Πατερικές αναφορές στο ΜΙΧΑΙΑΣ 4:2

Του αυτού. Τρίτη ερώτηση. Πείτε μου: εκείνος τον οποίο εσείς οι Ιουδαίοι προσμένετε, τι πρόκειται να είναι; Ιουδαίος, άραγε, που θα τηρεί τον νόμο του Μωυσέως, ή Χριστιανός, που θα καταφρονεί και θα παραβαίνει τον νόμο και θα καταργεί τις θυσίες; Διότι γνωρίζω τι έχετε να πείτε: ότι είναι Ιουδαίος από τους Ιουδαίους ο υιός του Δαβίδ, του πατέρα σας, και ότι τηρεί τον νόμο, ανανεώνει τις θυσίες και αποκαθιστά το γένος σας. Και πες μου: πόσα χρόνια έχουν περάσει από την πρώτη αιχμαλωσία των Ιουδαίων επί Ναβουχοδονόσορος του Πέρση; Έχουν να πουν ότι είναι χίλια χρόνια και πλέον· και έτσι έχουν τα πράγματα. Και πες τους: Βλέπετε τι είπατε; Ότι ο ερχόμενος Χριστός σας είναι Ιουδαίος, και ότι ανανεώνει και προσφέρει τις μωσαϊκές θυσίες, και ότι ακόμη δεν ήλθε, και ότι από τον καιρό του Ναβουχοδονόσορος, όταν ο Δανιήλ ήταν στη Βαβυλώνα, είναι χίλια χρόνια ή και περισσότερα· και αλήθεια είπατε. Άκουσε λοιπόν τώρα με σύνεση: αν, όπως λες, ο ερχόμενος Χριστός είναι Ιουδαίος, και πρόκειται να τελέσει νομικές θυσίες, και ακόμη δεν ήλθε, τότε πώς ο προφήτης Δανιήλ λέγει στις οράσεις του, καθώς τον φώτιζε ο αρχάγγελος Γαβριήλ, τα εξής: «Έως Χριστού ηγουμένου, εβδομήκοντα εβδομάδες ετών συντομεύθηκαν για τον λαό σου και για την αγία πόλη, ώστε να συντελεσθεί η αμαρτία»; Και λίγο παρακάτω: «Και για να σφραγισθούν όραση και προφήτες, και να χρισθεί Άγιος Αγίων, και να καταργηθεί η θυσία και η νομική σπουδή». Δείξτε μας λοιπόν τώρα ποιος Χριστός ήλθε, χρίσθηκε Άγιος Αγίων μετά τις εβδομήκοντα εβδομάδες, δηλαδή μετά από τετρακόσια ενενήντα χρόνια από τον Δανιήλ, και κατήργησε τη θυσία και τη νομική λατρεία· και πότε καταργήθηκαν η σπουδή και η θυσία του νόμου; Αν λοιπόν δεν ψεύδεστε όταν λέτε ότι ο Χριστός δεν ήλθε ακόμη, αλλά πρόκειται να έλθει, δείξτε μας ποιος Χριστός ήλθε, μετά από τετρακόσια ενενήντα χρόνια από τον Δανιήλ, ως Άγιος Αγίων. Αλλά δεν έχεις να δείξεις κάποιον άλλον που να το έκανε αυτό, παρά μόνο τον Ιησού Χριστό, τον Υιό του Θεού. Και πάλι, αν αληθινά λέτε ότι ο ερχόμενος Χριστός, ο Θεός μας, πρόκειται να τελεί νομικές θυσίες, τότε ο Δανιήλ ψεύδεται όταν λέει ότι «όταν έλθει ο Χριστός, θα αρθεί θυσία και σπουδή». Και αν άραγε εμείς παρανομούμε επειδή κρατούμε τη νέα διαθήκη του Χριστού, ενώ ο δικός σας ερχόμενος Χριστός ανανεώνει, όπως λέτε, την παλαιά και τον νόμο του Μωυσέως, τότε πού θα αναζητήσουμε εκείνη τη διαθήκη για την οποία είπε ο Θεός μέσω του προφήτη Ιερεμία: «Ιδού, έρχονται ημέρες, και θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ νέα διαθήκη, όχι σύμφωνα με τη διαθήκη που έκανα με τους πατέρες τους, όταν τους έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου»; Διότι, αφού τους δόθηκε ο νόμος, είπε ο Θεός μέσω των προφητών Ησαΐα και Μιχαία: «Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ»· ώστε, όταν ήλθε ο Χριστός, Αυτός έφερε τον νέο νόμο και εκπλήρωσε τον παλαιό.

Αυτά συνέβησαν στους πληθυσμούς των Ιουδαίων, όταν συμπεριφέρθηκαν με αυθάδεια ακόμη και προς τον ίδιο τον Εμμανουήλ. Διότι τότε ακριβώς καταστράφηκαν ολοκληρωτικά, και δεν έμεινε λίθος επί λίθου, σύμφωνα με τον λόγο του ίδιου του Σωτήρα· και η πάλαι ποτέ σεπτή και αξιοθαύμαστη Σιών αποδείχθηκε πλέον καλλιεργήσιμη γη, κατάλληλη για τους γεωργούς. Όμως πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο Θεός θα είναι και ανάμεσά μας, όχι αν έχουμε μόνο πίστη, ούτε αν απλώς επαναπαυόμαστε σε Αυτόν εξαιτίας αυτής, αλλά αν στην πίστη προστεθεί και η ευδοκίμηση μέσω των έργων. «Διότι η πίστη χωρίς έργα είναι νεκρή», σύμφωνα με τη Γραφή. Όταν όμως τα έργα συμπορεύονται με τα αγαθά της πίστης, τότε ακριβώς θα είναι μαζί μας ο Θεός, και θα μας ενισχύσει εύκολα, και θα μας θεωρήσει φίλους, και θα μας ευφράνει ως γνήσια τέκνα Του, και θα μας απαλλάξει από κάθε κακό. <Και κατά τις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα είναι εμφανές, εδραιωμένο πάνω στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τους λόφους, και θα σπεύσουν σε αυτό λαοί, και θα πορευθούν προς αυτό πολλά έθνη· και θα πουν: Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας δείξουν την οδό Του, και θα πορευθούμε στα τρίβους Του.> Σε αυτά, λοιπόν, διακρίνεται σαφής η προφητεία για την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη.

Λέει, λοιπόν, ότι το όρος του Κυρίου έχει υψωθεί πάνω από όρη και λόφους, και ότι είναι έτοιμο, υποδηλώνοντας με αυτό τον τρόπο ότι βρίσκεται σε εξαιρετικά περίοπτη θέση. Διότι αυτό που βρίσκεται σε όρος είναι περίοπτο, έτοιμο να το δει κανείς πολύ εύκολα, και μάλλον δεν παραμένει άγνωστο σε κανέναν, ακόμη και σε εκείνους που βρίσκονται πάρα πολύ μακριά. Το ότι δε τα έθνη επρόκειτο να τρέξουν με μεγάλη προθυμία προς αυτό, το προανήγγειλε ξεκάθαρα ο προφητικός λόγος. Αυτό άλλωστε το μαρτύρησε, και απέδειξε ότι είναι απολύτως αληθινό, και η ίδια η έκβαση των πραγμάτων. Διότι «θα σπεύσουν», λέει, «προς αυτό λαοί», εννοώντας προφανώς προς τον Δεσπότη του οίκου, δηλαδή τον Χριστό. Και τι θα πουν; «Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού μας, και θα μας δείξουν την οδό του και θα πορευτούμε σε αυτήν». Ακούς ότι προτρέπουν με ζέση ο ένας τον άλλον, λέγοντας το «ας ανεβούμε» ορθά και συνετά· διότι θα έλεγα ότι, μη αγνοώντας το χαμερπές και καταρριμμένο επίπεδο των δοξασιών των Ελλήνων, λένε το «ας ανεβούμε», σαν να υψώνονται πλέον στα ύψη, όσον αφορά στις έννοιες περί του κατά φύση και αληθινού Θεού. Επιθυμούν διακαώς τη δικαιοσύνη και διψούν να μάθουν την οδό του Κυρίου, και μάλιστα υπόσχονται να βαδίσουν με πολλή σπουδή στα μονοπάτια Του. Και ποιοι άραγε θα μπορούσαν να είναι οι καθοδηγητές σε τέτοια πράγματα;

Ή προφανώς οι μαθητές του Σωτήρος, στους οποίους ανατέθηκε το θείο κήρυγμα, προς τους οποίους ο Χριστός είπε: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας έχω παραγγείλει». <Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ. Και θα κρίνει ανάμεσα σε πολλούς λαούς και θα ελέγξει ισχυρά έθνη έως σε μακρινή γη.> Τα μύρια και αναρίθμητα πλήθη των εθνών, τα οποία βαδίζουν προς το όρος του Κυρίου, δηλαδή την Εκκλησία, και επιθυμούν διακαώς να μάθουν την οδό του Κυρίου, υποσχόμενα να πορευθούν πρόθυμα μέσω αυτής, αναφέρουν εδώ την αιτία για την οποία δεν θέλουν πλέον σχεδόν να τελούνται σύμφωνα με τον νόμο και να προστρέχουν στον Ιουδαϊσμό. Διότι, πριν από την έλευση του Σωτήρος μας, όταν ίσχυαν ακόμη τα κατά τον νόμο έθιμα, προσέρχονταν ορισμένοι από τους πεπλανημένους και, αφού αποχαιρετούσαν τα κακά της ειδωλολατρίας, στη συνέχεια περιτέμνονταν στη σάρκα και φρόντιζαν να ζουν σύμφωνα με τα έθιμα και τους νόμους των Ιουδαίων. Και το πλήθος αυτών ήταν ανάμεσά τους ανυπολόγιστο. Και πράγματι ο Σολομών, όταν σκεφτόταν να ανοικοδομήσει τον ναό στα Ιεροσόλυμα, όρισε εκατόν πενήντα χιλιάδες λατόμους και εργάτες από τους προσήλυτους· διότι έτσι έχει γραφτεί στα Παραλειπόμενα. Αυτό που συνέβαινε, λοιπόν, αποτελούσε τύπο μυστηρίου.

Λοιπόν, πριν από την έλευση του Χριστού, μερικοί από τους ειδωλολάτρες προσέρχονταν και ζούσαν σύμφωνα με τους νόμους των Ιουδαίων. Επειδή όμως πλέον αναδείχθηκε το όρος του Κυρίου ως πραγματικά περίοπτο, σε αυτό πια περισσότερο προσέρχονται, χαίροντας και λέγοντας: «Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ». Φαίνεται δε ότι θέλουν να δηλώσουν, και ίσως αυτό διακηρύσσουν σαφώς, ότι η Σιών θα ερημωθεί ακόμη και από τον ίδιο τον νόμο, και η Ιερουσαλήμ θα μείνει γυμνή από τους θείους λόγους. Διότι, τρόπον τινά, έχει αναχωρήσει από αυτούς ο νόμος και ο λόγος του Θεού που ειπώθηκε μέσω των αγγέλων. Έχει καταργηθεί η σκιά, έχουν παύσει τα τυπικά, έχουν αναιρεθεί και οι θυσίες, και γενικώς όλα όσα δόθηκαν μέσω του Μωυσή έχουν κατά κάποιο τρόπο ολοκληρωθεί, όσον αφορά τουλάχιστον στο γράμμα. Και ότι ο Χριστός επρόκειτο να κρίνει και να ελέγξει πολλά έθνη, σχεδόν το προφητεύουν και το προαναγγέλλουν· το πώς όμως και με ποιον τρόπο θα κρίνει και θα ελέγξει, είναι αναγκαίο να το πούμε. Διότι, πείθοντάς τους να απέχουν από τους τρόπους της πλάνης, και αποδεικνύοντας ολοφάνερα ότι σπεύδουν προς την απώλεια, εάν δεν επιλέξουν να ζουν ορθά και να αποκαθαίρονται από τις ενοχές των παλαιών τους αμαρτημάτων, θα κρίνει και θα ελέγξει, τρόπον τινά, όχι μόνο ένα έθνος, αλλά έως σε μακρινή γη, δηλαδή μέχρι τα πέρατα της οικουμένης· διότι παντού υμνείται ο σωτήριος λόγος. «Διότι θα κηρυχθεί», λέει, «αυτό το ευαγγέλιο σε όλο τον κόσμο».

Φαίνεται δε ότι ο προφητικός λόγος μάς υποδηλώνει και κάποιο άλλο λεπτό και κρυμμένο μυστήριο. Διότι διηγείται με ποιον τρόπο θα γίνονταν δεκτοί οι προερχόμενοι από τα έθνη, και, εγκαταλείποντας εκείνη την παλαιά πλάνη, θα βαδίσουν πλέον προς το όρος του Κυρίου, δηλαδή την Εκκλησία. Διότι λέει ότι από την άνω Σιών και την νοητή Ιερουσαλήμ θα εξέλθει νόμος και λόγος Κυρίου. Επειδή κατήλθε σε εμάς από τους ουρανούς ο Λόγος του Θεού, ο οποίος έγινε για εμάς και νόμος και νομοθέτης, και αυτός θα κρίνει ανάμεσα σε πολλούς λαούς, και θα ελέγξει ισχυρά έθνη έως σε γη μακρινή. Και τι θα ήθελε να δηλώσει το «θα κρίνει» και «θα ελέγξει», θα το πω σύμφωνα με αυτό που έρχεται στον νου μου. Ο σατανάς είχε επιβάλει την τυραννία του στους πάντες, και μαζί με τις πονηρές δυνάμεις που τον ακολουθούσαν, εκστράτευε εναντίον της οικουμένης, και, επιβάλλοντας σε όλους τον ζυγό της πλεονεξίας του, απομάκρυνε από τον Θεό το ανθρώπινο γένος πάνω στη γη. Αλλά «Θεός Κύριος επέφανεν ημίν», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Εμφανίστηκε λοιπόν πάνω στη γη ο αγαθός ποιμένας, και απάλλαξε από την δική του πλεονεξία τους πλανημένους, καταδίκασε δε αυτούς που πλάνησαν, και ήλεγξε αυτούς που αδίκησαν, δηλαδή «τις αρχές, τις εξουσίες, τους κοσμοκράτορες του αιώνος τούτου, τα πνευματικά της πονηρίας στα επουράνια». Και αυτό μας το καθιστά σαφές ο ίδιος ο Χριστός λέγοντας: «Τώρα είναι η κρίση του κόσμου τούτου, τώρα ο άρχοντας του κόσμου τούτου θα εκβληθεί έξω».

Και ο Αμώς λέει: Εκείνη την ημέρα θα ανορθώσει την πεσμένη σκηνή του Δαβίδ και θα ανοικοδομήσει τα ερείπιά της. Ο Μιχαίας λέει: Πάνω στις κορυφές των ορέων, από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ.

Ο Μιχαίας, λοιπόν, αφού προείπε ότι εξαιτίας των ασεβειών του παλαιού λαού η Σιών θα οργωθεί σαν αγρός, και η Ιερουσαλήμ θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο, και το όρος του οίκου σαν άγριο δάσος, στη συνέχεια προσθέτει παρομοίως για μια άλλη Σιών και Ιερουσαλήμ, λέγοντας: «Και στις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα είναι εμφανές, και θα έλθουν σε αυτό λαοί, και θα πορευθούν πολλά έθνη, διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ».

Αφού ανέφερε ο λόγος ότι, εξαιτίας των ασεβειών του ιουδαϊκού λαού, το μεν όρος Σιών θα οργωθεί σαν αγρός, η δε πόλη της Ιερουσαλήμ, που προηγουμένως θεωρούνταν αγία, θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο, στη συνέχεια προφητεύει για ένα άλλο όρος του Κυρίου, το οποίο υφίστατο μεν κατά τον καιρό της προφητείας, δεν ήταν όμως φανερό στον καθένα, καθώς επρόκειτο στις έσχατες ημέρες να φανερωθεί και να υψωθεί πάνω από τους λόφους και τα βουνά. Σε αυτό λοιπόν το νέο όρος προαναγγέλλει ο λόγος ότι θα έλθουν, όχι πλέον εκείνος ο Ισραήλ, αλλά λαοί και έθνη πολλά λέγοντας: «ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου»· και όχι μόνο στο όρος του Κυρίου, αλλά και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, ο οποίος είναι προφανώς διαφορετικός από εκείνον στην Ιερουσαλήμ. Διότι λίγο νωρίτερα είχε πει ότι αυτή θα ερημωθεί και θα γίνει σαν οπωροφυλάκιο. Ακολούθως προς το ότι το όρος Σιών και η Ιερουσαλήμ θα ερημωθούν, ενώ άλλα θα φανούν στη θέση τους, λέγεται ότι ένας άλλος νόμος, διαφορετικός από αυτόν που δόθηκε από τον Μωυσή στο όρος Χωρήβ, θα εξέλθει από το νέο όρος, το οποίο ονομάζεται ομωνύμως με το προηγούμενο, Σιών. Ακόμη έχει ειπωθεί ότι μαζί με τον νέο νόμο θα προέλθει και λόγος Κυρίου από τη νέα Ιερουσαλήμ, την οποία ονόμασε νωρίτερα οίκο του Θεού του Ιακώβ. Προαναγγέλλεται ότι ο λόγος αυτός, φτάνοντας σε όλα τα έθνη, θα κρίνει ανάμεσα σε πολλούς λαούς και θα ελέγξει ισχυρό λαό, και σε τέτοιο βαθμό θα ωφελήσει μέσα από την κρίση και τον έλεγχό του αυτούς που θα ελεγχθούν, ώστε, αλλάζοντας την προηγούμενη άγρια και πολεμική τους κατάσταση, τον ήρεμο και ειρηνικό επ.........

Και κατά τις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα είναι εμφανές, ετοιμασμένο πάνω στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί υπεράνω των λόφων· και θα σπεύσουν σε αυτό λαοί, και θα πορευθούν έθνη πολλά και θα πουν, ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας δείξουν την οδό του, και θα πορευθούμε στα μονοπάτια του· διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ». ⟨κη'. Από τον Ζαχαρία⟩. «Χαίρε σφόδρα, θυγατέρα της Σιών, διακήρυξε, θυγατέρα της Ιερουσαλήμ, ιδού ο βασιλιάς σου έρχεται σε εσένα δίκαιος και σώζων, ο ίδιος πράος και επιβαίνων σε υποζύγιο και σε πώλο νέο, και θα εξολοθρεύσει τα άρματα από τον Εφραίμ και τα άλογα από την Ιερουσαλήμ, και θα εξολοθρεύσει το πολεμικό τόξο· και θα φέρει πλήθος ειρήνης από τα έθνη, και θα εξουσιάσει από θάλασσα σε θάλασσα, και από τους ποταμούς έως τα πέρατα της γης». ⟨κθ'. Από τον Μαλαχία⟩. «Δεν υπάρχει η εύνοιά μου σε εσάς, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και δεν θα δεχτώ θυσία από τα χέρια σας. Διότι από τις ανατολές του ηλίου μέχρι τις δύσεις το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και θυσία καθαρή. Διότι είναι μέγα το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, εσείς όμως το βεβηλώνετε». λ'. ⟨Από τον Ησαΐα⟩. «

Και τα μεν σχετικά με τη Βηθλεέμ και την από αυτήν έξοδο του προκηρυγμένου Θεού έχουν με αυτόν τον τρόπο. Την δε από τους ουρανούς προς τους ανθρώπους έλευση του ίδιου του Κυρίου και ποιμένα, την έχω ήδη παραθέσει προηγουμένως από τον ίδιο προφήτη που έχουμε ανά χείρας, διαμέσου των οποίων έλεγε: «Ακούστε όλοι οι λαοί, και ας προσέξει η γη και όλοι όσοι βρίσκονται σε αυτήν, και θα είναι ο Κύριος σε εσάς για μαρτυρία, ο Κύριος από τον άγιο οίκο του. Διότι ιδού, ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο του, και θα καταβεί», και τα εξής. Στα οποία προσθέτοντας έλεγε: «Εξαιτίας της ασέβειας του Ιακώβ συμβαίνουν όλα αυτά και εξαιτίας της αμαρτίας του οίκου του Ισραήλ». Είναι δε σαφές και από τα επόμενα λόγια του ίδιου προφήτη, ότι ο Κύριος δεν πραγματοποίησε την από τους ουρανούς κάθοδό του μόνο εξαιτίας των ασεβειών του έθνους των Ιουδαίων, αλλά και για τη σωτηρία και την κλήση όλων των εθνών. Προσθέτει λοιπόν στη συνέχεια: «Και στις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα γίνει εμφανές, και θα σπεύσουν σε αυτό πολλοί λαοί, και θα πορευθούν πολλά έθνη, και θα πουν, ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου». Γι' αυτό και μετά από αυτά, αφού ανακήρυξε ότι Εκείνος που υπάρχει προ των αιώνων θα εξέλθει από τη Βηθλεέμ, λέει ότι δεν θα εξουσιάζει πλέον μόνο τον Ισραήλ, αλλά συλλογικά όλους τους ανθρώπους έως και τα «πέρατα της γης».

Και ο Ησαΐας είπε: «διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ». Και πάλι ο Ιερεμίας λέει: «ντροπιάστηκαν οι σοφοί και τρόμαξαν και παγιδεύτηκαν, διότι αποδοκίμασαν τον λόγο του Κυρίου». Και ο προφήτης Ωσηέ είπε: «μίσησαν αυτόν που ελέγχει στις πύλες, και βδελύχθηκαν τον όσιο λόγο». Παρομοίως και ο Μιχαίας κάνοντας μνεία στον λόγο είπε: «από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ». Συγκεντρώνοντας τόσα ρητά σχετικά με τον προστακτικό λόγο, ο Μάρκελλος ισχυρίζεται ότι κάτι τέτοιο είναι και ο Θεός Λόγος, ο οποίος ήταν «στην αρχή προς τον Θεό». Γι' αυτό προσθέτει λέγοντας ότι ο ιερός απόστολος και μαθητής του Κυρίου Ιωάννης, διδάσκοντας με σαφήνεια και ρητώς στην αρχή του Ευαγγελίου, ονομάζοντάς τον Λόγο του Παντοκράτορα, ο οποίος προηγουμένως αγνοούνταν ανάμεσα στους ανθρώπους, είπε τα εξής: «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος». Χρησιμοποιώντας όχι μόνο μία μαρτυρία, φανερώνει την αϊδιότητα του Λόγου.

Και ο Ησαΐας αναφέρει: «Από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ». Και πάλι ο Ιερεμίας λέει: «Ντροπιάστηκαν οι σοφοί και τρόμαξαν και πιάστηκαν, επειδή αποδοκίμασαν τον λόγο του Κυρίου». Αλλά και ο προφήτης Ωσηέ είπε: «Μίσησαν αυτόν που ελέγχει στις πύλες, και βδελύχθηκαν τον όσιο λόγο». Και ο Μιχαίας παρομοίως, κάνοντας μνεία και αυτός για τον λόγο, είπε: «Από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ». Αφού συγκέντρωσε αυτά και τα παρόμοια με αυτά, νομίζει ότι ενισχύει μέσω αυτών τη δική του άποψη. Δες όμως πώς, ανακατεύοντας τις μαρτυρίες από τη Θεία Γραφή, τις συγκέντρωσε μαζί: και τον απεσταλμένο λόγο του Θεού, τον σωτήριο και θεραπευτικό, και αυτόν που παραγγέλλει όσα πρέπει να πράττουμε. Διότι το «μίσησαν αυτόν που ελέγχει στις πύλες, και βδελύχθηκαν τον όσιο λόγο», ποιον λόγο υποτίθεται ότι εννοεί, αν όχι βεβαίως τον λόγο που παραγγέλλει τις όσιες και δίκαιες πράξεις; Και θέλει να ομολογεί οτιδήποτε άλλο μάλλον, παρά τον Υιό του Θεού, σαν να ντρέπεται να κάνει μνεία του Υιού. Εμείς, βεβαίως, γνωρίζουμε τον Υιό του Θεού, ότι είναι κατά κυριολεξίαν Υιός και αληθώς Μονογενής του Θεού, και γνωρίζουμε με ακρίβεια ότι Αυτός είναι Λόγος, όχι όμοιος με τον λόγο στους ανθρώπους, αλλά τέτοιος που αρμόζει να νοείται ο Λόγος του Θεού, ζωντανός, ενυπόστατος και Υιός. Αυτός όμως, εισάγοντας έναν λόγο απλώς σημαντικό (δηλωτικό) και που παραγγέλλει όσα πρέπει να πράττουμε, εύλογα δίσταζε να ομολογήσει τον Υιό, τον οποίο αρνούνταν έμπρακτα. Έπειτα, δεν αντιλαμβάνεται ότι και ο ίδιος γράφει πράγματα αντίθετα προς τον εαυτό του.

Αυτά δε είναι τα εξής: Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες να καταστεί φανερό το όρος του Κυρίου, στημένο στην κορυφή των ορέων, υψωμένο πάνω από τους λόφους. Και θα συρρεύσουν σε αυτό οι λαοί σαν ποτάμι, και θα πορευτούν πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε, ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας φωτίσουν την οδό του, και θα πορευτούμε στα μονοπάτια του. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει ο νόμος και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ. Και θα κρίνει ανάμεσα σε πολλούς λαούς και θα ελέγξει έθνη ισχυρά έως πολύ μακριά. Και θα μετατρέψουν τα ξίφη τους σε άροτρα και τις λόγχες τους σε δρέπανα, και δεν θα σηκώσει πλέον έθνος ξίφος εναντίον έθνους, και δεν θα μαθαίνουν πια να πολεμούν. Και θα κάθεται κάθε άνθρωπος κάτω από την άμπελό του και κάτω από τη συκιά του, και δεν θα υπάρχει κανείς να τον εκφοβίζει, διότι το στόμα του Κυρίου των δυνάμεων μίλησε. Διότι όλοι οι λαοί θα πορεύονται στο όνομα των θεών τους, εμείς όμως θα πορευόμαστε στο όνομα του Κυρίου του Θεού μας εις τον αιώνα. Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, να συνάξω την ταλαιπωρημένη και να συγκεντρώσω την εξόριστη και αυτήν που κάκωσα, και θα καταστήσω την ταλαιπωρημένη σε υπόλειμμα και την καταπιεσμένη σε έθνος ισχυρό. Και θα βασιλεύσει ο Κύριος επάνω τους στο όρος Σιών από τώρα και έως τον αιώνα.