Πατερικές αναφορές στο ΜΙΧΑΙΑΣ 4:1

Το δε «με εισάκουσε από το όρος», έχει λεχθεί σύμφωνα με την επικρατούσα αντίληψη. Διότι εθεωρείτο ότι κατοικούσε στη Σκηνή του Μαρτυρίου, επειδή από εκεί δίνονταν και οι χρησμοί στους ιερείς. Ή το «από το άγιο όρος» τίθεται αντί του «από τον ουρανό»· όπως και το «στο άγιο όρος σου» και το «πλησιάστε στα αιώνια όρη». Είναι δυνατόν άγιο όρος του Θεού, από το οποίο ο Θεός εισακούει όσους προσεύχονται, να είναι ο Μονογενής Του, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Θα είναι εμφανές το όρος του Κυρίου κατά τις έσχατες ημέρες»· καθώς η λέξη αυτή υποδηλώνει τη φανέρωσή Του που πραγματοποιήθηκε κατά την έλευσή Του στη συντέλεια των αιώνων. Ή, «από το άγιο όρος», εννοεί από τον ουρανό. Άγιο όρος του Θεού είναι η υπερφυής γνώση Του.

Αυτό που λέγω είναι το εξής: Όλη η θεία Γραφή προφητεύει για την κάθοδο του Λόγου σε εμάς και για την ένσαρκη παρουσία του. Διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού· και για τους προφήτες και για όλη τη θεία Γραφή το πρωταρχικό μέλημα ήταν να αναγγείλουν αυτό. Ως παρεπόμενα δε σε αυτή τη θεία διήγηση, κάνουν λόγο για τα έθνη της Βαβυλώνας, της Δαμασκού, του Μωάβ και των υπολοίπων. Και μέσα από κάθε Γραφή επιτιμούν όσους αμαρτάνουν, ενώ όσους έχουν παρασυρθεί τους προτρέπουν να μετανοήσουν, απειλώντας τους με τη μέλλουσα κρίση του πυρός. Οι μεν άλλες Γραφές, λοιπόν, προλέγουν, όπως από τη μια ο Μωυσής λέγοντας: «Ο Κύριος ο Θεός μας θα αναστήσει σε εσάς προφήτη από τους αδελφούς σας, σαν κι εμένα»· από την άλλη ο Ησαΐας: «Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό»· και ο Μιχαίας: «Στις έσχατες ημέρες θα γίνει φανερό το όρος του Κυρίου»· και ο καθένας προλέγει με διαφορετικό τρόπο, σύμφωνα με τη χάρη του Πνεύματος. Καθώς δε όλοι αυτοί μιλούσαν, αναμενόταν ο Κύριος για τον οποίο γινόταν η αναγγελία. Γι' αυτό και πολλοί τον ανήγγειλαν· και μέχρι να έλθει, δεν έπαψαν αυτοί που προφήτευαν. Και όλα αυτά είναι άσματα. Το δε Άσμα Ασμάτων δεν έχει προφητικό χαρακτήρα, ούτε προσημαίνει κάτι, αλλά εκείνον που οι άλλοι προανήγγειλαν, τον παρουσιάζει σαν να έχει ήδη έλθει και σαν να έχει ήδη αναλάβει τη σάρκα· γι' αυτό και το Άσμα Ασμάτων ψάλλει επιθαλάμιο ύμνο για τη σύζευξη του Λόγου και της σάρκας.

Μιχαίας, γʹ. Αυτός υπήρξε δεύτερος από τους προαναφερθέντες, διότι προφήτευσε μετά τον Οζία· υπήρξε όμως σύγχρονός τους, επειδή και αυτός άρχισε να προφητεύει επί των ημερών του Ιωαθάμ, του Άχαζ και του Εζεκία. Έγινε δε λόγος Κυρίου προς αυτόν, και προφητεύει για την Ιερουσαλήμ και τη Σαμάρεια, και για τους προφήτες που πλανούν τον λαό, καθώς και κατά του Αχαάβ. Προσημαίνει δε και την παρουσία του Σωτήρος, λέγοντας: «Στις έσχατες ημέρες θα είναι εμφανές το όρος του Κυρίου».

Αυτά συνέβησαν στους πληθυσμούς των Ιουδαίων, όταν συμπεριφέρθηκαν με αυθάδεια ακόμη και προς τον ίδιο τον Εμμανουήλ. Διότι τότε ακριβώς καταστράφηκαν ολοκληρωτικά, και δεν έμεινε λίθος επί λίθου, σύμφωνα με τον λόγο του ίδιου του Σωτήρα· και η πάλαι ποτέ σεπτή και αξιοθαύμαστη Σιών αποδείχθηκε πλέον καλλιεργήσιμη γη, κατάλληλη για τους γεωργούς. Όμως πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο Θεός θα είναι και ανάμεσά μας, όχι αν έχουμε μόνο πίστη, ούτε αν απλώς επαναπαυόμαστε σε Αυτόν εξαιτίας αυτής, αλλά αν στην πίστη προστεθεί και η ευδοκίμηση μέσω των έργων. «Διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή», σύμφωνα με τη Γραφή. Όταν όμως τα έργα συμπορεύονται με τα αγαθά της πίστης, τότε ακριβώς θα είναι μαζί μας ο Θεός, και θα μας ενισχύσει εύκολα, και θα μας θεωρήσει φίλους, και θα μας ευφράνει ως γνήσια τέκνα Του, και θα μας απαλλάξει από κάθε κακό. <Και κατά τις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα είναι εμφανές, εδραιωμένο πάνω στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τους λόφους, και θα σπεύσουν σε αυτό λαοί, και θα πορευθούν προς αυτό πολλά έθνη· και θα πουν: Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας δείξουν την οδό Του, και θα πορευθούμε στα τρίβους Του.> Σε αυτά, λοιπόν, διακρίνεται σαφής η προφητεία για την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη.

Λέει, λοιπόν, ότι το όρος του Κυρίου έχει υψωθεί πάνω από όρη και λόφους, και ότι είναι έτοιμο, υποδηλώνοντας με αυτό τον τρόπο ότι βρίσκεται σε εξαιρετικά περίοπτη θέση. Διότι αυτό που βρίσκεται σε όρος είναι περίοπτο, έτοιμο να το δει κανείς πολύ εύκολα, και μάλλον δεν παραμένει άγνωστο σε κανέναν, ακόμη και σε εκείνους που βρίσκονται πάρα πολύ μακριά. Το ότι δε τα έθνη επρόκειτο να τρέξουν με μεγάλη προθυμία προς αυτό, το προανήγγειλε ξεκάθαρα ο προφητικός λόγος. Αυτό άλλωστε το μαρτύρησε, και απέδειξε ότι είναι απολύτως αληθινό, και η ίδια η έκβαση των πραγμάτων. Διότι «θα σπεύσουν», λέει, «προς αυτό λαοί», εννοώντας προφανώς προς τον Δεσπότη του οίκου, δηλαδή τον Χριστό. Και τι θα πουν; «Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού μας, και θα μας δείξουν την οδό του και θα πορευτούμε σε αυτήν». Ακούς ότι προτρέπουν με ζέση ο ένας τον άλλον, λέγοντας το «ας ανεβούμε» ορθά και συνετά· διότι θα έλεγα ότι, μη αγνοώντας το χαμερπές και καταρριμμένο επίπεδο των δοξασιών των Ελλήνων, λένε το «ας ανεβούμε», σαν να υψώνονται πλέον στα ύψη, όσον αφορά στις έννοιες περί του κατά φύση και αληθινού Θεού. Επιθυμούν διακαώς τη δικαιοσύνη και διψούν να μάθουν την οδό του Κυρίου, και μάλιστα υπόσχονται να βαδίσουν με πολλή σπουδή στα μονοπάτια Του. Και ποιοι άραγε θα μπορούσαν να είναι οι καθοδηγητές σε τέτοια πράγματα;

Και ο Αμώς λέει: Εκείνη την ημέρα θα ανορθώσει την πεσμένη σκηνή του Δαβίδ και θα ανοικοδομήσει τα ερείπιά της. Ο Μιχαίας λέει: Πάνω στις κορυφές των ορέων, από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ.

Ο δε Μιχαίας αναφέρει: «Στις έσχατες ημέρες θα γίνει εμφανές το όρος του Κυρίου». Και άλλος προλέγει με άλλον τρόπο. Κατά τη χάρη του Πνεύματος και ενώ αυτοί τα έλεγαν αυτά, αναμενόταν ο επαγγελθείς Κύριος· γι' αυτόν τον λόγο μάλιστα πολλοί τον ανήγγειλαν, και όταν ήλθε, έπαυσαν αυτοί που προφήτευαν, και όλα αυτά είναι άσματα που ψάλλουν για τον ερχόμενο σωτήρα.

Υψώνετε Κύριον τον Θεό μας και προσκυνείτε στο άγιο όρος του, διότι άγιος είναι ο Κύριος ο Θεός μας. Μη σκέπτεστε, λέει, τίποτε το ταπεινό και ανθρώπινο για τον Κύριο· αλλά να τον υψώνετε έχοντας υψηλές αντιλήψεις για αυτόν, και να του προσφέρετε τον πρέποντα σεβασμό. Και άγιο όρος παλαιότερα μεν ονομαζόταν η Σιών, τώρα όμως είναι το ύψος της θεογνωσίας· διότι έτσι προφήτευσαν και ο Ησαΐας και ο Μιχαίας: Θα είναι φανερό κατά τις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου· δηλαδή η γνώση του Θεού θα γίνει σε όλους φανερή.

Ο Μιχαίας, λοιπόν, αφού προείπε ότι εξαιτίας των ασεβειών του παλαιού λαού η Σιών θα οργωθεί σαν αγρός, και η Ιερουσαλήμ θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο, και το όρος του οίκου σαν άγριο δάσος, στη συνέχεια προσθέτει παρομοίως για μια άλλη Σιών και Ιερουσαλήμ, λέγοντας: «Και στις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα είναι εμφανές, και θα έλθουν σε αυτό λαοί, και θα πορευθούν πολλά έθνη, διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ».

Ψ΄. Του ιδίου. ΙΗ΄. Ακούστε, λοιπόν, αυτά οι άρχοντες του οίκου Ιακώβ και οι εναπομείναντες του οίκου Ισραήλ, που βδελύσσεστε τη δικαιοσύνη και διαστρέφετε καθετί το ορθό, που οικοδομείτε τη Σιών με αίματα και την Ιερουσαλήμ με αδικίες· οι άρχοντές της δίκαζαν με δωροδοκίες, και οι ιερείς της απαντούσαν με αμοιβή, και οι προφήτες της μάντευαν με χρήματα, και επαναπαύονταν στον Κύριο, λέγοντας: «Δεν είναι ο Κύριος ανάμεσά μας; Δεν πρόκειται να έλθουν πάνω μας συμφορές». Γι’ αυτόν τον λόγο, εξαιτίας σας η Σιών θα οργωθεί σαν αγρός, και η Ιερουσαλήμ θα γίνει σαν καλύβα οπωρώνα, και το όρος του οίκου του Θεού σαν δάσος δρυμού. Και κατά τις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα είναι εμφανές, εδραιωμένο στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τα βουνά· και θα έλθουν σε αυτό λαοί, και θα πορευθούν προς αυτό πολλά έθνη και θα πουν: «Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ· και θα μας δείξουν την οδό του, και θα πορευθούμε στα μονοπάτια του»· διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα σε πολλούς λαούς, και θα ελέγξει ισχυρό λαό έως μακριά· και θα σφυρηλατήσουν τα ξίφη τους σε άροτρα, και τις λόγχες τους σε δρέπανα· και δεν θα σηκώσει πλέον έθνος ξίφος εναντίον έθνους, και δεν θα μαθαίνουν πια να πολεμούν.

Αφού ανέφερε ο λόγος ότι, εξαιτίας των ασεβειών του ιουδαϊκού λαού, το μεν όρος Σιών θα οργωθεί σαν αγρός, η δε πόλη της Ιερουσαλήμ, που προηγουμένως θεωρούνταν αγία, θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο, στη συνέχεια προφητεύει για ένα άλλο όρος του Κυρίου, το οποίο υφίστατο μεν κατά τον καιρό της προφητείας, δεν ήταν όμως φανερό στον καθένα, καθώς επρόκειτο στις έσχατες ημέρες να φανερωθεί και να υψωθεί πάνω από τους λόφους και τα βουνά. Σε αυτό λοιπόν το νέο όρος προαναγγέλλει ο λόγος ότι θα έλθουν, όχι πλέον εκείνος ο Ισραήλ, αλλά λαοί και έθνη πολλά λέγοντας: «ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου»· και όχι μόνο στο όρος του Κυρίου, αλλά και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, ο οποίος είναι προφανώς διαφορετικός από εκείνον στην Ιερουσαλήμ. Διότι λίγο νωρίτερα είχε πει ότι αυτή θα ερημωθεί και θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο. Ακολούθως προς το ότι το όρος Σιών και η Ιερουσαλήμ θα ερημωθούν, ενώ άλλα θα φανούν στη θέση τους, λέγεται ότι ένας άλλος νόμος, διαφορετικός από αυτόν που δόθηκε από τον Μωυσή στο όρος Χωρήβ, θα εξέλθει από το νέο όρος, το οποίο ονομάζεται ομωνύμως με το προηγούμενο, Σιών. Ακόμη έχει ειπωθεί ότι μαζί με τον νέο νόμο θα προέλθει και λόγος Κυρίου από τη νέα Ιερουσαλήμ, την οποία ονόμασε νωρίτερα οίκο του Θεού του Ιακώβ. Προαναγγέλλεται ότι ο λόγος αυτός, φτάνοντας σε όλα τα έθνη, θα κρίνει ανάμεσα σε πολλούς λαούς και θα ελέγξει ισχυρό λαό, και σε τέτοιο βαθμό θα ωφελήσει μέσα από την κρίση και τον έλεγχό του αυτούς που θα ελεγχθούν, ώστε, αλλάζοντας την προηγούμενη άγρια και πολεμική τους κατάσταση, τον ήρεμο και ειρηνικό επ.........

Και κατά τις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα είναι εμφανές, ετοιμασμένο πάνω στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί υπεράνω των λόφων· και θα σπεύσουν σε αυτό λαοί, και θα πορευθούν έθνη πολλά και θα πουν, ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας δείξουν την οδό του, και θα πορευθούμε στα μονοπάτια του· διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ». ⟨κη'. Από τον Ζαχαρία⟩. «Χαίρε σφόδρα, θυγατέρα της Σιών, διακήρυξε, θυγατέρα της Ιερουσαλήμ, ιδού ο βασιλιάς σου έρχεται σε εσένα δίκαιος και σώζων, ο ίδιος πράος και επιβαίνων σε υποζύγιο και σε πώλο νέο, και θα εξολοθρεύσει τα άρματα από τον Εφραίμ και τα άλογα από την Ιερουσαλήμ, και θα εξολοθρεύσει το πολεμικό τόξο· και θα φέρει πλήθος ειρήνης από τα έθνη, και θα εξουσιάσει από θάλασσα σε θάλασσα, και από τους ποταμούς έως τα πέρατα της γης». ⟨κθ'. Από τον Μαλαχία⟩. «Δεν υπάρχει η εύνοιά μου σε εσάς, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και δεν θα δεχτώ θυσία από τα χέρια σας. Διότι από τις ανατολές του ηλίου μέχρι τις δύσεις το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και θυσία καθαρή. Διότι είναι μέγα το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, εσείς όμως το βεβηλώνετε». λ'. ⟨Από τον Ησαΐα⟩. «

Αλλά και για άλλη αιτία είχε λεχθεί ήδη πρωτύτερα ότι ο Λόγος του Θεού κατήλθε από τους ουρανούς και πάτησε «επί τα ύψη της γης», έτσι ώστε τα όρη, τα οποία παλαιότερα επαιρόνταν και υψώνονταν «κατά της γνώσεως του Θεού», «να σαλευθούν υποκάτωθεν αυτού», δηλαδή προφανώς οι αντίπαλες δυνάμεις, οι οποίες πριν από την παρουσία Του είχαν υποδουλώσει στα έργα της δυσέβειας και της ειδωλολατρίας, μαζί με τους υπόλοιπους ανθρώπους, και το έθνος των Εβραίων· ενώ οι πονηροί δαίμονες, που ονομάζονται «κοιλάδες» επειδή διατρίβουν στα σκοτεινά χάσματα και στα κοιλώματα των σωμάτων, λιώνοντας «ως κηρός από προσώπου πυρός», να τραπούν σε φυγή μακριά από τους ανθρώπους μέσω της δυνάμεως του θείου Λόγου. Και μια άλλη, όχι τυχαία, αιτία της καθόδου του Κυρίου από τους ουρανούς πέρα από αυτές, την οποία επισημαίνει ο λόγος, θα μπορούσε να είναι, ώστε όλα τα έθνη της γης, αφού εκδιωχθούν οι δαίμονες και συγκλονιστούν τα αρχοντικά πνεύματα, ανακουφιζόμενα από την παλαιά σκληρή και ακλόνητη τυραννία τους, να αναλάβουν την επίγνωση του επί πάντων Θεού. Και αυτά ακριβώς διακηρύσσουν στη συνέχεια και οι φωνές της ίδιας προφητείας, κάπως έτσι και με την ίδια νοηματική συνάφεια: «Και στις έσχατες ημέρες θα είναι φανερό το όρος του Κυρίου, έτοιμο πάνω στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τα βουνά, και προς αυτό θα σπεύσουν λαοί».

Και τα μεν σχετικά με τη Βηθλεέμ και την από αυτήν έξοδο του προκηρυγμένου Θεού έχουν με αυτόν τον τρόπο. Την δε από τους ουρανούς προς τους ανθρώπους έλευση του ίδιου του Κυρίου και ποιμένα, την έχω ήδη παραθέσει προηγουμένως από τον ίδιο προφήτη που έχουμε ανά χείρας, διαμέσου των οποίων έλεγε: «Ακούστε όλοι οι λαοί, και ας προσέξει η γη και όλοι όσοι βρίσκονται σε αυτήν, και θα είναι ο Κύριος σε εσάς για μαρτυρία, ο Κύριος από τον άγιο οίκο του. Διότι ιδού, ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο του, και θα καταβεί», και τα εξής. Στα οποία προσθέτοντας έλεγε: «Εξαιτίας της ασέβειας του Ιακώβ συμβαίνουν όλα αυτά και εξαιτίας της αμαρτίας του οίκου του Ισραήλ». Είναι δε σαφές και από τα επόμενα λόγια του ίδιου προφήτη, ότι ο Κύριος δεν πραγματοποίησε την από τους ουρανούς κάθοδό του μόνο εξαιτίας των ασεβειών του έθνους των Ιουδαίων, αλλά και για τη σωτηρία και την κλήση όλων των εθνών. Προσθέτει λοιπόν στη συνέχεια: «Και στις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα γίνει εμφανές, και θα σπεύσουν σε αυτό πολλοί λαοί, και θα πορευθούν πολλά έθνη, και θα πουν, ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου». Γι' αυτό και μετά από αυτά, αφού ανακήρυξε ότι Εκείνος που υπάρχει προ των αιώνων θα εξέλθει από τη Βηθλεέμ, λέει ότι δεν θα εξουσιάζει πλέον μόνο τον Ισραήλ, αλλά συλλογικά όλους τους ανθρώπους έως και τα «πέρατα της γης».

Μιχαίας, Ϛ΄. Υπήρξε δεύτερος από αυτούς που προαναφέρθηκαν, διότι προφήτευσε μετά τον Οζία. Ήταν όμως σύγχρονός τους. Επειδή και αυτός άρχισε να προφητεύει επί των ημερών του Ιωάθαμ, του Άχαζ και του Εζεκία. Ήλθε δε σε αυτόν λόγος Κυρίου, και προφητεύει για την Ιερουσαλήμ και για τη Σαμάρεια, καθώς και για τους προφήτες που πλανούν τον λαό, και εναντίον του Αχαάβ. Προαναγγέλλει μάλιστα και την παρουσία του Σωτήρος λέγοντας: «Στις έσχατες ημέρες θα γίνει φανερό το όρος του Κυρίου».

Και θα ήταν μακροσκελές να σταχυολογήσουμε το κάθε τι από τους προφήτες· πώς ο Μιχαίας λέει ότι στις έσχατες ημέρες θα γίνει εμφανές όρος πάνω στις κορυφές των ορέων, ονομάζοντας με αυτόν τον τρόπο το μυστήριο της ευσεβείας που αναδεικνύεται για την καθαίρεση των αντίπαλων δυνάμεων· και πώς ο υψηλός Ησαΐας λέει ότι θα ανατείλει ράβδος και άνθος από τη ρίζα, προμηνύοντας έτσι την εν σαρκί ανάδειξη του Κυρίου· ή το τετυρωμένο όρος κατά τον μεγάλο Δαβίδ, ποιο νόημα εμπεριέχει έτσι όπως εμφανίζεται στη λέξη· ή το μυριοπλάσιο άρμα· ή η συναγωγή των ταύρων που αφήνεται στις δαμάλεις των λαών· ή το πόδι που βάφεται στο αίμα, ή οι γλώσσες των σκύλων· ή ο Λίβανος που καταθρυμματίζεται μαζί με τους κέδρους, καθ' ομοιότητα του μοσχαριού. Και μύρια άλλα επιπλέον μπορεί κανείς να σταχυολογήσει από την υπόλοιπη προφητεία και να καταδείξει την αναγκαιότητα της πνευματικής θεωρίας των ρητών ως προς το βαθύτερο νόημά τους. Εάν αυτή η θεωρία απορριφθεί, όπως αρέσει σε κάποιους, μου φαίνεται πως το αποτέλεσμα είναι όμοιο με το να παρέθετε κανείς στο τραπέζι για ανθρώπινη βρώση τα σπαρτά ακατέργαστα, χωρίς να τρίψει τα στάχυα, χωρίς να ξεχωρίσει με το λίχνισμα τους σπόρους από τα άχυρα, χωρίς να αλέσει το σιτάρι σε αλεύρι και χωρίς να παρασκευάσει άρτο με τον πρέποντα τρόπο της αρτοποιίας.

ΙΣΤ΄. Περί της απιστίας των Ιουδαίων, και περί της Εκκλησίας των εθνών. Ο Ησαΐας, εκ προσώπου του Θεού, λέγει: «Ούτε γνώρισες, ούτε κατάλαβες, ούτε εξ αρχής άνοιξα τα αυτιά σου· διότι εγνώριζα ότι βεβαίως θα απειθήσεις.» Και πάλι: «Μέγα είναι το όνομά του ανάμεσα στα έθνη και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και θυσία καθαρή.» Ο Μιχαίας: «Και κατά τις έσχατες ημέρες θα είναι εμφανές το όρος του Κυρίου, στηριγμένο στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τα βουνά· και θα σπεύσουν προς αυτό λαοί, και θα πορευθούν πολλά έθνη, και θα πουν: ελάτε να αναβούμε στο όρος του Κυρίου, και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ· και θα μας φωτίσουν στις οδούς του· διότι από τη Σιών θα εξέλθει ο νόμος, και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ.» Ο Ιερεμίας: «Και είπε ο Κύριος προς εμένα, ιδού, έδωσα τους λόγους μου στο στόμα σου· ιδού, σε κατέστησα σήμερα πάνω σε έθνη, και σε βασιλείες για να ξεριζώνεις, και να κατακόβεις, και να καταστρέφεις, και να ανοικοδομείς, και να φυτεύεις.» Και εάν αυτά αναφέρονται στον Ιερεμία, ποιες βασιλείες ξερίζωσε, ή ποια έθνη κατέστρεψε; Αλλά έχει λεχθεί περί του Κυρίου, ο οποίος ξερίζωσε από κάθε ψυχή που πιστεύει σε αυτόν τη βασιλεία του Αντικειμένου, και ο οποίος κατέστρεψε τα οικοδομήματα της κακίας, και των μοχθηρών δογμάτων, φυτεύοντας τα ανώτερα. Ο Δαβίδ: «Λύτρωσέ με από την αντιλογία του λαού, θα με καταστήσεις κεφαλή εθνών.»

Αυτά δε είναι τα εξής: Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες να καταστεί φανερό το όρος του Κυρίου, στημένο στην κορυφή των ορέων, υψωμένο πάνω από τους λόφους. Και θα συρρεύσουν σε αυτό οι λαοί σαν ποτάμι, και θα πορευτούν πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε, ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας φωτίσουν την οδό του, και θα πορευτούμε στα μονοπάτια του. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει ο νόμος και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ. Και θα κρίνει ανάμεσα σε πολλούς λαούς και θα ελέγξει έθνη ισχυρά έως πολύ μακριά. Και θα μετατρέψουν τα ξίφη τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα, και δεν θα σηκώσει πλέον έθνος ξίφος εναντίον έθνους, και δεν θα μαθαίνουν πια να πολεμούν. Και θα κάθεται κάθε άνθρωπος κάτω από την άμπελό του και κάτω από τη συκιά του, και δεν θα υπάρχει κανείς να τον εκφοβίζει, διότι το στόμα του Κυρίου των δυνάμεων μίλησε. Διότι όλοι οι λαοί θα πορεύονται στο όνομα των θεών τους, εμείς όμως θα πορευόμαστε στο όνομα του Κυρίου του Θεού μας εις τον αιώνα. Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, να συνάξω την ταλαιπωρημένη και να συγκεντρώσω την εξόριστη και αυτήν που κάκωσα, και θα καταστήσω την ταλαιπωρημένη σε υπόλειμμα και την καταπιεσμένη σε έθνος ισχυρό. Και θα βασιλεύσει ο Κύριος επάνω τους στο όρος Σιών από τώρα και έως τον αιώνα.