέληση του καθενός: «Όλα, δηλαδή, όσα θέλετε», λέει, «να σας κάνουν οι άνθρωποι, να τα κάνετε και εσείς σε αυτούς ομοίως· διότι αυτός είναι ο Νόμος και οι προφήτες». Τι συγκρίνεται με αυτή την αρετή, τη συντομία και τη σαφήνεια από τους πλατωνικούς διαλόγους, την ομηρική βίβλο, τους κώδικες των νομοθετών, τα βιβλία του Δημοσθένη, την περιπέτεια της τραγωδίας, ή την υπόθεση της κωμωδίας; Ας κρίνουν ορθά εκείνοι που χλευάζουν την απλοϊκότητα των λέξεων, και τότε θα εκφέρουν αμερόληπτη κρίση. Πόσους διαλόγους έγραψε ο λογιότατος Πλάτων, θέλοντας να δείξει τι είναι το δίκαιο, χωρίς να διατυπώσει τίποτα το σαφές και χωρίς να πείσει κανέναν, αλλά αντίθετα πέθανε χάνοντας ακόμη και την ίδια του την ελευθερία;

Ώστε να ομολογείται η υποταγή όχι μόνο από τη φύση, αλλά και από την ελεύθερη προαίρεση. Διότι το ότι πρέπει να καλύπτεσαι, το νομοθέτησε προκαταβολικά και η ίδια η φύση. Πρόσθεσε, λοιπόν, και τα από τη δική σου πλευρά, για να μη φανεί ότι ανατρέπεις και τους νόμους της φύσης· πράγμα που αποτελεί μεγάλη θρασύτητα, το να μάχεσαι δηλαδή όχι μόνο εμάς, αλλά και τη φύση. Γι' αυτό και ο Θεός, εγκαλώντας τους Ιουδαίους, έλεγε: «Έσφαξες τους υιούς σου και τις θυγατέρες σου· αυτό ξεπερνά όλα τα βδελύγματά σου». Και ο Παύλος πάλι, επιτιμώντας εκείνους που ασελγούσαν μεταξύ των Ρωμαίων, αυξάνει κατ' αυτόν τον τρόπο την κατηγορία λέγοντας ότι η χρήση δεν ήταν μόνο αντίθετη προς τον νόμο του Θεού, αλλά και παρά φύσιν: «Διότι αντάλλαξαν τη φυσική χρήση με την παρά φύσιν». Γι' αυτό ακριβώς και εδώ αναπτύσσει αυτό το επιχείρημα, αποδεικνύοντας το ίδιο πράγμα, ότι δηλαδή αφενός δεν νομοθετεί τίποτε το ξένο, και αφετέρου ότι στους Έλληνες όλες οι καινοτομίες είναι παρά φύσιν. Έτσι και ο Χριστός, αποδεικνύοντας αυτό το πράγμα, έλεγε: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, να τα κάνετε και εσείς σε αυτούς»· δηλώνοντας ότι δεν εισάγει τίποτε το καινούργιο. Εάν όμως κάποιος φαίνεται ότι έχει διάθεση φιλονικίας, εμείς δεν έχουμε τέτοια συνήθεια, ούτε οι Εκκλησίες του Θεού. Άρα, το να αντιστέκεται κανείς σε αυτά είναι γνώρισμα φιλονικίας και όχι λογικής σκέψης· πλην όμως, ακόμη και έτσι διατύπωσε την επιτίμηση με μέτρο, προκαλώντας μεγαλύτερη εντροπή, πράγμα που ακριβώς έκανε τον λόγο του βαρύτερο.

Διότι, όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άλλοι, αυτά να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Τίποτε το φορτικό, τίποτε το επαχθές δεν έχει αυτός ο νόμος. Όσα θέλεις να σου κάνουν, αυτά να κάνεις, λέγει· ίση είναι η ανταπόδοση. Και δεν είπε: Όσα δεν θέλετε να παθαίνετε, μην τα κάνετε ούτε εσείς· αλλά ζήτησε κάτι περισσότερο. Διότι εκείνο μεν είναι αποχή από τα κακά, ενώ τούτο είναι εργασία των αγαθών, και σε τούτο εμπεριέχεται και εκείνο. Και δεν είπε: Αυτά να επιθυμείτε και εσείς, αλλά, Να τα κάνετε σε αυτούς. Και ποιο είναι το κέρδος; Αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες.

Διότι, τι θα μπορούσε να είναι πιο καταγέλαστο από την πολιτεία εκείνη, στην οποία, πέρα από όσα έχουν λεχθεί, ο φιλόσοφος, αφού δαπάνησε χιλιάδες στίχους για να μπορέσει να αποδείξει τι τέλος πάντων είναι το δίκαιο, με τη μακρηγορία του γέμισε τα λεγόμενά του με πολλή ασάφεια; Αυτό, ακόμη και αν προσέφερε κάποιο όφελος, επρόκειτο να είναι εξαιρετικά άχρηστο για τον βίο των ανθρώπων. Διότι, εάν ο γεωργός, ο χαλκουργός, ο οικοδόμος, ο κυβερνήτης, και ο καθένας που τρέφεται από την εργασία των χεριών του, επρόκειτο να εγκαταλείψει την τέχνη του και τους δίκαιους κόπους του, και να δαπανήσει τόσα πολλά χρόνια προκειμένου να μάθει τι τέλος πάντων είναι το δίκαιο, τότε, πριν καν το μάθει, πολλές φορές θα προφτάσει να πεθάνει από την πείνα· και θα φύγει από τη ζωή εξαιτίας αυτού του δικαίου, χωρίς να έχει μάθει απολύτως τίποτε από τα υπόλοιπα χρήσιμα πράγματα, τερματίζοντας τον βίο του με βίαιο θάνατο. Τα δικά μας, όμως, δεν είναι τέτοια. Αντιθέτως, ο Χριστός μάς δίδαξε και το δίκαιο, και το πρέπον, και το συμφέρον, και γενικώς κάθε αρετή, συνοψίζοντάς τα σε σύντομα και σαφή λόγια. Άλλοτε λέγοντας ότι σε δύο εντολές κρέμεται ο νόμος και οι προφήτες, δηλαδή στην αγάπη προς τον Θεό και στην αγάπη προς τον πλησίον· και άλλοτε λέγοντας: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, το ίδιο να κάνετε κι εσείς σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες». Αυτά είναι όλα ευκολονόητα και εύκολα στο να τα κατανοήσει πλήρως και ο γεωργός, και ο υπηρέτης, και η χήρα γυναίκα, ακόμη και το μικρό παιδί, αλλά και εκείνος που θεωρείται εξαιρετικά ανόητος.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αφού από πριν είχε σπείρει τα σπέρματα αυτών των διδασκαλιών με τρόπο ανύποπτο, τότε που επρόκειτο πιο ξεκάθαρα να θεωρηθεί ύποπτος για εναντίωση εξαιτίας της αντιπαραβολής των παλαιών και των νέων νόμων, χρησιμοποίησε την εκ των προτέρων διόρθωση. Διότι αυτά τα είχε ήδη θέσει ως βάση με αινιγματικό τρόπο μέσω όσων είχαν ειπωθεί. Επειδή το «Μακάριοι οι πτωχοί» ταυτίζεται με το να μην οργίζεται κανείς· και το «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά» με το να μην κοιτάζει κάποιος γυναίκα με επιθυμία· και το να μη θησαυρίζει κανείς θησαυρούς επί της γης συμφωνεί με το «Μακάριοι οι ελεήμονες»· και το να πενθεί, και το να διώκεται και να ονειδίζεται, είναι ίσο με το να εισέρχεται από τη στενή πύλη· και το να πεινά και να διψά κανείς τη δικαιοσύνη δεν είναι τίποτα άλλο, παρά εκείνο που λέει μετά από αυτά, ότι «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε τα και εσείς σε αυτούς». Και μακαρίζοντας τον ειρηνοποιό, πάλι σχεδόν το ίδιο είπε, όταν έδωσε εντολή να αφήσει κανείς το δώρο και να σπεύσει στη συμφιλίωση με εκείνον που έχει λυπηθεί, καθώς και να διάκειται ευμενώς προς τον αντίδικο.

Έπειτα, δείχνοντας ότι ούτε πρέπει να επαναπαυόμαστε στην προσευχή παραμελώντας τα δικά μας καθήκοντα, ούτε πάλι, όταν επιδεικνύουμε ζήλο, να εμπιστευόμαστε μόνο τη δική μας προσπάθεια, αλλά να αναζητούμε και την άνωθεν βοήθεια και να συνεισφέρουμε και όσα εξαρτώνται από εμάς, παραθέτει συνεχώς πότε το ένα και πότε το άλλο. Διότι, αφού έκανε πολλές προτροπές, δίδαξε και πώς να προσεύχονται, και αφού δίδαξε την προσευχή, επανήλθε πάλι στην προτροπή για τα έργα που οφείλουν να πράττουν· έπειτα από αυτό, στράφηκε πάλι στην ανάγκη της συνεχούς προσευχής, λέγοντας: «Αιτείτε, και ζητείτε, και κρούετε»· και από εκεί επέστρεψε πάλι στην ανάγκη να είναι και οι ίδιοι επιμελείς: «Όλα όσα», λέει, «αν θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, αυτά να κάνετε και εσείς σε αυτούς», ανακεφαλαιώνοντας τα πάντα με συντομία, και δείχνοντας ότι η αρετή είναι σύντομη, εύκολη και σε όλους γνωστή. Και δεν είπε απλώς: «Όλα όσα αν θέλετε», αλλά: «Όλα λοιπόν όσα αν θέλετε». Διότι αυτό το «λοιπόν» δεν το πρόσθεσε τυχαία, αλλά υπονοώντας τα εξής: «Εάν θέλετε», λέει, «να εισακούεστε, μαζί με εκείνα που σας είπα, να πράττετε και αυτά». Ποια είναι άραγε αυτά;

Όσα θέλετε να κάνουν σε εσάς οι άνθρωποι. Είδες πώς έδειξε και από αυτό, ότι μαζί με την προσευχή μάς είναι αναγκαία και η ακριβής πολιτεία; Και δεν είπε: Όσα θέλεις να γίνουν σε εσένα από τον Θεό, αυτά να κάνεις στον πλησίον· για να μην πεις: Και πώς είναι δυνατόν; Εκείνος είναι Θεός, ενώ εγώ είμαι άνθρωπος· αλλά: Όσα θέλεις να γίνουν σε εσένα από τον ομόδουλό σου, αυτά να επιδεικνύεις και εσύ προς τον πλησίον. Τι είναι ελαφρύτερο από αυτό; Τι πιο δίκαιο;

Έπειτα, και ο έπαινος πριν από τα έπαθλα είναι μέγιστος. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες. Επομένως, είναι προφανές ότι η αρετή είναι σύμφωνη με τη φύση μας, και όλοι γνωρίζουμε από μόνοι μας τα πρέποντα, και δεν είναι δυνατόν ποτέ να καταφύγουμε στην άγνοια.

Αυτό ακριβώς, λοιπόν, φανερώνοντας και αποδεικνύοντας ο Χριστός, ότι δηλαδή δεν νομοθετεί τίποτε το ξένο ούτε κάτι που να υπερβαίνει τη φύση μας, αλλά εκείνο που από παλιά προκαταβολικά εναπόθεσε στη συνείδησή μας, μετά από εκείνους τους πολλούς μακαρισμούς έλεγε τα εξής: «Όσα θέλετε να κάνουν σε εσάς οι άνθρωποι, αυτά να κάνετε και εσείς σε αυτούς». Δεν υπάρχει ανάγκη από πολλά λόγια, λέει, ούτε από εκτενείς νόμους, ούτε από ποικίλη διδασκαλία· το θέλημά σου ας γίνει νόμος. Θέλεις να ευεργετείσαι; Ευεργέτησε άλλον. Θέλεις να σε ελεούν; Ελέησε τον πλησίον. Θέλεις να σε επαινούν; Επαίνεσε άλλον. Θέλεις να σε αγαπούν; Αγάπησε. Θέλεις να απολαμβάνεις τα πρωτεία; Παραχώρησέ τα πρώτα σε άλλον. Γίνε εσύ δικαστής, γίνε εσύ νομοθέτης της δικής σου ζωής. Και πάλι: «Εκείνο που μισείς, μην το κάνεις σε άλλον». Μέσω αυτού μεν εισάγει την απαλλαγή από την κακία, ενώ μέσω του προηγούμενου την άσκηση της αρετής. «Εκείνο που μισείς, μην το κάνεις σε άλλον». Μισείς να σε υβρίζουν; Μην υβρίσεις άλλον. Μισείς να σε φθονούν; Ούτε και εσύ να φθονήσεις άλλον. Μισείς να σε απατούν; Ούτε και εσύ να απατήσεις άλλον. Και γενικώς σε όλα, εάν κατέχουμε αυτά τα δύο λόγια, δεν θα έχουμε ανάγκη από άλλη διδασκαλία. Διότι, όσον αφορά την αρετή, τη μεν γνώση της την ενέθεσε στη φύση μας, ενώ την πράξη και τη διόρθωση τις εμπιστεύτηκε στην προαίρεσή μας. Ίσως είναι ασαφές αυτό που λέγεται· επομένως, θα προσπαθήσω να το κάνω πάλι πιο σαφές.

Δεν περιέχουν τίποτα το επαχθές. Όσα θέλετε, λέγει, να σας κάνουν οι άνθρωποι, αυτά να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Βλέπεις πώς δεν εισήγαγε τίποτα το ξένο, αλλά όσα εκ των προτέρων η φύση νομοθέτησε; Εκείνα που εσύ ο ίδιος, λέγει, θέλεις να σου κάνουν οι πλησίον, αυτά πράττε και εσύ. Θέλεις να επαινείσαι; Να επαινείς.

Επειδή, λοιπόν, δύο είναι οι οδοί που οδηγούν προς την αρετή, αφενός η απαλλαγή από την κακία και αφετέρου η εργασία των αρετών, αυτήν προτάσσει, καθιστώντας μέσω αυτής φανερή και εκείνη. Και την πρώτη μεν την υπονόησε λέγοντας: «Ό,τι μισείς, μην το κάνεις σε άλλον»· τη δεύτερη όμως τη δήλωσε σαφώς λέγοντας: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, αυτά να κάνετε και εσείς σε αυτούς».

Όχι μόνο αυτές τις εντολές, αλλά και τις επόμενες θα μπορούσε κανείς να δει να ανατρέπονται ολοσχερώς από όλους. Διότι, ενώ ο Χριστός είπε: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι να κάνετε και εσείς σε αυτούς», εμείς κάνουμε όλα όσα δεν θέλουμε να υποστούμε· και, ενώ έχουμε λάβει την εντολή να εισέλθουμε διά της στενής πύλης, αναζητούμε παντού την ευρύχωρη. Και το να την ασπάζονται και να την αγαπούν μερικοί από τους κοσμικούς δεν προκαλεί μεγάλη έκπληξη· το να την αναζητούν όμως, περισσότερο από εκείνους, άνδρες που θεωρείται ότι έχουν σταυρωθεί, αυτό προκαλεί τεράστια κατάπληξη, ή μάλλον το πράγμα μοιάζει με αίνιγμα. Διότι από όλους σχεδόν τους μοναχούς, ως επί το πλείστον, αυτά τα λόγια θα ακούσεις αμέσως πρώτα απ' όλα, αν ποτέ τους παρακαλέσεις να αναλάβουν κάποια διακονία: να ρωτούν δηλαδή αν πρόκειται να βρουν ανάπαυση, και αν μπορεί να τους αναπαύσει αυτός που τους καλεί, και συνεχώς να επαναλαμβάνεται η λέξη «ανάπαυση». Τι λες, άνθρωπε; Ενώ έχεις λάβει εντολή να βαδίζεις την τεθλιμμένη οδό, ρωτάς για ανάπαυση; Και ενώ έχεις προσταχθεί να εισέλθεις από τη στενόχωρη πύλη, επιζητείς την ευρύχωρη; Και τι θα μπορούσε να είναι χειρότερο από αυτή τη διαστροφή; Και για να μη νομίσεις ότι τα λέω αυτά τώρα καταδικάζοντας άλλους, θα σου πω τα δικά μου.

Να μη μεριμνάτε για τη ζωή σας τι θα φάτε και τι θα πιείτε, ούτε για το σώμα σας τι θα ντυθείτε· διότι ο ουράνιος Πατέρας σας γνωρίζει ότι έχετε ανάγκη από όλα αυτά. Αυτός, λοιπόν, που έδωσε την ψυχή και το σώμα, θα δώσει οπωσδήποτε και τροφή και ένδυμα, εκείνος που τρέφει τα πετεινά του ουρανού και στολίζει τα κρίνα του αγρού με τέτοια ωραιότητα. Ζητείτε δε, λέγει, πρώτα τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη Του, και όλα αυτά θα σας προστεθούν. Μη μεριμνήσετε για την αύριον· διότι η αυριανή ημέρα θα μεριμνήσει για τα δικά της. Όλα όσα θέλετε να κάνουν σε εσάς οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς. Εισέλθετε από τη στενή πύλη, διότι πλατιά είναι η πύλη και ευρύχωρη η οδός που οδηγεί στην απώλεια, και πολλοί είναι αυτοί που εισέρχονται από αυτήν· στενή και τεθλιμμένη είναι η οδός που οδηγεί στη ζωή, και λίγοι είναι αυτοί που τη βρίσκουν. Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Αυτός που αγαπά πατέρα ή μητέρα περισσότερο από εμένα δεν είναι άξιός μου, και αυτός που αγαπά υιό ή θυγατέρα περισσότερο από εμένα δεν είναι άξιός μου· και όποιος δεν λαμβάνει τον σταυρό του και δεν με ακολουθεί, δεν είναι άξιός μου.

Η εκπλήρωση δε του νόμου και κάθε εντολής είναι η αγάπη. Γι' αυτό λέει στους Ψαλμούς αφενός ο Δαβίδ, «ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας τις ψυχές, η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, κάνοντας σοφούς τους απλοϊκούς, τα προστάγματα του Κυρίου είναι ορθά, ευφραίνοντας την καρδιά, η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη, φωτίζοντας τα μάτια, ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένοντας στον αιώνα τον άπαντα, οι κρίσεις του Κυρίου είναι αληθινές, απόλυτα δικαιωμένες, πιο επιθυμητές και από το χρυσάφι και από πολλούς πολύτιμους λίθους, και πιο γλυκές και από το μέλι και την κηρήθρα»· και ο Απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή, «σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον· διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο· επειδή το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις, και όποια άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο: στο να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· επομένως, πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη»· και ο Κύριος στα Ευαγγέλια, άλλοτε μεν, «αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον»· άλλοτε δε, «όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι να κάνετε και εσείς σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες».

Γι' αυτό, σε όσους έχουν τοποθετηθεί στον παράδεισο της Εκκλησίας, δίνει την εντολή λέγοντας: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε, συγχωρείτε και θα σας συγχωρεθεί.» Και συνοπτικά προσθέτει σε αυτά: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε κι εσείς το ίδιο σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες», αφού ο μεν νόμος λέει: «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», οι δε προφήτες: «Όπως έπραξες, έτσι θα γίνει και σε σένα.» Πόσες φορές, λοιπόν, βεβηλώσαμε αυτές τις εντολές; Πόσες φορές κατακρίναμε τον πλησίον δίχως συμπόνια;

Γι' αυτό αναφώνησε: «Ελάτε σε μένα, όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι στην καρδιά, και εγώ θα σας αναπαύσω». Και: «Σηκώστε τον ζυγό μου πάνω σας»· εννοώντας ως ζυγό τις εντολές, δηλαδή τον βίο που ρυθμίζεται σύμφωνα με το Ευαγγέλιο· και ως φορτίο, τον φαινομενικό κόπο της μετάνοιας. Διότι, λέει, «ο ζυγός μου είναι αγαθός και το φορτίο μου ελαφρύ». Και πάλι, διδάσκοντας τη θεία δικαιοσύνη και αγαθότητα, προτρέπει λέγοντας: «Γίνετε άγιοι· γίνετε τέλειοι· γίνετε ελεήμονες· γίνετε οικτίρμονες, όπως ο ουράνιος Πατέρας σας». Και: «Συγχωρείτε, και θα συγχωρεθείτε». Και: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, παρομοίως να κάνετε και εσείς σε αυτούς».

Για παράδειγμα: Ο μεν φυσικός νόμος, όταν η αίσθηση δεν υπερισχύει του λογικού, πείθει όλους χωρίς διδασκαλία να αγκαλιάζουν το συγγενικό και ομόφυλο στοιχείο, έχοντας την ίδια τη φύση ως δάσκαλο για την παροχή βοήθειας σε όσους έχουν ανάγκη, και να θέλουν όλοι για όλους εκείνο που ο καθένας θεωρεί επιθυμητό να του γίνεται από τους άλλους. Και διδάσκοντας αυτό ο Κύριος λέει: όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, παρομοίως κι εσείς να κάνετε σε αυτούς. Διότι, σε όσους η φύση κυβερνάται από το λογικό, αυτών η διάθεση είναι από τη φύση της μία· και σε όσους η διάθεση είναι η ίδια, είναι προφανές ότι και ο τρόπος του ήθους και η πορεία του βίου τους είναι εκ φύσεως ένα και το αυτό· και σε όσους ο τρόπος των ηθών και η πορεία του βίου είναι η ίδια, ένας και ο αυτός είναι προφανώς, όσον αφορά τη γνώμη, ο δεσμός της μεταξύ τους σχέσης, ο οποίος οδηγεί τους πάντες με μία γνώμη προς τον ένα λόγο της φύσεως, στον οποίο δεν υπάρχει καθόλου η διαίρεση της φύσεως που επικρατεί τώρα εξαιτίας της φιλαυτίας.

Γι' αυτό και θα προχωρήσουμε σε μια άλλη αγία εντολή που λέει τα εξής: «Όλα, λοιπόν, όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι κι εσείς να κάνετε σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες».

«Όλα λοιπόν όσα θέλετε», λέει, «να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς». Θέλουμε να αγαπιόμαστε, να τιμόμαστε, να δεχόμαστε δώρα, να εισακουόμαστε; Οφείλουμε και εμείς να τα προσφέρουμε αυτά στους ανθρώπους. Δεν θέλουμε να μας υβρίζουν, να μας συκοφαντούν, να μας μισούν, να μας διώκουν ή να μας ζημιώνουν; Οφείλουμε και εμείς να μην τα κάνουμε αυτά σε κανέναν άλλον». Και αυτά βέβαια περιέχονταν στην προαναφερθείσα επιστολή.

Εδώ όμως λέει: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι κι εσείς να τους κάνετε· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες». Ώστε εκεί μεν διακήρυξε ότι όλος ο νόμος και οι προφήτες και όλες οι εντολές εξαρτώνται από δύο εντολές, ενώ εδώ συνόψισε όλα τα θεία προστάγματα σε μία.

Και πολύ δικαιολογημένα· διότι ποιος, τηρώντας αυτή την εντολή, δεν αγάπησε πρώτα με όλη του τη διάνοια και την ψυχή και την καρδιά τον Κύριο και Θεό του; «Όσοι αγαπάτε τον Κύριο», λέει ο θείος Δαβίδ, «να μισείτε τα πονηρά». Και πώς λοιπόν όσοι αγαπούν τα πονηρά τολμούν να λένε ότι αγαπούν τον Κύριο; Διότι ποιος, πράττοντας έργα εχθρικά προς τον βασιλιά και συμμαχώντας με τους πολεμίους του, τολμά να λέει ότι τον αγαπά; Αν δε τυχόν από ανοησία τολμήσει να πει κάτι τέτοιο, όχι μόνο ο βασιλιάς αλλά και οι εχθροί και οι φίλοι θα τον περιγελάσουν, και πολύ δικαιολογημένα θα τον κατηγορήσουν για έσχατη αφέλεια, εφόσον, διαπράττοντας καθημερινά έργα εχθρικά προς τον βασιλιά, δεν ντρέπεται να λέει ότι τον αγαπά. «Εκείνος που έχει τις εντολές μου», λέει, «και τις τηρεί, εκείνος είναι που με αγαπά»· και: «Όσοι αγαπάτε τον Κύριο να μισείτε τα πονηρά»· και: «Να αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου» και «τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· και: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες».

Ματθ. 7, 12 〈Διότι αυτός είναι ο νόμος〉. Δεν είναι νέα, λέει, ούτε πρόσφατη αυτή η εντολή, το να θέλουμε δηλαδή και να απαιτούμε να βρίσκουμε από τον πλησίον όσα και εμείς είμαστε πρόθυμοι να τους προσφέρουμε, αλλά αυτό έχει διαταχθεί και στον νόμο και στους προφήτες ως ένα κοινό και εκ φύσεως γνωστό σε όλους δικαίωμα. Διότι πώς είναι δυνατόν να μην είναι σε όλους γνωστό ότι όσα ο καθένας θεωρεί καλά για τον εαυτό του, αυτά είναι καλά και για τον πλησίον, και όσα θεωρεί δυσάρεστα, είναι δυσάρεστα και για τον πλησίον. Και εκείνος που θέλει να απολαμβάνει τα καλά από τον πλησίον, πρέπει να μην στερεί και ο ίδιος τα παρόμοια από εκείνον. Ώστε, όποιος με αναίδεια πράττει κάτι τέτοιο δεν θα υποστεί την τιμωρία μόνο για την παράβαση των ευαγγελικών εντολών, αλλά έχει ήδη καταδικαστεί και από τους νόμους και από τους προφήτες και από την ίδια την αυτοδίδακτη και φυσική αντίληψη των ανθρώπων. 〈Αυτός ο νόμος〉, λέει, δεν είναι πρόσφατος ούτε χρειάζεται κάποιες αποδείξεις και επιχειρήματα ότι είναι καλός, αλλά αποτελεί τρόπον τινά ένα παράγγελμα της ίδιας μας της φύσης, δηλαδή: όσα είμαστε πρόθυμοι να δεχόμαστε από τους άλλους και να απαιτούμε από αυτούς, αυτά θα είμαστε ακόμη πιο πρόθυμοι να πράττουμε προς τους πλησίον. Διότι αυτό, λέει, το δικαίωμα είναι κοινό για όλους· επειδή όσα τυγχάνουν δυσάρεστα για εσένα τον ίδιο, να θεωρείς ότι τέτοια είναι και για τους άλλους· και όσα είναι καλά και ωφέλιμα, τέτοια είναι και για τους άλλους.

Δεν ακούγατε αυτούς που έλεγαν: «Μακάριοι όσοι κλαίνε τώρα, διότι θα γελάσουν»; Δεν ακούγατε εμένα που φώναζα: «Μακάριοι όσοι πενθούν»; Εσείς όμως γελούσατε δυνατά, συζητώντας μεταξύ σας και παρατείνοντας τις αργολογίες σας, προσκαλώντας ο ένας τον άλλον σε συμπόσια και περιποιούμενοι τις κοιλιές σας. Ενώ εγώ έλεγα: «Πόσο στενή είναι η πύλη και τεθλιμμένη η οδός που οδηγεί στη ζωή» και ότι «η βασιλεία των ουρανών βιάζεται και οι βιαστές την αρπάζουν», εσείς αναπαυόσασταν σε μαλακά στρώματα και επιδιώκατε με κάθε τρόπο την άνεση; Ενώ εγώ έλεγα: «Εκείνος που θέλει να είναι πρώτος, ας είναι ο έσχατος όλων και δούλος όλων και διάκονος όλων», εσείς προτιμήσατε τις πρώτες θέσεις στα δείπνα και τις πρωτοκαθεδρίες, τις εξουσίες και τις ηγεμονίες και τα υψηλά αξιώματα, και δεν θελήσατε να υποταχθείτε ή να υπηρετήσετε με ταπείνωση ψυχής τον ευτελή και φτωχό και περιφρονημένο; Ενώ εγώ έλεγα: «Όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, κάντε και εσείς ομοίως σε αυτούς», εσείς εκπληρώσατε μόνο τις δικές σας ανέσεις και τα θελήματα και τις επιθυμίες σας, πλεονεκτώντας, αρπάζοντας, αδικώντας, και φροντίσατε μόνο τους εαυτούς σας; Ενώ εγώ έλεγα: «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σου σιαγόνα, στρέψε του και την άλλη», άλλοι από εσάς γελούσατε, και άλλοι ούτε να το ακούσετε δεν ανεχόσασταν, αλλά λέγατε ότι κακώς και αδίκως το διέταξα αυτό;

«Αν, λοιπόν, εσείς, ενώ είστε πονηροί, ξέρετε να δίνετε αγαθά δώρα στα παιδιά σας, πόσο μάλλον ο Πατέρας σας, που είναι στους ουρανούς, θα δώσει αγαθά σε εκείνους που του τα ζητούν;» Ονομάζει πονηρούς τους ανθρώπους, συγκρίνοντάς τους με τον Θεό, επειδή η φύση μας είναι αγαθή, ως δημιούργημα του Θεού, αλλά γινόμαστε πονηροί κατά προαίρεση. «Όλα, λοιπόν, όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, αυτό να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες.» Δείχνει σύντομο τον δρόμο προς την αρετή. Διότι εμείς οι άνθρωποι γνωρίζουμε από μέσα μας το πρέπον. Αν, δηλαδή, θέλεις να ευεργετείσαι, να ευεργετείς.