Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 7:18

«Μην γίνεστε, λοιπόν, συμμέτοχοί τους»· και πάλι: «Να απομακρύνεστε από κάθε αδελφό που συμπεριφέρεται άτακτα και όχι σύμφωνα με την παράδοση που παρέλαβαν από εμάς»· και αλλού παρομοίως. Όσο για το να μη συγκοινωνούμε στα άκαρπα έργα, προκειμένου να γνωρίσουμε με σαφήνεια τι σημαίνει αυτό, ας εξετάσουμε πρώτα για ποια πράγματα χρησιμοποιείται ο χαρακτηρισμός του «άκαρπου»· άραγε μόνο για τα καταδικαστέα, ή και για εκείνα που είναι μεν επαινετά, δεν προέρχονται όμως από υγιή διάθεση. Στην Παλαιά Διαθήκη, λοιπόν, ο προφήτης, στην παραβολή του δέντρου, είπε για τους αγίους: «Το οποίο θα δώσει τον καρπό του στην εποχή του»· και ο Σολομών λέει: «Τα έργα των δικαίων δημιουργούν ζωή, ενώ οι καρποί των ασεβών είναι αμαρτίες». Ο Ωσηέ αναφέρει: «Σπείρετε για τους εαυτούς σας στη δικαιοσύνη, τρυγήστε καρπό ζωής»· και ο Μιχαίας: «Και η γη θα παραδοθεί στον αφανισμό μαζί με τους κατοίκους της, εξαιτίας των καρπών των πράξεών τους»· και άλλοι προφήτες αναφέρουν περισσότερα. Αλλά αυτά ας λάμπουν σαν λύχνος· το δε αληθινό φως, ο ήλιος της δικαιοσύνης, ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, το παρουσιάζει πιο ξεκάθαρα λέγοντας: «Δεν μπορεί ένα αγαθό δέντρο να κάνει πονηρούς καρπούς, ούτε ένα σάπιο δέντρο να κάνει αγαθούς καρπούς»· και αλλού παρομοίως. Έχοντας, λοιπόν, τον όρο των καρπών να χρησιμοποιείται με τον ίδιο τρόπο σε αντίθετα μεταξύ τους πράγματα, ας κατανοήσουμε πλέον ποιοι αποτελούν άκαρπα δέντρα και ποια είναι αυτά που ο Απόστολος ονομάζει άκαρπα έργα.

Αληθινός είναι λοιπόν ο λόγος των προφητών: «Διότι ποιος μέσα στα σύννεφα θα εξισωθεί με τον Κύριο, ή ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» <Εκείνος που μισεί εμένα μισεί και τον Πατέρα μου.> Καθορίζει σαφώς ως έγκλημα αθεΐας την πράξη εκείνων που, από ανόσια γνώμη και διασαλευμένο νου, επιλέγουν να τον μισούν. Και πράγματι είναι αλήθεια· διότι δεν θα απέχουν από το αμάρτημα απέναντι στον Πατέρα εκείνοι που ατιμάζουν τον Υιό, δηλαδή εκείνοι που έχουν σκεφτεί ότι πρέπει να τον μισούν. Διότι με τον ίδιο τρόπο που εκείνοι οι οποίοι διασύρουν τη λάμψη του ήλιου, ισχυριζόμενοι ότι λάμπει και υπάρχει χωρίς να εξυπηρετεί καμία ανάγκη, ανάγουν τις αιτίες της αχρηστίας και την αντίστοιχη καταδίκη στον ίδιο τον ήλιο από τον οποίο προέρχεται· και σε όποιον φαίνεται κακό να κατηγορήσει την ευωδία των λουλουδιών, οπωσδήποτε θα αποδώσει το σφάλμα σε εκείνο από το οποίο γεννιέται· με τον ίδιο νομίζω τρόπο θα συμβεί και με τον Μονογενή και Εκείνον που τον εγέννησε. Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι καθόλου δυνατόν, να κατηγορεί κάποιος αυτό που γεννήθηκε από κάτι και ταυτόχρονα να επαινεί αυτό από το οποίο προέρχεται. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Χριστός είπε στους Ιουδαίους: «Δεν μπορεί ένα καλό δέντρο να κάνει κακούς καρπούς, ούτε ένα σάπιο δέντρο να κάνει καλούς καρπούς·» όταν μάλιστα τους προέτρεπε να κάνουν τη διάκριση για αυτό το θέμα με τρόπο ακριβή και αλάνθαστο: «Ή κάντε το δέντρο σάπιο και τον καρπό του σάπιο.» Διότι ό,τι τυχόν αποδεικνύεται αληθές για το ένα από αυτά, αυτό νομίζω πως κάποια λογική αναγκαιότητα θα το κάνει να επεκτείνεται οπωσδήποτε και στα δύο.

Αλλά πρέπει να λεχθεί προς αυτούς: Επειδή κάθε ορθός και ακριβής λόγος γνωρίζει ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, πώς δεν είναι αγαθός, εφόσον είναι Θεός; Διότι δεν μπορεί ένα αγαθό δέντρο να κάνει κακούς καρπούς, ούτε από γλυκιά πηγή προέρχεται ποταμός που δεν είναι γλυκός. Επομένως, αφού ο Θεός είναι αγαθός, αγαθός καρπός είναι και ο Υιός, και ως εικόνα, δεικνύει στη δική του φύση το κάλλος εκείνου που τον γέννησε. —(A f. 245) Αλλά αυτά είναι αρκετά για τα παρόντα. Έχουν ειπωθεί δε και στον Ματθαίο.

ΑΛΛΟ. «Δεν δύναται αγαθό δένδρο να παράγει πονηρούς καρπούς, ούτε σαπρό δένδρο να παράγει καλούς καρπούς.» Αυτός ο κανόνας του Σωτήρα μας, ο οποίος από ένα παράδειγμα εφαρμόζεται στα πάντα, είναι αληθέστατος. Ας δούμε λοιπόν με ακρίβεια τη δύναμη αυτών των λόγων, και ας εξεταστεί το ζήτημα στην ίδια τη θεία ουσία. Επομένως, αυτό που υπολείπεται από κάτι άλλο ως προς κάποιο είδος αγαθών, σε σχέση με εκείνο που υπερέχει, δεν είναι καλό· διότι δεν είναι όμοιο ούτε απολύτως ίσο με αυτό. Εφόσον δε το αγένητο είναι εξόχως καλό, το γενητό βρίσκεται σε κατώτερη μοίρα, και σε σχέση με εκείνο, δεν είναι καλό. Πώς λοιπόν θα προκύψει γενητός καρπός από αγένητο φυτό, εφόσον πιστεύεται ότι ο Πατέρας είναι αγένητος;

Αυτή ήταν η διαφορά των Νασαραίων από τις άλλες, και γι' αυτό ο έλεγχος εναντίον τους είναι προφανής όχι μόνο σε ένα σημείο, αλλά σε πολλά. 2. Πρώτον μεν, στο ότι ομολογούν τους πατέρες, τους πατριάρχες και τον Μωυσή· διότι, εφόσον καμία άλλη γραφή δεν κάνει λόγο για αυτούς, από πού προήλθε σε αυτούς η γνώση των ονομάτων και των κατορθωμάτων των πατέρων, εάν όχι από τις ίδιες τις γραφές της Πεντατεύχου; Και πώς είναι δυνατόν να συνυπάρχουν στο ίδιο πράγμα η αλήθεια και το ψεύδος, και κατά ένα μέρος η γραφή να αληθεύει, ενώ κατά το άλλο να ψεύδεται, εφόσον ο Σωτήρας λέγει: «ή κάντε το δέντρο καλό και τους καρπούς του καλούς, ή το δέντρο σαπρό και τους καρπούς του σαπρούς»· «διότι δεν δύναται δέντρο καλό να κάνει καρπούς σαπρούς, ούτε δέντρο σαπρό να κάνει καρπούς καλούς». Μάταιος λοιπόν είναι ο τρόπος σκέψης και η διδασκαλία τους, εφόσον ανατρέπεται από πολλά επιχειρήματα, καθώς μέχρι σήμερα όχι μόνο εξυμνούνται όσα αναφέρονται στις γραφές, αλλά διασώζονται και οι τόποι των θαυμαστών γεγονότων· πρώτα εκεί όπου ο Αβραάμ προσέφερε το πρόβατο στον Θεό, το όρος Σιών, το οποίο μέχρι σήμερα ονομάζεται έτσι, αλλά και εκεί όπου βρίσκεται η δρυς του Μαμβρή, όπου παρατέθηκε ο μόσχος στους αγγέλους. Εάν δε ο Αβραάμ παρέθεσε στους αγγέλους ετοιμασία κρεάτων, δεν θα απείχε ούτε ο ίδιος από τη συμμετοχή σε αυτά. 3. Αλλά και για το πρόβατο που θυσιάστηκε στη χώρα των Αιγυπτίων, η παράδοση εξακολουθεί ακόμη και σήμερα να διαδίδεται ανάμεσα στους Αιγυπτίους και στους ειδωλολάτρες.

Αντιλαμβανόμενος τη μέγιστη αγάπη προς εσένα, χάρηκα πάρα πολύ, αλλά λυπήθηκα που η πίστη σου δεν είναι σύμφωνη με τον ορθό λόγο. Γι’ αυτό, έχοντας αποσταλεί για την επανόρθωση του ανθρωπίνου γένους, και σπλαγχνιζόμενος όσους έχουν παραδώσει τον εαυτό τους στην απάτη και την πλάνη, θεώρησα αναγκαίο να σου στείλω αυτήν την επιστολή. Πρώτον μεν για τη σωτηρία της δικής σου ψυχής, έπειτα δε και εκείνων που βρίσκονται μαζί σου, ώστε να μην έχεις τον λογισμό σου χωρίς διάκριση, όπως διδάσκουν οι καθοδηγητές των πιο απλοϊκών, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι το αγαθό και το κακό προέρχονται από το ίδιο αίτιο και εισάγουν μία κοινή αρχή. Αυτοί διόλου δεν διακρίνουν ούτε διαχωρίζουν το φως από το σκότος, και το αγαθό από το κακό και το φαύλο, και τον εξωτερικό άνθρωπο από τον εσωτερικό, όπως προείπαμε, αλλά δεν παύουν να αναμειγνύουν και να συγχέουν το ένα με το άλλο. Εσύ όμως, τέκνο μου, μην ταυτιστείς με τους πολλούς ανθρώπους και μην ενώσεις άλογα και απλοϊκά τα δύο αυτά, όπως τυχαίνει να κάνουν, ούτε να τα αποδίδεις στον Θεό της αγαθότητας. Διότι εκείνοι ανάγουν την αρχή και το τέλος και τον πατέρα αυτών των κακών στον Θεό, «των οποίων το τέλος εγγίζει την κατάρα». Άλλωστε, δεν πιστεύουν ούτε σε όσα έχουν ειπωθεί στα Ευαγγέλια από τον ίδιο τον Σωτήρα μας και Κύριο Ιησού Χριστό, ότι «δεν μπορεί ένα καλό δέντρο να κάνει κακούς καρπούς, ούτε βέβαια ένα κακό δέντρο να κάνει καλούς καρπούς».

Διότι τώρα τα πράγματα δεικνύονται «αινιγματικώς», ενώ εκεί «ετοιμάζονται εκείνα τα οποία οφθαλμός δεν είδε εδώ»· εκεί αποκαλύπτεται η τελειότητα, όσα «αυτί δεν άκουσε εδώ»· εκεί δίδεται το μέγα χάρισμα στους αγίους, το οποίο «σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκε» εδώ. Και βλέπεις ότι δεν προοριζόταν για τον Μάνη το να γνωρίζει τα υπερβάλλοντα. Διότι πώς θα τα γνώριζε ο Μάνης, ο οποίος εξέπεσε από τον ίδιο του τον σκοπό; Επειδή επιχείρησε να υποτάξει τον Μάρκελλο· προσήλθε στον Αρχέλαο για να τον νικήσει, και δεν τα κατάφερε. Πώς λοιπόν, αφού αγνοεί τα τωρινά, μπορεί να γνωρίζει για τα μείζονα; Και πώς δεν διέφυγε από τα χέρια του βασιλιά των Περσών, όπως όταν συνελήφθη και τιμωρήθηκε, παρά μόνο για να καταστεί φανερό σε όσους διαθέτουν σύνεση ότι ψεύδεται στα πάντα; 62. Και πάλι, όμως, θέλει να φέρει μαρτυρία, για να παρουσιάσει την αποκαλούμενη από αυτόν δυάδα και να διαχωρίσει τις δύο αρχές, επικαλούμενος μάταια τα λόγια του Σωτήρα: «Δεν μπορεί ένα αγαθό δέντρο να κάνει κακούς καρπούς, ούτε ένα σάπιο δέντρο να κάνει αγαθούς καρπούς· διότι από τον καρπό γνωρίζεται το δέντρο». Και παρατήρησε την επιπόλαιη διάνοια, η οποία δεν κατανοεί καθόλου σε βάθος τα της Θείας Γραφής. Διότι, εάν είναι δέντρα, άρα έχουν και γεωργό, και, εφόσον είναι φυτά, έχουν οπωσδήποτε φυτευτεί από κάποιον. Κάθε τι όμως που έχει φυτευτεί δεν είναι άναρχο, αλλά έχει αρχή. Και αφού έχει αρχή, θα υποστεί και τέλος.

Μεταχειρίζεται εναντίον μας ύβρεις, αποκαλώντας ταραγμένους και απίστους όσους προσέχουν χωρίς αμφισβητήσεις την ευαγγελική φωνή, η οποία λέει: «Εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα το ποτήριο τούτο· όμως ας μη γίνει το δικό μου, αλλά το δικό σου θέλημα». Σε αυτά δε προσθέτει και τη δική του φράση, που έχει ως εξής: «Και δεν θυμούνται», λέει, «ότι το θέλημα αυτό αναφέρεται ως ίδιον όχι ενός ανθρώπου από τη γη, καθώς αυτοί νομίζουν, αλλά του Θεού που κατέβηκε από τον ουρανό». Τι τέτοιο θα μπορούσε να επινοήσει κανείς να πει; Δεν εννοώ κάποιον από εκείνους που έχουν καταδικαστεί για αίρεση· αλλά νομίζω πως ούτε και αυτός ο ίδιος ο πατέρας της ασέβειας και του ψεύδους θα μπορούσε να βρει κάτι πιο φοβερό προς βλασφημία από όσα ειπώθηκαν. Άραγε γνωρίζει ο συγγραφέας τι ξεστομίζει; Ο Θεός που κατέβηκε από τον ουρανό παραμερίζει το ίδιο το θέλημα της θεότητας και δεν θέλει να γίνει πράξη αυτό που ο ίδιος βούλεται. Επομένως, τα θελήματα του Υιού και του Πατρός έχουν διαχωριστεί. Και πώς θα μπορούσε να είναι κοινό το θέλημα και στους δύο; Και πώς θα μπορούσε να διαφανεί η ταυτότητα της φύσεως μέσα από τη διαφορά των θελημάτων; Διότι είναι απόλυτη ανάγκη η βούληση να συμβαδίζει με τη φύση, καθώς λέει κάπου ο Κύριος: «Δεν δύναται το καλό δέντρο να παράγει κακούς καρπούς, ούτε το σάπιο δέντρο να παράγει καλούς καρπούς»· και η προαίρεση αποτελεί καρπό της φύσης, ώστε της μεν αγαθής να είναι αγαθή, της δε κακής να είναι ανάλογη.

Πράγματι, από τον καρπό αναγνωρίζουμε το δέντρο· δεν μπορεί ένα σάπιο δέντρο να βγάλει καλούς καρπούς. Επειδή, λοιπόν, ο καρπός του μαρτυρίου είναι καλός, επαίνεσε την αριστοτόκο μητέρα, η οποία σώζεται μέσω της τεκνογονίας, καθώς λέει ο Απόστολος. Διότι, επειδή προσέφερε τέτοιον καρπό στον Θεό, απολογήθηκε υπέρ της κοινής φύσης των γυναικών. «Δεν είσαι δικό μου τέκνο», λέει, «ούτε βλάστημα των δικών μου ωδίνων· αφού δέχθηκες τον Θεό, γεννήθηκες κατά Θεόν. Έλαβες την εξουσία να γίνεις τέκνο Θεού. Τρέξε προς τον Πατέρα σου, μην μείνεις πίσω από τους συνομηλίκους σου, μην έλθεις δεύτερος για να λάβεις τον στέφανο, μην αφήσεις ανεκπλήρωτη τη μητρική ευχή· δεν θα λυπήσεις τη μητέρα σου, αν γίνεις στεφανίτης, νικητής και τροπαιοφόρος». Λέγοντας αυτά, και αφού ενδυνάμωσε τον εαυτό της υπερβαίνοντας την ίδια της τη φύση, ή μάλλον αφού ενδυναμώθηκε από το Πνεύμα, εναπέθεσε η ίδια το τέκνο της μαζί με τους υπολοίπους πάνω στην άμαξα, προπέμποντας τον αθλητή με φωτεινό πρόσωπο. Και τι ακολούθησε έπειτα από αυτά; Οι άγιοι άθλησαν εκτεθειμένοι στον αέρα, αγίασαν και το πυρ με την προσθήκη του εαυτού τους, καθώς έγιναν οι ίδιοι ύλη για τη φλόγα.

Διότι «καλό δέντρο δεν κάνει κακούς καρπούς», σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Διότι εγώ, αναλογιζόμενος μέσα μου, νομίζω ότι δεν είναι δίκαιο να ονομάζεται ούτε καν ανθρώπινη εκείνη η σοφία, η οποία είναι σε τέτοιο βαθμό ασυνεπής προς τον εαυτό της, ώστε να θεωρεί τα ίδια πράγματα έμψυχα και άψυχα, λογικά και άλογα, και να ισχυρίζεται ότι εκείνα που δεν έχουν καμία απολύτως φυσική ικανότητα για αίσθηση, ούτε διαθέτουν κανένα όργανο τέτοιας δύναμης, είναι ικανά να χωρέσουν τις ψυχές μας. Αν όμως ο Παύλος την ονομάζει κάπου «ανθρώπινη σοφία» —διότι λέει: «Το κήρυγμά μου δεν στηρίχθηκε σε πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας», και πάλι: «Μιλάμε όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία»—, εντούτοις θεωρεί σωστό να ονομάζει αυτούς που την κατέχουν «σοφούς κατά σάρκα», «σοφούς που μωράνθηκαν», «συζητητές αυτού του αιώνα», και τη σοφία τους με παρόμοιους χαρακτηρισμούς, διότι την αποκαλεί «σοφία που έχει μωρανθεί», «σοφία που καταργείται» και «κενή απάτη», «σοφία αυτού του αιώνα» και «των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται».

Επομένως, δεν λέει ότι είναι αδύνατον ο πονηρός να γίνει καλός, αλλά ότι είναι αδύνατον να υποταχθεί στον Θεό εφόσον παραμένει πονηρός· εάν, ωστόσο, μεταστραφεί, είναι εύκολο και να γίνει καλός και να υποταχθεί. Διότι δεν είπε ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να υποταχθεί στον Θεό, αλλά ότι η πονηρή πράξη δεν μπορεί να είναι καλή· σαν να έλεγε: Η πορνεία δεν μπορεί να είναι σωφροσύνη, ούτε η κακία αρετή. Αυτό ακριβώς λέει και στο Ευαγγέλιο: «Δεν μπορεί το σάπιο δέντρο να παράγει καλούς καρπούς», όχι για να αποκλείσει τη μεταβολή από την κακία προς την αρετή, αλλά για να δηλώσει ότι η παραμονή στην κακία δεν μπορεί να αποφέρει καλούς καρπούς. Διότι δεν είπε: «Δεν μπορεί το κακό δέντρο να γίνει καλό», αλλά ότι, όσο παραμένει κακό, δεν μπορεί να παράγει καλούς καρπούς. Το γεγονός, άλλωστε, ότι είναι δυνατή η μεταβολή, το απέδειξε και από το συγκεκριμένο χωρίο και από άλλη παραβολή, όταν παρουσιάζει τα ζιζάνια να μετατρέπονται σε σιτάρι. Γι' αυτό και αποτρέπει το ξερίζωμά τους: «Μήπως τυχόν», λέει, «μαζί με αυτά ξεριζώσετε και το σιτάρι»· δηλαδή, εκείνο που πρόκειται να προκύψει από αυτά. Αποκαλεί λοιπόν «φρόνημα σαρκός» την κακία, και «φρόνημα πνεύματος» τη χάρη που δωρίζεται και την ενέργεια που συνάπτεται με την αγαθή προαίρεση, χωρίς σε καμία περίπτωση να κάνει λόγο εδώ περί υποστάσεως και ουσίας, αλλά περί αρετής και κακίας. Διότι, εκείνο που δεν μπόρεσες να καταφέρεις την περίοδο του νόμου, λέει, θα το μπορέσεις τώρα, να βαδίζεις δηλαδή ορθά και απρόσκοπτα, εάν δεχθείς τη βοήθεια του Πνεύματος.

Ζʹ. Και πρόσεξε την πραότητα. Διότι δεν είπε: «Τιμωρήστε τους», αλλά: «Μην υποστείτε βλάβη από αυτούς, μην πέσετε απροστάτευτοι στα χέρια τους». Έπειτα, για να μην πεις ότι είναι αδύνατον να αναγνωρίσεις τέτοιους ανθρώπους, θέτει πάλι έναν συλλογισμό από ένα ανθρώπινο παράδειγμα, λέγοντας τα εξής: «Μήπως μαζεύουν σταφύλια από τα αγκάθια ή σύκα από τα τριβόλια; Έτσι, κάθε καλό δέντρο παράγει καλούς καρπούς, ενώ το σάπιο δέντρο παράγει κακούς καρπούς. Δεν μπορεί το καλό δέντρο να παράγει κακούς καρπούς, ούτε το σάπιο δέντρο να παράγει καλούς καρπούς». Αυτό που λέει έχει την εξής έννοια: Δεν έχουν τίποτε το ήμερο ούτε το γλυκύ· είναι πρόβατα μόνο στο δέρμα· γι' αυτό και είναι εύκολη η διάγνωσή τους. Και για να μην έχεις την παραμικρή αμφιβολία, παραβάλλει με φυσικές αναγκαιότητες εκείνα που δεν επιδέχονται να συμβούν διαφορετικά. Αυτό ακριβώς έλεγε και ο Παύλος: «Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος· επειδή δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού· διότι ούτε και μπορεί». Αν πάλι παραθέτει για δεύτερη φορά το ίδιο, δεν αποτελεί ταυτολογία. Διότι, για να μην πει κανείς ότι το πονηρό δέντρο παράγει μεν κακούς καρπούς, παράγει όμως και καλούς, και καθιστά έτσι δύσκολη τη διάγνωση, επειδή η καρποφορία του είναι διπλή· «δεν συμβαίνει αυτό», λέει· «διότι παράγει μόνο κακούς, και καλούς δεν πρόκειται ποτέ να παραγάγει· όπως ακριβώς ισχύει και το αντίθετο». Τι λοιπόν; Δεν υπάρχει αγαθός άνθρωπος που να γίνεται πονηρός; Συμβαίνει και το αντίθετο, και η ζωή γέμει από πολλά τέτοια παραδείγματα.

Το φυσικό επακόλουθο θα ήταν είτε να κατακρίνετε τα έργα κατηγορώντας εμάς, είτε, εφόσον τα επαινείτε, να απαλλάσσετε από αυτές τις κατηγορίες και εμάς που τα επιτελούμε. Τώρα όμως πράττετε το αντίθετο· διότι, ενώ δεν έχετε να προσάψετε τίποτα στα έργα, τα οποία είναι ο καρπός, εκφέρετε αντίθετη κρίση για το δέντρο, αποκαλώντας με δαιμονισμένο, γεγονός που συνιστά την έσχατη παραφροσύνη. Διότι αυτό ακριβώς που ανέφερε προηγουμένως, αυτό αποδεικνύει και τώρα, ότι δηλαδή δεν δύναται το αγαθό δέντρο να παράγει πονηρούς καρπούς, ούτε πάλι να συμβαίνει το αντίθετο.

Διότι δεν είναι δυνατόν ένα σάπιο δέντρο να κάνει καλούς καρπούς. Διότι το κάθε δέντρο αναγνωρίζεται από τον δικό του καρπό. Έτσι και εσείς, τέτοιου είδους ανθρώπους θα τους αναγνωρίσετε από τους δικούς τους καρπούς· και αφού τους αναγνωρίσετε, μην τους δεχθείτε στο σπίτι σας, μην υποκύψετε, μην τους θεωρήσετε άξιους να τους απευθύνετε τον λόγο, μην ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά τους· αλλά να προσέχετε από το προζύμι τους, δηλαδή από την αίρεσή τους. Κανείς από εσάς ας μην αποθαρρυνθεί, ούτε ας ακούσει επιπόλαια· διότι ο Θεός είναι αυτός που ομιλεί. Ακούστε, οι ποιμένες, τις φωνές του Αρχιποίμενος· ακούστε, πώς αποκαλύπτει και θριαμβεύει εις βάρος των κρυφών λύκων· ακούστε και προσέχετε και τους εαυτούς σας, και ολόκληρο το ποίμνιο.

«Αν μπορεί ο Αιθίοπας να αλλάξει το δέρμα του, και η λεοπάρδαλη τα στίγματά της, τότε και εσείς θα μπορέσετε να πράξετε το καλό, έχοντας μάθει να κάνετε το κακό.» «Την άμμο των θαλασσών, και τις σταγόνες της βροχής, και τις ημέρες του αιώνα, ποιος θα τις απαριθμήσει; Το ύψος του ουρανού, και το πλάτος της γης, και την άβυσσο, και τη σοφία, ποιος θα τα εξιχνιάσει;» «Δεν μπορεί να κρυφτεί πόλη που είναι κτισμένη πάνω σε βουνό.» «Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους. Διότι ή θα μισήσει τον έναν και θα αγαπήσει τον άλλον· ή θα προσκολληθεί στον έναν και θα καταφρονήσει τον άλλον. Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον Μαμμωνά. Ποιος από εσάς, με το να μεριμνά, μπορεί να προσθέσει στο ανάστημά του έναν πήχη;» «Μήπως μαζεύουν από τα αγκάθια σταφύλια ή από τα τριβόλια σύκα; Έτσι δεν μπορεί το αγαθό δέντρο να παράγει κακούς καρπούς, ούτε το σάπιο δέντρο να παράγει καλούς καρπούς.» «Δεν είναι ο μαθητής ανώτερος από τον δάσκαλό του, ούτε ο δούλος ανώτερος από τον Κύριό του.» «Δεν υπάρχει τίποτε συγκαλυμμένο, το οποίο δεν θα αποκαλυφθεί, και κρυφό, το οποίο δεν θα γίνει γνωστό και δεν θα έλθει στο φως.» «Γεννήματα οχιών, πώς μπορείτε να λέτε αγαθά, ενώ είστε πονηροί;» «Δεν υπάρχει προφήτης δίχως τιμή, παρά μόνο στην πατρίδα του και στο σπίτι του.» «Πόσο δύσκολα θα εισέλθει πλούσιος στη βασιλεία των ουρανών! Και πάλι σας λέω: Είναι ευκολότερο να περάσει καμήλα από την τρύπα της βελόνας, παρά πλούσιος να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού.»

Ορθόδοξος: Μία αρχή των όντων δέχεσαι ή δύο; Μανιχαίος: Δύο, μία αγαθή και μία πονηρή· και την μεν αγαθή την ονομάζω αγαθό δέντρο, περιεκτικό και ποιητικό κάθε αγαθού, το οποίο δεν δύναται να παραγάγει κακό καρπό· την δε πονηρή την ονομάζω σκοτάδι, φθορά, πονηρό δέντρο, περιεκτικό κάθε τι πονηρού και κάθε κακίας, το οποίο δεν δύναται να παραγάγει αγαθό καρπό. Ορθόδοξος: Έχουν κοινωνία μεταξύ τους αυτές οι δύο αρχές ή όχι; Μανιχαίος: Είναι παντελώς ακοινώνητες και αντίθετες μεταξύ τους.

Έτσι, λοιπόν, εξέτασα εγώ αυτά τα ζητήματα συνοπτικά, στο μέτρο που επήρκεσε η χωρητικότητα της διανοίας μου, αν και άλλοι, κατανοώντας διαφορετικά το χωρίο, το εξέλαβαν άλλοι μεν ότι αναφέρεται στον Χριστό, άλλοι δε, αντίθετα, στον αντίχριστο. Εμένα όμως με καταλαμβάνει δέος να σκεφτώ ή να πω το καθένα από τα δύο: το μεν πρώτο ως ασύγκριτο —διότι η εκδίκηση δεν είναι μικρότερη του Υιού και μεγαλύτερη του Πατρός, ούτε προέρχεται καθόλου από κάποιον άλλον και είναι διαφορετική, παρά μόνον από τον Υιό. Και πώς, αναφερόμενος στην ίδια, λέει συγκριτικά το: «Ο δε Θεός δεν θα κάνει την εκδίκησή σας;» Διότι αυτό δεν ευσταθεί, ή οπωσδήποτε θα αποδειχθεί διαφορετική και η φύση, μη δυνάμενη να πράξει το ίσο, και γι' αυτό τον λόγο τελικά να μην κατατάσσεται στην ίδια βαθμίδα, αλλά μόνο να εικονίζει ως υπερκείμενη εκείνη που υπερέχει—, το δε δεύτερο ως απαράδεκτο και αδύνατο, δηλαδή είτε να πράττει το καλό ο εφευρέτης και δάσκαλος της κακίας —διότι «δεν δύναται», λέγει, «δένδρο σαπρό να κάνει καλούς καρπούς»· και η εκδίκηση είναι καλό πράγμα, όπως και το να απομακρύνει κανείς με τον δέοντα τρόπο την ενόχληση αυτού που τον πλησιάζει—, είτε, τυχόν, να παραβάλλεται με αυτόν, πράγμα αθέμιτο, ο Πατέρας και χορηγός κάθε αρετής και ζωής μέσω του Υιού, και μάλιστα του Μονογενούς και ίσου κατά τη φύση και την αγαθότητα. Διότι από τη φύση τους τα καλά δεν φανερώνονται μέσω των κακών, όπως ακριβώς ούτε το φως μέσω του σκότους, ή η ζωή μέσω του θανάτου, και το υπαρκτό μέσω του εντελώς ανύπαρκτου.

Διότι η κλοπή, το ψεύδος και ο όρκος αποτελούν μια χείριστη και αχώριστη τριάδα· διότι ούτε η κλοπή υφίσταται χωρίς το ψεύδος ούτε πάλι το ψεύδος χωρίς τον όρκο. Έτσι, λοιπόν, τις εκπαίδευσε η κακή μητέρα που τις γέννησε, η πορνεία: «Εάν», λέει, «είστε αληθινά δικές μου κόρες από τη φύση σας, να μιμείστε εμένα και τη δική μου μητέρα, διαφορετικά πώς θα επαληθευθεί και σε εμάς το "σπέρνει σπέρμα κατά το είδος και κατά την ομοιότητά του", και το "από το σπέρμα των φιδιών θα βγουν απόγονοι οχιών" και το "δεν μπορεί ένα σάπιο δέντρο να κάνει καλούς καρπούς"; Διότι κάθε είδος κακίας γεννιέται και εμφανίζεται από τη μητέρα μου τη γαστριμαργία και από εμένα την πορνεία. Γι' αυτό διδάσκω και εσάς τις πρωτότοκες κόρες μου, την κλοπή, το ψεύδος μαζί με την επιορκία, ώστε η πολιτεία σας να ασκείται σύμφωνα με τα ονόματά σας και, στους ανθρώπους που σας υπακούν άθλια, η πράξη τους να συσκοτιστεί μαζί με τις δικές σας ονομασίες, ώστε, αφού κυριεύσετε πάρα πολλούς κοσμικούς και μοναχούς, να εισαγάγετε πολλούς μύστες στον δικό σας μυσταγωγό και να επαινεθείτε επάξια από αυτόν ως συμμέτοχοί του, επειδή "και αυτός είναι ψεύτης, όπως και ο πατέρας του" και "όταν λέει το ψεύδος, μιλάει από τα δικά του" και "δεν υπάρχει αλήθεια μέσα του"».

Βλέπεις πώς εξέφρασε με σαφήνεια αυτός ο θεομύστης ποια είναι η επίγεια φρόνηση και σοφία και ποια η δοσμένη άνωθεν, και ότι, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν «δέντρο σάπιο να κάνει καλούς καρπούς», έτσι ούτε η επίγεια σοφία και η πονηρή φρόνηση μπορούν να επιτελέσουν χρηστά έργα;

Απάντηση. Εφόσον η ατοπία είναι προφανής, δεν θα έπρεπε καν να ρωτήσετε για ένα τέτοιο παράπτωμα· διότι ο Χριστός έχει πει ότι δεν μπορεί ένα σάπιο δέντρο να παράγει καλούς καρπούς. Επομένως, όχι απλώς εάν του επιβλήθηκε επιτίμιο από τον ίδιο του τον ηγούμενο, αλλά ακόμη και αν έχει επιτιμηθεί από κάποιον άγιο, ένας τέτοιος απαγορεύεται να λειτουργεί· δεν είναι ιερέας, ούτε είναι άγιος εκείνος που τον έλυσε από το επιτίμιο, διότι έτσι θα ανατραπούν και θα χαθούν όλα τα κανονικά παραγγέλματα.

Από τον καρπό τους όμως γίνονται γνωστοί, δηλαδή, από τα έργα και τον βίο τους. Διότι, έστω και αν υποκρίνονται για λίγο καιρό, εντούτοις από αυτούς που προσέχουν ελέγχονται. «Μήπως μαζεύουν από τα αγκάθια σταφύλια ή από τα τριβόλια σύκα; Έτσι, κάθε δέντρο αγαθό κάνει καλούς καρπούς, ενώ το σάπιο δέντρο κάνει κακούς καρπούς.» Αγκάθια και τριβόλια είναι οι υποκριτές. Αγκάθια, επειδή πλήττουν στα κρυφά, και τριβόλια, επειδή είναι πανούργοι και πολύτροποι. Σάπιο δέντρο, πάλι, είναι καθένας τον οποίο σαπίζει ο τρυφηλός και έκλυτος βίος. «Δεν μπορεί δέντρο αγαθό να κάνει κακούς καρπούς, ούτε δέντρο σάπιο να κάνει καλούς καρπούς.» Εφόσον είναι σάπιο, δεν μπορεί. Αν όμως μεταβληθεί, μπορεί. Διότι πρόσεξε ότι δεν είπε «δεν θα μπορέσει», αλλά ότι όσο είναι σάπιο, δεν γεννά καλά πράγματα. «Κάθε δέντρο που δεν κάνει καλό καρπό, κόβεται και ρίχνεται στη φωτιά. Άρα, από τους καρπούς τους θα τους αναγνωρίσετε.» Αυτά απευθύνονται προς τους Ιουδαίους, επειδή και ο Ιωάννης τα ίδια τους έλεγε. Και παρομοιάζει τον άνθρωπο με δέντρο, διότι μπορεί να μπολιαστεί από την άκαρπη αμαρτία στην αρετή. «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που κάνει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς.»