Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΤΘΑΙΟΝ 7:6

ΣΙΑ΄. ΣΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΛΑΜΠΕΤΙΟ. Να φυλάγεσαι βέβαια, άριστε, από τους αμύητους και τους ανάξιους των θείων λόγων, οι οποίοι μάλιστα περιγελούν πολλές φορές όσα ξεπερνούν κάθε έπαινο· να ομιλείς δε σε εκείνους που επιτρέπεται. Διότι, σύμφωνα με το θείο λόγιο, τα άγια δεν πρέπει να δίνονται σε σκύλους, ούτε σε ανθρωπόμορφους χοίρους, αλλά σε αυτούς που ζουν αγγελικό βίο.

Διότι δεν είναι θεμιτό, ούτε οι ανίεροι να ακούνε τα ιερά, ούτε οι βέβηλοι να αντικρίζουν τα άδυτα. Διότι ο θεσμός δεν το επιτρέπει, ή μάλλον ο θείος λόγος δεν το εγκρίνει, διακηρύσσοντας ρητά: «Μη δώσετε τα άγια στους σκύλους». Γι' αυτό και εγώ, αν και έχω πράγματα να πω, σε εσάς όμως δεν μπορώ να τα πω, σας προτρέπω μάλλον να απέχετε από την κακία και να προσηλώνεστε στην αρετή. Διότι, εάν τα πράξετε αυτά, δεν θα στερηθείτε να ακούσετε την ερμηνεία όσων γράψατε.

Έπρεπε, βέβαια, εξαρχής να μην ανεχθεί καν τη συνομιλία μαζί του, αλλά να συνομιλεί μόνο με εκείνον για τον οποίο είχε πλαστεί, του οποίου είχε γίνει ισότιμη σύντροφος, και για τη βοήθεια του οποίου είχε δημιουργηθεί. Επειδή όμως, παρασυρμένη δεν ξέρω πώς, ανέχθηκε τη συνομιλία με το φίδι και δεχόταν τα ολέθρια λόγια του διαβόλου, ο οποίος το χρησιμοποιούσε ως όργανό του, θα ήταν επόμενο, αμέσως μόλις αντιλήφθηκε από τα λεγόμενά του την αντίθεση των λόγων του, και το γεγονός ότι άλλα μεν πρόσταξε ο Δημιουργός, ενώ άλλα έλεγε αυτός και μάλιστα εντελώς αντίθετα προς τον Δημιουργό, να τον αποστραφεί και να αποφύγει στο εξής τη συνομιλία μαζί του, και να βδελυχθεί αυτόν που τόλμησε να ακονίσει τη γλώσσα του ενάντια στην εντολή που τους είχε δοθεί. Αλλά, εξαιτίας της μεγάλης της απροσεξίας, όχι μόνο δεν τον αποστράφηκε, αλλά και του αποκάλυψε ολόκληρη την εντολή, ρίχνοντας τους μαργαρίτες στον χοίρο, οπότε και εκπληρώνεται αυτό που ειπώθηκε από τον Χριστό: «Μη ρίξετε, λέγει, τους μαργαρίτες σας μπροστά στους χοίρους, μήπως τυχόν τους καταπατήσουν με τα πόδια τους και, στρεφόμενοι εναντίον σας, σας καταξεσχίσουν»· πράγμα που ακριβώς συνέβη και τώρα. Διότι παρέθεσε στον χοίρο, στο πονηρό αυτό θηρίο, δηλαδή στον δαίμονα που ενεργούσε μέσω αυτού, τους θείους μαργαρίτες, και αυτός όχι μόνο τους καταπάτησε και εναντιώθηκε στα θεία λόγια, αλλά, αφού στράφηκε εναντίον της, κατακρήμνισε όχι μόνο την ίδια, αλλά μαζί της και τον πρωτόπλαστο στο ρήγμα της παρακοής.

Το ακάθαρτο, ή αυτό που δεν διαφέρει σε τίποτα από τα υπόλοιπα. Και εξύβρισε το Πνεύμα της χάριτος. Διότι εκείνος που δεν αποδέχεται την ευεργεσία, ύβρισε τον ευεργέτη. Σε έκανε υιό· εσύ όμως θέλεις να γίνεις δούλος; Ήρθε να κατασκηνώσει μέσα σου· κι εσύ εισάγεις στον εαυτό σου πονηρούς λογισμούς; Ο Χριστός θέλησε να εγκατασταθεί κοντά σου· κι εσύ τον καταπατάς με την κραιπάλη, με τη μέθη; Ας ακούσουμε εμείς που μετέχουμε αναξίως στα μυστήρια, ας ακούσουμε εμείς που προσερχόμαστε αναξίως σε εκείνη την τράπεζα: «Μη δώσετε», λέει, «τα άγια στους σκύλους, μήπως τα καταπατήσουν με τα πόδια τους»· δηλαδή, μήπως τα περιφρονήσουν, μήπως τα χλευάσουν. Αλλά δεν είπε αυτό, αλλά κάτι που ήταν φοβερότερο από αυτό· διότι μέσω του φόβου συγκρατεί τις ψυχές· επειδή είναι ικανό και αυτό να τις επαναφέρει όχι λιγότερο από την παρηγοριά. Και ταυτόχρονα δείχνει τη διαφορά, και ορίζει γι' αυτούς την κόλαση και την κρίση, δεδομένου ότι το πράγμα είναι φανερό. «Πόσο χειρότερης τιμωρίας νομίζετε», λέει, «ότι θα κριθεί άξιος;». Εδώ μου φαίνεται ότι κάνει υπαινιγμό και για τα μυστήρια. Έπειτα προσθέτει και μαρτυρία λέγοντας: «Είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού».

Γι' αυτόν τον λόγο, από αυτό το Πάσχα ο «αλλογενής» δεν θα φάει, διότι δεν ρίχνω «τα μαργαριτάρια στους χοίρους», ούτε δίνω «το άγιο στους σκύλους». Αντίθετα, εκείνος που παλαιότερα ήταν δούλος στις αμαρτίες θα περιτμηθεί στην καρδιά και, έχοντας απαλλαγεί από την πικρή δουλεία, θα προσέλθει έτσι με ευγένεια στο μυστήριο, και τότε με ελευθερία θα φάει το Πάσχα ελεύθερα. Διότι «ο Χριστός μάς εξαγόρασε από την» δουλεία και την «κατάρα, γινόμενος κατάρα για χάρη μας». «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί και δεν θα βγάλετε έξω από τα κρέατα», διότι μία είναι η σύναξη και μία είναι η οικία, δηλαδή η μία Εκκλησία, στην οποία τρώγεται το ιερό σώμα του Χριστού. Και γι' αυτόν τον λόγο, έξω από τη μία οικία —την Εκκλησία— τα κρέατα δεν θα βγουν, ενώ εκείνος που τρώει αλλού θα τιμωρηθεί ως ασεβής και κλέφτης. «Ένας νόμος θα υπάρχει» για τον ελεύθερο και «τον προσήλυτο»· όπου είναι ο Χριστός, υπάρχει ελευθερία, ισηγορία, ισονομία και ισοτιμία για όλους· με «τίμιο αίμα» εξαγοράστηκαν όλοι. Γι' αυτόν τον λόγο «δεν είσαι πλέον δούλος», ούτε πλέον Ιουδαίος, αλλά ελεύθερος· διότι όλοι γίναμε ελεύθεροι εν Χριστώ.

Γ'. Γι' αυτό και ο Χριστός προέτρεπε λέγοντας: «Μη δώσετε τα άγια στους σκύλους, ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους». Ονόμασε δε μαργαριτάρια αυτά τα λόγια, αν και είναι κατά πολύ πολυτιμότερά τους, επειδή για εμάς δεν υπάρχει άλλη ύλη πολυτιμότερη από αυτήν. Γι' αυτό και συνηθίζει συχνά να παραβάλλει τη γλυκύτητά τους με το μέλι, όχι επειδή το μέτρο της περιορίζεται μόνο σε αυτό, αλλά επειδή δεν υπάρχει τίποτα άλλο πιο γλυκό σε εμάς από αυτό. Διότι, το ότι βέβαια ξεπερνούν κατά πολύ σε υπεροχή και τη φύση των πολύτιμων λίθων και τη γλυκύτητα κάθε μελιού, άκουσε τον Προφήτη που μιλάει γι' αυτά και καταδεικνύει αυτήν την υπεροχή: «Διότι είναι επιθυμητά», λέει, «πολύ περισσότερο από το χρυσάφι και τον πολύτιμο λίθο, και γλυκύτερα από το μέλι και την κηρήθρα»· αλλά για όσους υγιαίνουν· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Διότι και ο δούλος σου τα τηρεί». Και αλλού πάλι, αφού τα ονόμασε γλυκά, πρόσθεσε: «Στον λάρυγγά μου». «Πόσο γλυκά είναι», λέει, «στον λάρυγγά μου τα λόγιά σου». Και διατηρεί πάλι την υπερβολή της συγκρίσεως, λέγοντας: «Περισσότερο από το μέλι και την κηρήθρα στο στόμα μου»· επειδή ακριβώς υγίαινε σε απόλυτο βαθμό. Ας μην προσερχόμαστε, λοιπόν, σε αυτά ούτε κι εμείς όταν νοσούμε, αλλά αφού πρώτα θεραπεύσουμε την ψυχή μας, με αυτόν τον τρόπο ας δεχόμαστε αυτή την πνευματική εστίαση.

Ζ΄. Αλλά, για να μην υπερφορτώσουμε τη μνήμη σας παραθέτοντας πολλά συνεχόμενα, ας σταματήσουμε εδώ προς το παρόν τον λόγο μας. Σας αρκεί άλλωστε, για να αφυπνιστείτε, το να μάθετε μόνο τα ερωτήματα. Αν όμως επιθυμείτε διακαώς και τη λύση, για το ζήτημα αυτό εσείς είστε κύριοι πριν καν εμείς εκφέρουμε τα λόγια μας. Εάν δηλαδή σας δω αφυπνισμένους και να επιθυμείτε να μάθετε, θα προσπαθήσω να παραθέσω και τη λύση· εάν όμως σας δω να χασμουριέστε και να μην προσέχετε, θα αποκρύψω και τα ερωτήματα και τη λύση, υπακούοντας στον θείο νόμο. Διότι λέει: «Μη δώσετε τα άγια στους σκύλους, ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους, για να μην τα καταπατήσουν με τα πόδια τους». Και ποιος είναι αυτός που καταπατά; Εκείνος που δεν τα θεωρεί αυτά πολύτιμα και ιερά. Και ποιος είναι τόσο άθλιος, θα πει κάποιος, ώστε να μην τα θεωρεί ιερά και πολυτιμότερα από όλα; Εκείνος που δεν τους αφιερώνει ούτε τόσο χρόνο όσον στις πόρνες γυναίκες στα σατανικά θέατρα. Διότι εκεί οι περισσότεροι περνούν ολόκληρη την ημέρα, και παραμελούν πολλές από τις υποθέσεις του σπιτιού τους εξαιτίας αυτής της άκαιρης ασχολίας, και συγκρατούν με ακρίβεια ό,τι ακούσουν, διαφυλάσσοντάς τα προς καταστροφή της δικής τους ψυχής. Εδώ όμως, όπου ομιλεί ο Θεός, δεν ανέχονται να παραμείνουν ούτε για ελάχιστο χρόνο.

Γ΄. Αυτό, λοιπόν, που παρήγγειλε με όσα είπε, είναι τούτο: εκείνος που είναι ένοχος για αμέτρητα κακά να μην είναι σκληρός κριτής για τα σφάλματα των άλλων, και μάλιστα όταν αυτά είναι μικρά. Δεν απορρίπτει τον έλεγχο, ούτε ανατρέπει τη διόρθωση, αλλά εμποδίζει την παραμέληση των δικών μας σφαλμάτων και την επίθεση στα σφάλματα των άλλων. Διότι αυτό θα οδηγούσε την κακία σε μεγάλη αύξηση, εισάγοντας διπλή πονηρία. Επειδή εκείνος που έχει συνηθίσει να παραμελεί τα δικά του σφάλματα, αν και είναι μεγάλα, και να εξετάζει αυστηρά τα σφάλματα των άλλων, αν και είναι μικρά και ασήμαντα, διαφθειρόταν διπλά: αφενός με το να περιφρονεί τα δικά του, και αφετέρου με το να αναπτύσσει έχθρες και αντιπάθειες προς όλους, και να εξασκείται καθημερινά στην έσχατη σκληρότητα και ασπλαχνία. Αφού, λοιπόν, τα εξάλειψε όλα αυτά μέσω αυτής της άριστης νομοθεσίας, πρόσθεσε πάλι ένα άλλο παράγγελμα, λέγοντας: Μη δώσετε τα άγια στους σκύλους, ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους.

Διότι ούτε ο χοίρος γνωρίζει τι ακριβώς είναι το μαργαριτάρι. Επομένως, επειδή δεν το γνωρίζει, ας μην το βλέπει καν, για να μην καταπατήσει εκείνα που αγνοεί. Διότι τίποτε περισσότερο δεν επιτυγχάνεται, παρά μεγαλύτερη βλάβη σε όσους έχουν τέτοια διάθεση και τα ακούν. Επειδή και τα άγια περιυβρίζονται από εκείνους, καθώς δεν γνωρίζουν τι είναι αυτά· και εκείνοι υπερηφανεύονται ακόμη περισσότερο και οπλίζονται εναντίον μας. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει: «Για να μην τα καταπατήσουν, και στραφούν και σας ξεσχίσουν». Και όμως, λέει κάποιος, θα έπρεπε να είναι τόσο ισχυρά, ώστε ακόμη και αφού γίνουν γνωστά να παραμένουν άτρωτα, και να μην παρέχουν στους άλλους αφορμές εναντίον μας. Αλλά δεν είναι τα άγια που παρέχουν τις αφορμές, αλλά το γεγονός ότι αυτοί είναι χοίροι. Όπως ακριβώς και το μαργαριτάρι όταν καταπατείται, δεν καταπατείται επειδή είναι ευκαταφρόνητο, αλλά επειδή έπεσε σε χοίρους. Και πολύ ορθά είπε: «Στραφούν και σας ξεσχίσουν».

γʹ. Διότι πολλοί μεν αναζητούν τον Θεό, αλλά όχι με όλη τους την καρδιά· επειδή τη μοιράζουν όχι μόνο στις φροντίδες των βιοτικών πραγμάτων, αλλά και σε άτοπες επιθυμίες και φθόνους και δόλους και στις επιβουλές εναντίον του πλησίον. Ο εραστής όμως των θείων αφιερώνει όλη του τη διάνοια στον Θεό, και απολαμβάνει την πρόνοια που προέρχεται από εκεί, χωρίς να εκπίπτει από τις εντολές Του στο βάραθρο της απώλειας, αλλά ακολουθώντας τον ζωντανό Θεό, και αναθέτοντας σε Αυτόν ολόκληρη τη διάνοιά του. Μέσα στην καρδιά μου έκρυψα τα λόγια σου, για να μην αμαρτήσω σε εσένα. Εκείνος που κατέχει χρυσό ή άργυρο ή πολύτιμους λίθους δεν τα εκθέτει έξω, αλλά τα αποκρύπτει μέσα στα ταμεία και στα δωμάτια, ώστε να ξεφύγουν από τα χέρια των διαρρηκτών· έτσι και εκείνος που έχει τον πλούτο της αρετής, τον κρύβει μέσα στην ψυχή του, για να μην τον συλήσουν μέσω της κενοδοξίας οι λωποδύτες των ψυχών. Και με άλλη έννοια· δεν έκρυψα, λέει, χρυσό ή άργυρο ή ένδυμα μαλακό και πολυτελές, όπου ο σκόρος και το σκουλήκι τα αφανίζουν, και οι κλέφτες διαρρηγνύουν και τα κλέβουν· αλλά στα ταμεία της καρδιάς μου έκρυψα τα λόγια σου, λέει ο προφήτης, για να μην πέσω στην αμαρτία. Διδάσκει όμως ο λόγος και κάτι άλλο· διότι παραγγέλλει να μην προσφέρουμε τα θεία λόγια σε όλους ανεξαιρέτως· διότι λέει: «Μη δώσετε τα άγια στα σκυλιά, ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους».

Προσηλωθείτε σε εμένα, παρακαλώ, παρέχοντάς μου την υπακοή σας· διότι, όπως ανέφερα προηγουμένως, πρόκειται να ανασύρω από το βάθος των νοημάτων κάτι πολυτιμότερο από μαργαριτάρι. Μην το προσπεράσετε, λοιπόν, και μην φερθείτε στους εαυτούς σας σαν να στερείστε λογικής. Διότι είναι γραμμένο: «Μη ρίξετε το μαργαριτάρι σας μπροστά στους χοίρους, και μη ρίχνετε τα άγια στους σκύλους». Και όταν ακούς για χοίρους, μην νομίσεις ότι πρόκειται για αυτά τα άλογα ζώα· και όταν ακούς για σκύλους, μην νομίσεις ότι πρόκειται για αυτούς τους σκύλους. Διότι χοίρους ονομάζει εκείνους που ζουν μέσα στην ασωτία· και σκύλους ονομάζει εκείνους που μάταια λυσσομανούν εναντίον του Δεσπότη.

Διότι, λέγει, μην δώσετε τα άγια στους σκύλους, ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους. Άλλος, εξαιτίας του γέλιου· γι' αυτό λέγει: Αλίμονο σε εσάς που γελάτε, διότι θα κλάψετε. Είδες πώς οδηγεί στην απώλεια το στόμα; Δες και πώς σώζει το στόμα, μέσω των αντίθετων. Είδες τον Φαρισαίο να οδηγείται στην απώλεια εξαιτίας του;

ΣΤ΄. Ας δούμε όμως και τα επόμενα. «Μη δώσετε», λέει, «τα άγια στους σκύλους, ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους». Ο Χριστός, λοιπόν, έδωσε την εντολή αυτή με μορφή προστάγματος· εμείς όμως, από κενοδοξία και παράλογη φιλοδοξία, ανατρέψαμε και αυτό το πρόσταγμα, κάνοντας δεκτούς στην κοινωνία των μυστηρίων επιπόλαια και ανεξέταστα ανθρώπους διεφθαρμένους, άπιστους και γεμάτους από αμέτρητα κακά. Προτού να υποβάλουμε σε ακριβή δοκιμασία το δικό τους φρόνημα, τους αποκαλύπτουμε όλη τη διδασκαλία των δογμάτων, και ενώ δεν έχουν μπορέσει ακόμη να αντικρίσουν τα προπύλαια, τους εισάγουμε μεμιάς στα άδυτα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, μερικοί από όσους μυήθηκαν με αυτόν τον τρόπο, αποσκιρτώντας γρήγορα, προξένησαν αμέτρητα δεινά. Και δεν παραβλέπουμε αυτή τη φρικωδέστατη εντολή μόνο στην περίπτωση των άλλων, αλλά και ως προς τους ίδιους τους εαυτούς μας, όταν πρέπει να μεταλάβουμε τα αθάνατα μυστήρια, πράττοντάς το πολλές φορές με την ακαθαρσία και την αναισχυντία που ενυπάρχει μέσα μας.

Διότι, σάρκα από τη σάρκα του ήταν και οστό από το οστό του είχε χρηματίσει αυτή που διέπραξε τη βιαιότητα. Και εκείνη που όφειλε να αποστομώνει όσους αδικούν, βιαζόταν η ίδια να αδικήσει. Τι κάνεις, ω παράνομο γύναιο; Περιβάλλεσαι την πορφύρα, προβεβλημένη ως φύλακας του νόμου, και καταπατάς τον νόμο; Ω, της άρρητης σοφίας Εκείνου που είπε: «Μη δώσετε τα άγια στους σκύλους, ούτε να ρίξετε τους μαργαρίτες μπροστά στους χοίρους»! Διότι αυτή, αφού καταπάτησε τον θείο και άγιο νόμο, δηλαδή τον πολύτιμο μαργαρίτη, στράφηκε και κατασπάραξε τη φτωχή χήρα, διαρπάζοντας τα καθημερινά μέσα για τη συντήρησή της.

Με κάθε δύναμη, λοιπόν, ας φυλαχθούμε, ώστε ούτε να λαμβάνουμε μετάληψη από αιρετικούς ούτε να δίνουμε σε αυτούς. «Διότι, μην δώσετε τα άγια στους σκύλους», λέει ο Κύριος, «ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους», για να μη γίνουμε μέτοχοι της κακοδοξίας και της δικής τους καταδίκης. Διότι, αφού η μετάληψη είναι εξάπαντος ένωση με τον Χριστό και μεταξύ μας, ενωνόμαστε εξάπαντος, βάσει της ελεύθερης προαίρεσής μας, και με όλους εκείνους που συμμεταλαμβάνουν μαζί μας· επειδή αυτή η ένωση πραγματοποιείται από ελεύθερη προαίρεση, και όχι χωρίς τη δική μας συγκατάθεση.

Δεν ανέχονται να συνυπάρχουν το φως και το σκοτάδι, αλλά κατά φυσικό νόμο βρίσκονται σε αμοιβαία αντίθεση. ΣΤΟΙΧΕΙΟ Θ΄. ΤΙΤΛΟΣ Α΄. — Περί της θείας μυσταγωγίας. «Το μυστήριο ανήκει σε εμένα και στους δικούς μου.» «Μη δώσετε το άγιο στους σκύλους, ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους· μήπως τυχόν τα καταπατήσουν με τα πόδια τους και, στρεφόμενοι, σας καταξεσχίσουν.» «Κανείς δεν βάζει νέο κρασί σε παλιούς ασκούς.»

Εάν, λοιπόν, βρω στην καρδιά σου γη καρποφόρα και αγαθή, δεν θα διστάσω να εμφυτεύσω μέσα σου τον θείο σπόρο και να σου φανερώσω το μέγα μυστήριο· εάν όμως αυτή είναι πετρώδης και ακανθώδης, και οδός που καταπατείται από τον καθένα, είναι προτιμότερο να μην σπείρω καθόλου αυτόν τον σωτήριο σπόρο και να τον παραδώσω προς διαρπαγή στα πτηνά και στα θηρία, μπροστά στα οποία έχω λάβει εντολή να μην ρίχνω με κανέναν τρόπο τους μαργαρίτες. Αλλά για σένα είμαι πεπεισμένος για τα καλύτερα και για όσα συνδέονται με τη σωτηρία, ότι δηλαδή και τον ανεκτίμητο λίθο θα δεις, και με την αίγλη του φωτός του θα αξιωθείς να γίνεις και εσύ φως, και θα φέρεις καρπό εκατονταπλάσιο. Διότι για σένα ανέλαβα το έργο και διήνυσα μακρά οδό, για να σου υποδείξω όσα δεν έχεις δει ποτέ και να σε διδάξω όσα δεν έχεις ακούσει.

Θεωρία στο: Μη δίνετε το άγιο στους σκύλους, και στο ότι οι απόστολοι δεν έπρεπε να βαστάζουν ούτε ραβδί ούτε σακίδιο ούτε υποδήματα Αυτό και ο ίδιος ο Κύριος, όπως μου φαίνεται τουλάχιστον, ίσως υποδήλωνε, αφενός μεν στα όσα λέει: «μη δίνετε το άγιο στους σκύλους, μη ρίχνετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους», ονομάζοντας ίσως «άγιο» το νοερό στοιχείο μέσα μας, ως απεικόνισμα της θείας δόξας, το οποίο παρήγγειλε να μην το αφήνουμε κακώς να ταράζεται από τα θυμικά κινήματα που το γαβγίζουν, και «μαργαριτάρια» τα θεία και λαμπρά νοήματά του, με τα οποία από τη φύση του στολίζεται καθετί τίμιο, και τα οποία προέτρεψε ότι πρέπει να διαφυλάττουμε αμόλυντα και ελεύθερα από τα ακάθαρτα πάθη της υλικής επιθυμίας· αφετέρου δε, στα όσα λέει προς τους αγίους μαθητές Του που αποστέλλονταν στο κήρυγμα, όταν καθόριζε το πώς πρέπει να είναι ελαφριά ντυμένοι και χωρίς περιττά, όπου μαζί με τα άλλα λέει και τούτο: «μην παίρνετε ούτε σακίδιο για τον δρόμο, ούτε ραβδί, ούτε υποδήματα στα πόδια σας». Έτσι έδειχνε ότι αυτός που έχει ξεκινήσει την υψηλή πορεία της γνώσης πρέπει να είναι ελεύθερος από κάθε υλικό βάρος, και καθαρός από κάθε εμπαθή διάθεση της επιθυμίας και του θυμού, όπως δηλώνουν το σακίδιο και το ραβδί —το μεν πρώτο υποδηλώνοντας την επιθυμία, το δε δεύτερο τον θυμό—, και μάλιστα απαλλαγμένος από την κακουργία της υποκρισίας, η οποία, σαν υπόδημα, επικαλύπτει τα ίχνη του βίου και αποκρύπτει την εμπαθή κατάσταση της ψυχής κάτω από το πρόσχημα της επιείκειας. Αυτήν, αφού φόρεσαν αφρόνως σαν υπόδημα οι Φαρισαίοι, έχοντας εξωτερική μορφή ευσεβείας, αλλά όχι αληθινή ευσέβεια, ακόμα κι αν νόμιζαν ότι περνούν απαρατήρητοι, ελέγχθηκαν και διδάχθηκαν από τον Λόγο.

Ας μεταβούμε όμως με τον λόγο μας και στις επόμενες θείες εντολές: «Μη δώσετε», λέει, «τα άγια στους σκύλους, ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους, μήπως τα καταπατήσουν με τα πόδια τους και, στρεφόμενοι, σας κατασπαράξουν». Ιδού, ανέφερε άγια και σκύλους και μαργαριτάρια και χοίρους, ώστε ούτε τα άγια να δίνουμε στους σκύλους ούτε τα μαργαριτάρια στους χοίρους. Και άγια μεν ονομάζει το πανάγιο σώμα Του και το τίμιο και υπερτίμιο αίμα Του, σκύλους δε τους απίστους. Τον άρτο της Ευχαριστίας, λέει, που πρόκειται να τεμαχίσετε και το ποτήριο που πρόκειται να ευλογήσετε, ως σύμβολα του δικού μου σώματος και αίματος, μη δώσετε τέτοια άγια στους άπιστους σκύλους, έως ότου, αφού πιστέψουν σε εμένα, βαπτιστούν και καθαριστούν μέσω εμού και αγιαστούν, και τότε πλέον να δώσετε τα άγια στους αγίους. «

«Ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους»· διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος ρίξει αισθητά μαργαριτάρια μπροστά σε αισθητούς χοίρους αυτοί δεν τα τρώνε, αλλά μάλλον τα καταπατούν με τα πόδια τους, και ορέγονται ξυλοκέρατα και βελανίδια δρυός και πίτουρα αλευριού και λάσπη του βούρκου, έτσι και οι πιο χοιρώδεις από τους ανθρώπους δεν αποδέχονται τα νοητά μαργαριτάρια, δηλαδή τους λόγους του Πνεύματος και τη μετάληψη των θείων μυστηρίων, αλλά προτιμούν ως χοιρώδη τροφή την αμαρτία, και τα καταπατούν κάτω από τα πόδια της συνειδήσεώς τους και, στρεφόμενοι, κατασπαράζουν αυτούς που τους τα χορηγούν, όπως έκανε ο Ιούδας στον Σωτήρα και [...] πολύτιμα [μαργα]ριτάρια μπροστά σε αυτούς. «Ομοία», λέει, «είναι η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο έμπορο που αναζητά καλά μαργαριτάρια, <ο οποίος μόλις βρήκε ένα πολύτιμο μαργαριτάρι> έφυγε, πούλησε όλα όσα είχε και το αγόρασε». Όντως μακάριος και τρισμακάριος είναι εκείνος που κάνει τέτοιο εμπόριο, ο οποίος θα πουλήσει όλα του τα πράγματα και τα θελήματα, ώστε να αγοράσει εκείνο το τίμιο και πολύτιμο μαργαριτάρι· διότι ολόκληρος ο κόσμος δεν είναι αντάξιος μίας και μόνο ψυχής. Και τι το παράξενο, εάν κάποιος πουλήσει τα υπάρχοντά του και τα σκορπίσει στους φτωχούς, για να βρει ως θησαυρό ασύλητο και πλούτο ανεξάντλητο εκείνο το μαργαριτάρι;

Το προκείμενο χωρίο είχε ως εξής: «Μην δώσετε τα άγια στους σκύλους» (και είπαμε εκεί εκτενέστερα ποια ονόμασε άγια και ποιους σκύλους ο Δεσπότης), «μηδέ να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους». Από αυτά λοιπόν τα μαργαριτάρια ο λόγος, βρίσκοντας ευλογότατη αφορμή, μας εξήγησε για διάφορα υλικά και άυλα μαργαριτάρια και λίθους σαν σε αρμαθιά, όχι βέβαια για να προβάλει τη χρησιμότητα εκείνων των υλικών λίθων, αλλά για να μεταφέρει τη διήγηση από αυτούς τους υλικούς λίθους σε άλλον, άυλο, μεγάλο ακρογωνιαίο λίθο. Διότι όλα όσα βλέπουμε σε αυτήν τη ζωή ο Δεσπότης τα δημιούργησε ως τύπους και εικονίσματα υψηλών και μεγάλων πραγμάτων· διότι είτε αναφέρεις επίγειο βασιλιά, είτε πλούτο, είτε φτώχεια, είτε ευημερία, είτε δυστυχία, είτε καταδίκη, είτε φως, είτε σκοτάδι, είτε υγεία, είτε ασθένεια, ακόμα και αν παρατηρήσει κανείς και αυτά τα μικρότατα ζωύφια της γης, θα διαπιστώσει ότι φέρουν κάποιες εικόνες και τύπους των μελλόντων, όπως άλλωστε είπαμε σαφέστερα και στον δεύτερο λόγο σχετικά με τα υπόλοιπα περί μετανοίας.

Επειδή λοιπόν και αυτός ο μέγας λίθος, που γεμίζει όλη τη γη, ευδόκησε στα έσχατα χρόνια να φανερωθεί σε εμάς ως ένας από εμάς, έπρεπε λοιπόν και ο κόσμος να έχει ιαματικούς λίθους, ισάριθμους με τους ακολούθους του, προς δόξαν του. Ομοίως, έπρεπε η γη να φέρει μαργαριτάρια, ώστε, όταν φανερωθεί σε αυτήν ο αληθινός μαργαρίτης και δημιουργός των μαργαριταριών, να καταστεί γνωστό εξ αυτού το υπέρτιμο, σοφό και πανάγιο των εντολών του, που είναι σαν μαργαριτάρια. Γι' αυτό, όταν φανερώθηκε, έλεγε τα εξής στους ακολούθους του: «Μη ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους». Και: «Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με άνθρωπο έμπορο που αναζητά καλά μαργαριτάρια, ο οποίος, όταν βρήκε ένα πολύτιμο μαργαριτάρι, πήγε, πούλησε όλα όσα είχε και το αγόρασε».

Αλλά ας επανέλθουμε πάλι στο προκείμενο, και ας επισυνάψουμε τις επόμενες εντολές σε αυτές που έχουν ήδη ειπωθεί, και ας τις συνυφάνουμε σαν έναν ιερό και θείο ιστό, στον οποίο συνυφαίνονται και άφθονα μαργαριτάρια και νοητοί χιτώνες, ραμμένοι από υφαντά άνωθεν, διανέμονται στους αξίους, και αυτοί που τους φορούν δεν φοβούνται το νοητό χειμωνιάτικο ψύχος, αλλά μάλλον θερμαίνονται με θαλπωρή αγία, θαλπωρή σωτήρια, θαλπωρή της αγέραστης ζωής. Και εκείνος ο θείος ιστός συνυφαίνεται ως εξής: «Μην δώσετε τα άγια στα σκυλιά, ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους, μήπως τα καταπατήσουν με τα πόδια τους και, αφού στραφούν εναντίον σας, σας κατασπαράξουν. Ζητάτε και θα σας δοθεί, ψάχνετε και θα βρείτε, χτυπάτε και θα σας ανοιχτεί. Διότι καθένας που ζητά λαμβάνει, και αυτός που ψάχνει βρίσκει, και σε αυτόν που χτυπά θα ανοιχτεί. Ποιος άνθρωπος υπάρχει από εσάς, που αν ο γιος του τού ζητήσει ψωμί, θα του δώσει πέτρα; Και αν του ζητήσει ψάρι, μήπως θα του δώσει φίδι; Αν λοιπόν εσείς, που είστε πονηροί, ξέρετε να δίνετε καλά δώρα στα παιδιά σας, πόσο μάλλον ο Πατέρας σας ο ουράνιος θα δώσει αγαθά σε εκείνους που του τα ζητούν;». Αυτά λοιπόν έχουν ήδη ερμηνευθεί στον τέταρτο λόγο αυτού του βιβλίου, στον οποίο μιλήσαμε και για τον άγιο ληστή, και θεωρώ περιττό να τα ξαναπώ εδώ ή, αντί για εκείνα, να προσθέσω άλλα στον λόγο.

Μακάριος είμαι κι εγώ που μιλώ σε αυτιά που ακούνε και δεν μιλώ σε «αυτιά κουφής οχιάς που βουλώνει τα αυτιά της», η οποία δεν ακούει τη φωνή των γητευτών, σύμφωνα με τον Δαβίδ, αλλά επειδή μιλώ σε αυτιά ανοιχτά στην παιδεία του Κυρίου, σύμφωνα πάλι με άλλον θείο προφήτη, και επειδή δεν ρίχνω «τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους», αλλά τα ρίχνω μπροστά σε ανθρώπους, δηλαδή σε εσάς που έχετε τιμηθεί με το δώρο του λόγου, και επειδή δεν σπέρνω σε πατημένο δρόμο ούτε σε αγκάθια ούτε σε πετρώδη εδάφη, αλλά καταβάλλω τον σπόρο του λόγου σε γη καλή και αγαθή, από την οποία ελπίζω καρπό τριανταπλάσιο, εξηκονταπλάσιο και εκατονταπλάσιο.

Χαίρε, θειότατε και πανάγιε πατέρα, καθώς αναδείχθηκες θείος μεγαλήτωρ και σε όλα λακωνικός εναντίον των παθών και των δαιμόνων, και αφού εμπέδωσες αυτές τις αρετές στους μαθητές σου, τους ανέδειξες νικητές των σαρκικών θελημάτων. Χαίρε, αξιοθαύμαστε πατέρα, διότι αφού φυτεύτηκες από την αρχή στην έρημο ως θείος βλαστός, ρίζωσες και αυξήθηκες, άνθισες και καρποφόρησες, υψώθηκες σαν φοίνικας, σαν κέδρος, σαν πλάτανος, έχτισες μέσα σε αυτήν πολυάριθμη φωλιά λογικών νεοσσών και την περιτείχισες με φράχτες θεοσέβειας. Τώρα όμως, αλίμονο στις συμφορές μου, καταστράφηκαν οι φράχτες, γκρεμίστηκε ο φραγμός, και όχι απλώς την λυμάνθηκε αγριόχοιρος του δάσους, αλλά και άθεα σκυλιά την κατέλαβαν και μας εκδίωξαν από εκεί εξαιτίας των αμαρτιών μας. Αλλά μην ξεχάσεις εντελώς τη μάνδρα σου και το ποίμνιό σου, ω πανσεβάσμιε πατέρα, ούτε να επιτρέψεις να δοθούν «τα άγια στους σκύλους», αλλά, επειδή έχεις παρρησία προς τον Κύριο, καθάρισε τη μάνδρα σου και συγκέντρωσε τα ποίμνιά σου. Αλλά αυτά μεν ας σταματήσουν εδώ.

κβ΄. Πρώτα βέβαια πρέπει να γίνουμε αμιγείς και αθόλωτοι, μέσω της καθαρτικής τάξεως, από την προσκολλημένη στην ύλη κακία των νοητών, έπειτα να έχουμε φωτισμένους και πάντοτε λαμπερούς, μέσω μιας άλλης τάξεως, της φωτιστικής, τους νοερούς οφθαλμούς, πράγμα που επιτελείται μέσω της μυστικής και κρυμμένης στον Θεό σοφίας, και έτσι να ανέλθουμε στην επιστήμη των ιερών γνώσεων, η οποία διακονεί τα νέα και τα παλαιά μέσω του λόγου σε όσους έχουν ώτα, και να γίνουμε μεταδοτικοί των κρυμμένων μυστικών της νοημάτων, διοχετεύοντάς τα βεβαίως σε αβέβηλες ακοές και διαχωρίζοντάς τα από τους πιο ατελείς, για να μη δοθούν τα άγια στους σκύλους, ούτε να ριχτεί ο μαργαρίτης του λόγου σε χοιρώδεις ψυχές που τον αχρηστεύουν.

Προς τον αδελφό Σέργιο. «Άγια» και «μαργαριτάρια» ονομάζεται τόσο ο λόγος του θείου κηρύγματος όσο και το δεσποτικό και άχραντο σώμα. «Μαργαριτάρια» μεν, επειδή είναι πολύτιμα και εκπέμπουν τη λαμπρή αίγλη της σωτηρίας σε όσους τα προσεγγίζουν με ειλικρίνεια, «άγια» δε, επειδή είναι σεπτά και, αποχωρίζοντάς μας από την πλάνη, μας αφιερώνουν στην αλήθεια. «Σκύλοι» πάλι είναι όσοι από τους αιρετικούς και τους απίστους, αν και κατηχήθηκαν πολλές φορές στον λόγο της ευσέβειας, όχι μόνο δεν επέδειξαν καμία βελτίωση, αλλά και φανέρωσαν τη λύσσα τους κατά της ιερής μας θρησκείας γαβγίζοντας πιο μανιωδώς από τους σκύλους. Και «χοίροι» είναι όσοι, κυλιόμενοι στον βούρκο των παθών, αντιμετωπίζουν τις παραινέσεις με αναισθησία και αμετανοησία. Σε όλους αυτούς, ο θείος λόγος προστάζει να μην παραθέτουμε τα θεία μυστήρια, καθώς, με τις πράξεις τους, κατέστησαν τους εαυτούς τους ανάξιους της υπερφυούς σωτηρίας και χάριτος.

Μαργαριτάρια και άγια θα μπορούσαν να είναι όχι μόνο όσα αναφέρθηκαν, αλλά βέβαια και τα χαρίσματα των σημείων και των θαυμάτων, και επιπλέον τα ίδια τα θαύματα και οι θεραπείες, και τρίτον, αν θέλεις, το αποστολικό και θείο αξίωμα, το οποίο βλέπουμε να κληρονομεί η τάξη των αρχιερέων μέσω της διαδοχής. Διότι δεν είναι καθόλου θεμιτό να προσφέρεται κανένα απολύτως από αυτά ούτε στα σκυλιά ούτε στους χοίρους. Και ενώ κοινός νόμος για όλα είναι η προαναφερθείσα κρίση και απόφαση του Δεσπότη, θα μπορούσε κανείς να βρει χωρίς καμία δυσκολία και τις σχετικές μαρτυρίες για το καθένα από αυτά ξεχωριστά.

Εγώ, όμως, δεν θα δίσταζα να σε οδηγήσω και σε μια άλλη θεώρηση συγγενική με τα όσα ειπώθηκαν (επειδή για σένα τα τέτοια αποτελούν αγάπη, απόλαυση και θέαμα), έστω κι αν βλέπω ότι οι κανόνες της επιστολογραφίας κάπως διστάζουν να με ακολουθήσουν. Διότι, βεβαίως, «μαργαριτάρια» και «άγια» μπορεί να θεωρήσει και να ονομάσει κανείς, χωρίς να αποκλίνει από την αλήθεια, τους καθαρούς λογισμούς περί αρετής και το τίμιο και σεπτό περιεχόμενο των ευσεβών και ορθοδόξων λογισμών, όπως ακριβώς «σκύλους» τους ασεβείς και αιρετικούς λογισμούς, και «χοίρους» πάλι τους φιλήδονους, δυσώδεις και εμπαθείς. Επομένως, δεν πρέπει σε αυτούς τους χοίρους ούτε στους σκύλους να ρίχνουμε και να προβάλλουμε τα μαργαριτάρια και τα άγια, οδηγώντας τα σε έριδα και διαμάχη· διότι πολλοί, παραθέτοντάς τα σε εκείνους και μετατρέποντας τη σύγκρουσή τους μέσα στο λογιστικό μέρος της ψυχής σε θεατρικό θέαμα, και μάλιστα μη έχοντας αμερόληπτη κρίση λόγω της προσκόλλησής τους στα πάθη, χωρίς να το καταλάβουν καταστράφηκαν και έπεσαν με πτώση φοβερή, καθώς τα ανώτερα νικήθηκαν από τα κατώτερα, και κατέστησαν τους εαυτούς τους μάλλον τραγικό θέαμα παρά θεατές.

Διότι, αν και η νέα διαθήκη διηγείται πιο ξεκάθαρα από την παλαιά το μυστήριο της ευσέβειας, εντούτοις, έχοντας θέση αρχής και σπέρματος για την πολιτεία που ήδη εγκαινιάζεται, δεν αποκαλύπτει τα τέλεια στους μυουμένους αμέσως, αλλά σταδιακά. Επιπλέον, το να μη ρίπτουμε τα άγια στους σκύλους, δηλαδή σε όσους αντιτίθενται και επιτίθενται, με τρόπο επιπόλαιο και ασύνετο, ούτε τους μαργαρίτες μπροστά στους χοίρους, για τους οποίους η ζωή είναι ο βούρκος των ηδονών, αποτελεί δεσποτικό παράγγελμα το οποίο κατευθύνει τη διδασκαλία.

Και αφού συνόψισε αυτά, καταλήγει την προσπάθειά του σε προτροπή, μέσω της οποίας παρακαλεί αυτούς που απομακρύνονται από την εκκλησία να ασπαστούν την κοινή ομόνοια. Σε αυτόν τον λόγο αναφέρει ότι, από τα διδάγματα που έχουν παραδοθεί στην εκκλησία από τους υπηρέτες του Λόγου, άλλα είναι δόγματα και άλλα κηρύγματα. Και η διαφορά τους είναι ότι τα μεν δόγματα εξαγγέλλονται με συγκάλυψη και σοφία, και πολλές φορές περιβάλλονται σκόπιμα από ασάφεια, ώστε να μην εκτίθενται τα άγια στους βέβηλους ούτε να προσφέρονται τα μαργαριτάρια στους χοίρους, ενώ τα κηρύγματα εξαγγέλλονται χωρίς καμία συγκάλυψη, και μάλιστα όσα αναφέρονται στο θέμα των εντολών και στη διατήρηση του θείου φόβου. Υπάρχουν δε ανάμεσα στα δόγματα και ορισμένα ακόμη πιο μυστικά, τα οποία, για να το πούμε έτσι, έχουν αποσιωπηθεί παντελώς, και έχουν παραδοθεί μυστικά μόνο σε εκείνους, οι οποίοι μέσω του ζώντος Λόγου έχουν την πνευματική σοφία να τα παραθέτουν στους πιστούς.

Διαβάστηκε συνοπτική επιλογή από το έργο «Περί των γενητών» του αγίου μάρτυρος <Μεθοδίου> και επισκόπου. Ότι ως προς το: «Μην δώσετε το άγιο στους σκύλους ούτε να ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους», ενώ ο Ξένων εκλαμβάνει ως μαργαριτάρια τα πιο μυστικά διδάγματα της θεοδότης θρησκείας, και ως χοίρους εκείνους που εξαιτίας της ασέβειας και των παντοειδών ηδονών κυλιούνται σαν χοίροι στον βούρκο (επειδή έλεγε ότι γι' αυτούς ειπώθηκε από τον Χριστό να μην τους προσφέρουν τα θεία διδάγματα, διότι δεν μπορούν να τα βαστάξουν, εφόσον είναι κυριευμένοι από την ασέβεια και τις άγριες ηδονές), ο μέγας Μεθόδιος λέει ότι, αν ως μαργαριτάρια πρέπει να εννοήσουμε τα σεμνοπρεπή και θεία διδάγματα, και ως χοίρους αυτούς που συζούν με την ασέβεια και τις ηδονές, στους οποίους πρέπει να παραμένουν άγνωστα και απόκρυφα τα αποστολικά κηρύγματα που διεγείρουν προς την ευσέβεια και την πίστη στον Χριστό, πρόσεξε πως τότε υποστηρίζεις ότι κανένας από τους Χριστιανούς δεν μετεστράφη από την προγενέστερη ασέβειά του μέσω των κηρυγμάτων των Αποστόλων· διότι σε τέτοια περίπτωση, σε καμία περίπτωση δεν θα εξέθεταν τα μυστήρια του Χριστού σε εκείνους που εξαιτίας της απιστίας τους έμοιαζαν με χοίρους. Ή, λοιπόν, σε όλους τους Έλληνες και στους άλλους απίστους προσφέρθηκαν αυτά και κηρύχθηκαν από τους μαθητές του Χριστού, και τους μετέβαλαν από την ασέβεια στην πίστη προς τον Χριστό, όπως ακριβώς πιστεύοντας ομολογούμε, και συνεπώς το «Μην ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους» δεν μπορεί πλέον να νοηθεί με τον τρόπο που ειπώθηκε.

Ή, εάν αυτό νοηθεί όπως ελέχθη, είμαστε αναγκασμένοι να πούμε ότι σε κανέναν από τους απίστους, τους οποίους παρομοιάζουμε με χοίρους, δεν γεννήθηκε η πίστη στον Χριστό και η απελευθέρωση από την ασέβεια, μέσα από τα αποστολικά διδάγματα που καταυγάζουν τις ψυχές δίκην μαργαριταριών. Αυτό όμως είναι βλάσφημο· συνεπώς, δεν πρέπει εδώ να εκλαμβάνουμε ως μαργαριτάρια τα πιο μυστικά από τα διδάγματα και ως χοίρους τους ασεβείς, ούτε το χωρίο «Μην ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους» να το εννοούμε ως το να μην παραδίδουμε στους ασεβείς και τους απίστους τα μυστικά και τελειοποιά διδάγματα της πίστεως στον Χριστό· αλλά πρέπει να εκδεχόμαστε ως μαργαριτάρια τις αρετές, με τις οποίες, σαν με πολύτιμα μαργαριτάρια, εξωραΐζεται η ψυχή, και το να μην τα ρίξουμε στους χοίρους, σημαίνει να μην παραδώσουμε αυτές τις ίδιες τις αρετές, όπως την αγνεία, τη σωφροσύνη, τη δικαιοσύνη και την αλήθεια, να μην τις παραδώσουμε λοιπόν στις ακόλαστες ηδονές (διότι αυτές μοιάζουν με χοίρους), ώστε αυτές, καταβροχθίζοντας τις αρετές, να μην κάνουν την ψυχή να ζήσει βίο χοιρώδη και πολυπαθή.

Αυτά, λοιπόν, ας έχουν ειπωθεί από εμάς σχετικά με τις υλικές και ανόμοιες αγγελόμορφες εικονογραφίες των ιερών λογίων. Στη συνέχεια, πρέπει να προσδιορίσουμε τι θεωρούμε ότι είναι η ίδια η ιεραρχία, και σε τι ωφελούνται από την ίδια την ιεραρχία όσοι έχουν λάβει τον κλήρο της. Ας καθοδηγήσει τον λόγο ο Χριστός —αν μου επιτρέπεται να πω, ο δικός μου Χριστός—, η έμπνευση κάθε ιεραρχικής φανερώσεως. Εσύ όμως, τέκνο μου, σύμφωνα με την όσια διάταξη της ιεραρχικής μας παραδόσεως, να ακούς ιεροπρεπώς τα όσα ιερώς λέγονται, γινόμενος ένθεος μέσω της μυήσεως στα ένθεα, και, περικλείοντας τα άγια στην κρυφιότητα του νου, διαφύλαξέ τα ως ενιαία μακριά από το ανίερο πλήθος. Διότι δεν είναι θεμιτό, όπως λένε τα ιερά λόγια, να ρίξουμε στους χοίρους την αμιγή, φωτεινή και ωραιοποιό ευκοσμία των νοητών μαργαριταριών.

Είεν· σχετικά με αυτά που ρώτησας, δεν είναι της παρούσης στιγμής να διερευνώνται τέτοια ζητήματα ούτε να μυείσαι σε αυτά από εμάς, καλέ μου παίδε· επειδή, εκτός των άλλων, είμαι κι εγώ αμύητος στα δυσπρόσιτα. Για να μη σε λυπήσω όμως με τη σιωπή μου, λέγω το εξής σχετικά με το πρώτο ζήτημα, ότι κανείς από τους άλλους θεοφόρους Πατέρες δεν διαλεύκανε το πρόβλημα έτσι όπως ο Γρηγόριος Νύσσης. Ας αρκεστούμε λοιπόν στη θεωρία του πατρός, η οποία αποτελεί μια εξαιρετικά υψηλή θεωρία· διότι ό,τι βρίσκεται πέρα από τα Γάδειρα δεν είναι διαβατό, όπως λέει και η παροιμία. Όσο για το δεύτερο («ο συνετός θα σιωπήσει σε εκείνον τον καιρό, διότι ο καιρός είναι πονηρός»), δεν μου φαίνεται ότι είναι στρεβλό και σκοτεινό· διότι από τη θεόπνευστη Γραφή έχει καθοριστεί για εμάς καιρός για να μιλάμε και καιρός για να σιωπούμε, εξετάζοντας τα πράγματα ανάλογα με την επιβαλλόμενη ανάγκη και διαχειριζόμενοι καταλλήλως τον λόγο της αλήθειας· άλλωστε, δεν έχουμε λάβει την εντολή να μη δίνουμε τα άγια στα σκυλιά και να μη ρίχνουμε τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους; Παρατήρησε τους θεοφόρους Πατέρες, και θα βρεις ότι αυτοί άλλοτε μεν τοποθετούν τον λόγο κάτω από τον μόδιο της σιωπής, όταν η ομιλία είναι ανωφελής, ή μάλλον και επιζήμια, άλλοτε δε τον υψώνουν πάνω στον λυχνοστάτη, όταν η σπορά είναι εύκαρπη και όχι πετρώδης.

Διότι λέγει: «Μην δώσετε τα άγια στους σκύλους· και μην πετάξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους.» Ακολούθως δε ο θεσπέσιος Παύλος παραγγέλλει «να μη λογομαχείτε, πράγμα που σε τίποτε δεν ωφελεί, παρά προκαλεί την καταστροφή όσων ακούν.» Συμφωνεί δε και ο θεοφόρος Ιγνάτιος λέγοντας τα εξής: «Σας προφυλάσσω από τα ανθρωπόμορφα θηρία, τους αιρετικούς, τους οποίους όχι μόνο δεν πρέπει να δέχεστε, αλλά, εάν είναι δυνατόν, ούτε και να συναντάτε.» Και βέβαια ο καθένας από τους αγίους, για να μην μακρηγορώ στην κατήχηση, τα ίδια διακηρύσσει. Πώς, λοιπόν, ενώ αυτά έχουν οριστεί με αυτόν τον τρόπο, θα τολμήσουμε να γίνουμε παραβάτες των θείων διαταγών και στα δύο ζητήματα; Με κανέναν τρόπο, ακόμη κι αν αντιμετωπίζουμε τον θάνατο. Γι' αυτό, αδελφοί, αναγκαστικά αρνούμαστε, όχι επειδή έχει εξασθενήσει σε εμάς ο λόγος της αλήθειας, αφού, εάν οι βασιλείς το επιθυμούν, «είμαστε έτοιμοι προς απολογία», ώστε, σύμφωνα με την εντολή, να παρουσιάσουμε τον λόγο της πίστεως, με τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος περιζώνει με δύναμη τους αδυνάτους και δίνει λόγο ακόμη και στους άγλωσσους· αυτό είναι το θρυλούμενο δράμα.

«Υποκριτή, βγάλε πρώτα το δοκάρι από το μάτι σου, και τότε θα δεις καθαρά για να βγάλεις το σκουπιδάκι από το μάτι του αδελφού σου.» Αυτός που πρόκειται να επιπλήξει άλλους πρέπει να είναι άμεμπτος. Διότι, εάν ο ίδιος, ενώ έχει δοκάρι στο μάτι του, δηλαδή μεγάλο ξύλο, ήτοι αμάρτημα, κατακρίνει κάποιον άλλον που έχει σκουπιδάκι, τον κάνει πιο αναίσχυντο. Αποδεικνύει δε ο Κύριος ότι δεν μπορεί ούτε καν να διακρίνει σωστά το αμάρτημα του αδελφού του αυτός που διαπράττει μεγάλα αμαρτήματα. Διότι εκείνος που έχει δοκάρι στο μάτι του, πώς θα μπορούσε να δει κάποιον άλλον που βλάπτεται ελαφρά; «Μη δώσετε το άγιο στους σκύλους, και μη ρίξετε τα μαργαριτάρια σας μπροστά στους χοίρους, μήπως τα καταπατήσουν με τα πόδια τους και, αφού στραφούν εναντίον σας, σας ξεσχίσουν.» Σκύλοι είναι οι άπιστοι, ενώ χοίροι είναι μεν πιστοί, οι οποίοι όμως διάγουν βορβορώδη βίο.

Επιθυμούσε, λοιπόν, και αυτός να δει κάποιο θαύμα από τον Ιησού, όχι για να πιστέψει, αλλά για να ευχαριστήσει την όρασή του· όπως ακριβώς στα θέατρα βλέπουμε τους ταχυδακτυλουργούς, που δίνουν την εντύπωση ότι καταπίνουν φίδια, και σπαθιά, και τέτοια παρόμοια, και τους θαυμάζουμε. Διότι σχεδόν νόμιζαν ότι ο Ιησούς ήταν κάποιος τέτοιος. Και τον ρωτούσε με πολλά λόγια, έχοντας κάπως ειρωνική διάθεση απέναντί του, και γενικά περιπαίζοντάς τον. Γι' αυτό και ο Ιησούς δεν του αποκρίνεται καθόλου. Διότι γνωρίζει πότε πρέπει να αποκριθεί Εκείνος που τα έκανε όλα με τον Λόγο, και για τον οποίο μαρτύρησε ο Δαβίδ ότι: «Θα οικονομήσει τα λόγια του με κρίση». Γιατί, τι πρέπει να απαντά κανείς σε αυτόν που δεν ρωτά για να μάθει; Και γιατί πρέπει να ρίχνει τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους; Μάλλον, λοιπόν, όπως είπαμε και πιο πάνω, είναι δείγμα φιλανθρωπίας το να σιωπά κανείς σε τέτοιες περιπτώσεις. Διότι ο λόγος που λέγεται, εκτός του ότι δεν ωφελεί καθόλου, γίνεται επιπλέον αιτία για μεγαλύτερη καταδίκη σε αυτούς που δεν δίνουν προσοχή. Στον Πιλάτο, όμως, επειδή ήταν πιο καλοπροαίρετος από τον Ηρώδη, αποκρίνεται, αν και όχι πολύ ξεκάθαρα. Όταν δηλαδή εκείνος τον ρώτησε: «Εσύ είσαι ο βασιλιάς των Ιουδαίων;» τι απαντά ο Κύριος; «Εσύ το λες». Και αυτό έχει κάπως ένα μέσο νόημα.