Πατερικές αναφορές στο ΜΙΧΑΙΑΣ 5:2

Και του ίδιου του Χριστού υπάρχουν δύο έξοδοι, δηλαδή πρόοδοι· η μεν της πρωίας, η οποία έγινε προ πάντων των αιώνων εκ του Πατρός, σύμφωνα με το: «Οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα»· η δε της εσπέρας, η εκ της Παρθένου, η οποία συνέβη κατά τη συντέλεια των αιώνων. Και η καθεμία αποτελεί τέρψη και αγαλλίαση. Ο Σύμμαχος, ωστόσο, λέγοντας, «Υμνολογούν τις προσελεύσεις του όρθρου και της εσπέρας», φαίνεται να εννοεί τούτο, ότι και κατά την έναρξη και κατά τη λήξη της ημέρας θα προσφέρουν στον Θεό αρεστή υμνωδία όσοι εγκατέλειψαν την πλάνη και γνώρισαν τον κατά φύσιν Θεό.

Επειδή λοιπόν είχαν ήδη εκπλαγεί από τα λόγια του, και έχοντας ήδη δεχθεί την ανυπέρβλητη παρρησία των διδασκαλιών του ως οδηγό για να σκεφτούν κάτι σπουδαίο για αυτόν, ερευνούν και την ίδια τη θεία Γραφή, θεωρώντας ότι από εκεί θα αποκομίσουν την πλέον αλάνθαστη αντίληψη για αυτόν· διότι έτσι έχει εκ φύσεως το πράγμα. Ότι λοιπόν θα προέλθει από το σπέρμα του τρισμακάριου Δαβίδ και ότι θα αναδειχθεί στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, το έχουν πιστέψει, προφανώς έχοντας πεισθεί από τις σχετικές προφητείες. «Ορκίστηκε ο Κύριος στον Δαβίδ την αλήθεια», λέει κάπου ο σοφός μελωδός, «και δεν πρόκειται να την αθετήσει· από τον καρπό της οσφύος σου θα τοποθετήσω πάνω στον θρόνο σου». Ο προφήτης πάλι λέει: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου εκείνος που θα γίνει άρχοντας του Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος». Πλανιόταν όμως η ακαθοδήγητη γνώμη των Ιουδαίων και έσφαλλε σχετικά με τον Χριστό, μόνο και μόνο εξαιτίας της Ναζαρέτ που βρίσκεται στη Γαλιλαία, στην οποία επικρατούσε η φήμη ότι είχε ανατραφεί ο Κύριος. Διότι έτσι λέει κάποιος από τους αγίους ευαγγελιστές: «Ήλθε δε στη Ναζαρέτ, όπου είχε ανατραφεί».

Ματθ. 2, 3-6 Δεν τον τάραξε η φωνή των μάγων, αλλά το γεγονός ότι αυτό διαδιδόταν έντονα από όλους τους νομομαθείς και από όσους πίστευαν στα λόγια των προφητών. Διότι οι μάγοι αναζητούσαν βασιλιά, ενώ οι Ιουδαίοι διέδιδαν ότι είχε γεννηθεί ο Χριστός. Γι' αυτό, αφήνοντας τους μάγους και προσκαλώντας τους Ιουδαίους, τους ρωτούσε πού γεννιέται ο Χριστός, για τον οποίο εσείς τώρα διαδίδετε φήμες, αφού ακούσατε τους μάγους. Έτσι, οι εχθροί της αλήθειας λένε την αλήθεια έστω και παρά τη θέλησή τους και ερμηνεύουν την προφητεία εντελώς εις μάτην, διότι δεν προσέθεσαν τη συνέχειά της. Αποκαλεί δε τους μάγους πρέσβεις, επειδή κατά κάποιον τρόπο ήλθαν προς τον βασιλιά του Ισραήλ, για να λειτουργήσουν ως πρέσβεις και να επέλθει ειρήνη μεταξύ αυτών και των Ισραηλιτών, ώστε τα έθνη και οι Ιουδαίοι να γίνουν «μία ποίμνη, ένας ποιμένας» και για τους δύο. Και τι σήμαινε αυτό, ότι δηλαδή οι έξοδοί του είναι από την αρχή; Ότι έρχονται από τα πέρατα της οικουμένης για να δουν τη φάτνη.

Είναι λοιπόν σαν να λέει: Θα κυβερνήσει καθέναν που πιστεύει σε αυτόν και που οικειώνεται τον εαυτό του σε εμένα μέσω αυτού. Διότι έχουμε προσαχθεί στον Πατέρα μέσω του Υιού, και θα το μαρτυρήσει ο ίδιος λέγοντας: «Κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά μόνο μέσω εμού». Αναδείχθηκε λοιπόν από τη Βηθλεέμ ο Χριστός, ο ποιμένας ο καλός, «που μας βόσκει ανάμεσα σε κήπους και κρίνα», και ο οποίος παραθέτει την ευωδία των ευαγγελικών θεσπισμάτων και προσφέρει τα δικά του σαν ώριμα άνθη, σε όσους θέλουν να τα δρέψουν και να γεμίσουν νοερά από την ευωδία τους. Διότι έλεγε: «Εγώ είμαι άνθος του πεδίου, κρίνο των κοιλάδων». Λέει δε ότι οι έξοδοί του είναι από την αρχή και από τις ημέρες του αιώνος, είτε υποδηλώνοντας την προαιώνια ύπαρξη του Λόγου· διότι είναι συναΐδιος με τον ίδιο του τον Γεννήτορα, και είναι ο δημιουργός των αιώνων· είτε ότι, αν και έγινε άνθρωπος στον έσχατο καιρό του αιώνος, το μυστήριό του ωστόσο είχε προοριστεί κατά την πρόγνωση του Πατέρα και προ της καταβολής των αιώνων. «Έξοδο» λοιπόν ονομάζει είτε την άχρονη γέννηση από τον Θεό Πατέρα για την ιδιαίτερη ύπαρξη του Υιού, είτε την ανάδειξη που επρόκειτο να συμβεί μέσα στον χρόνο, όταν έγινε σάρκα, μολονότι από την αρχή και από τις ημέρες του αιώνος είχε προοριστεί και είχε οριστεί από τον Πατέρα ως Σωτήρας και λυτρωτής, επειδή δεν αγνοούσε τα όσα επρόκειτο στο μεταξύ να συμβούν στο ανθρώπινο γένος εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ. <Γι' αυτό θα τους παραδώσει έως τον καιρό εκείνης που τίκτει.>

«θα γεννήσει, και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς τους θα επιστρέψουν στους υιούς του Ισραήλ». Φαίνεται ότι ο Προφήτης συλλογίστηκε μέσα του και ίσως σκέφτηκε και είπε το εξής: Ο Θεός δεν θα ψευστεί, αλλά θα εκπληρώσει οπωσδήποτε όσα έχει υποσχεθεί. Και αν ο Ισραήλ τρέφει τόσο λαμπρές ελπίδες, και πρόκειται να γεννηθεί σε αυτούς ο ηγούμενος, και θα κυβερνήσει, και θα τους απαλλάξει από κάθε κακό, γιατί τότε να αιχμαλωτιστεί ολοκληρωτικά; Έπειτα, αναλογιζόμενος τον χρόνο της υπόσχεσης, και κατανοώντας ότι δεν έχει φτάσει ακόμη, κατά κάποιον τρόπο δίνει μια εξήγηση στον εαυτό του λέγοντας: Επειδή ο χρόνος της υπόσχεσης βρίσκεται ακόμη σε μακρά αναβολή, και οι ίδιοι υποπίπτουν σε όχι μικρά σφάλματα, και δεν παύουν καθόλου να αμαρτάνουν, για τον λόγο αυτό θα τους παραδώσεις, δηλαδή, θα τους παραδώσεις στους εχθρούς, ω Δέσποτα, έως τον καιρό εκείνης που θα γεννήσει, μέχρις ότου, λέει, δοθεί εκείνο το θείο βρέφος από παρθενικά σπλάχνα. Διότι τότε θα υπάρξει η τελειότατη λύτρωση, και θα βρίσκονται σε ασφαλή ευημερία, χωρίς να τους λείπει απολύτως τίποτα που να συντελεί στην ευφροσύνη τους. Καθώς ο Προφήτης τα συλλογιζόταν αυτά, όπως είπα, και σαν να τα ψιθύριζε μέσα του, ο Θεός αποκρίνεται: «Θα γεννήσει», και τον προσκαλεί σε ακλόνητη πίστη. Παρόμοιο με αυτό είναι και το χωρίο προς τον προφήτη Αββακούμ: «Ακόμη λίγο, αυτός που έρχεται θα έρθει, και δεν θα καθυστερήσει». Διότι οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο θα γεννηθεί, λέει, και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς τους θα επιστρέψουν στους υιούς του Ισραήλ.

Γι' αυτό και φοβισμένοι έλεγαν: «Ήρθες εδώ πριν από τον καιρό για να μας βασανίσεις;» ή θάλασσα μεν ονομάζει το πλήθος των τυράννων, εξαιτίας της αλμύρας της ειδωλολατρίας τους· και ήχους κυμάτων, τις επιβουλές και τα βασανιστήρια εναντίον των μαρτύρων, τα οποία ποιος θα τα υπέμενε αν δεν ενδυναμωνόταν και δεν στηριζόταν από τη δύναμη του Χριστού; <Θα τέρψεις τις εξόδους του πρωινού και της εσπέρας.> (Α φ. 327. Κυρίλλου, Αθανασίου, Ευσεβίου.) Και όταν αρχίσει να προχωρά το πρωί της ημέρας, και κατά την εσπέρα, δηλαδή στην αρχή της ημέρας και στο τέλος. Και βεβαίως, όταν οι κάτοικοι της οικουμένης δουν τα μεγάλα σημεία και νιώσουν τον αγαθό φόβο, τότε ακριβώς και στις πρωινές και στις εσπερινές εξόδους, δηλαδή σε κάθε καιρό, θα υπάρχει σε αυτούς τέρψη, καθώς θα αγάλλονται για όσα κατόρθωσε η παρουσία του Χριστού. Και του ίδιου του Χριστού υπάρχουν δύο έξοδοι, δηλαδή προελεύσεις: η μία του πρωινού, που έγινε από τον Πατέρα πριν από όλους τους αιώνες, σύμφωνα με το «Οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα»· και η άλλη της εσπέρας, η εκ της Παρθένου, η οποία πραγματοποιήθηκε κατά τη συντέλεια των αιώνων. Και η καθεμία είναι τέρψη και αγαλλίαση. Ο Σύμμαχος πάντως, λέγοντας «Υμνολογούν τις προσελεύσεις του όρθρου και της εσπέρας», φαίνεται να λέει τούτο, ότι και όταν αρχίζει και όταν λήγει η ημέρα, αυτοί που εγκατέλειψαν την πλάνη και γνώρισαν τον κατά φύση Θεό, θα προσφέρουν υμνωδία αρεστή στον Θεό.

Τίποτα δεν είναι μιαρό στην ανθρώπινη κατασκευή, εκτός εάν την μολύνει κάποιος με μοιχείες και ακολασία. Εκείνος που έπλασε τον Αδάμ, έπλασε και την Εύα, και με θεϊκά χέρια έχει πλαστεί το αρσενικό και το θηλυκό. Κανένα από τα μέλη του σώματος δεν είναι μιαρό, όπως πλάστηκε εξ αρχής. Ας φιμωθούν, λοιπόν, όλοι οι αιρετικοί που κατηγορούν τα σώματα, ή μάλλον τον ίδιο τον Πλάστη τους. Εμείς όμως ας θυμόμαστε τον Παύλο που λέει: «Δεν γνωρίζετε ότι τα σώματά σας είναι ναός του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα σας;» Και πάλι ο προφήτης προείπε εκ προσώπου του Ιησού: «Η σάρκα μου προέρχεται από αυτούς». Και αλλού είναι γραμμένο: «Γι' αυτό θα τους παραδώσει μέχρι τον καιρό εκείνης που πρόκειται να γεννήσει». Και ποιο είναι το σημείο; Στη συνέχεια λέει: «Θα γεννήσει, και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς τους θα επιστρέψουν». Και ποια είναι τα δώρα της μνηστείας της παρθένου, της αγίας νύμφης; «Και θα σε μνηστευθώ για τον εαυτό μου με πίστη». Και η Ελισάβετ, μιλώντας προς αυτήν, ομοίως λέει: «Και μακάρια είναι εκείνη που πίστεψε, διότι θα υπάρξει εκπλήρωση σε όσα της ειπώθηκαν από τον Κύριο».

Βλέπεις, λοιπόν, ότι τους πλανά η οικονομία της ένσαρκης παρουσίας. Διότι, ας ανατρέξουν από την αρχή και ας ρωτήσουν για χρόνους ή καιρούς· «διότι οι διέξοδοί του», λέει, «είναι από τις ημέρες του αιώνος». Ας δούμε, λοιπόν, τα προηγούμενα από αυτά. Λέει ο Πατέρας: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση», και δεν είπε: «θα ποιήσω άνθρωπο κατ' εικόνα δική μου». Ελέγξου εσύ που έχεις πωρωμένη την καρδιά, σύμφωνα με το γεγραμμένο «αλλά πωρώθηκε η καρδιά τους», και μάθε ότι ο Υιός είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα· διότι το να πει «ας ποιήσουμε» δεν είναι δηλωτικό ενός, αλλά του Πατέρα που μιλάει προς τον Υιό. Ελέγξου και εσύ που λες ότι ο Υιός είναι ανόμοιος με τον Πατέρα· διότι με το να πει «κατ' εικόνα δική μας», δεν διέκρινε την ομοίωση του Υιού από τον Πατέρα, ούτε διαχώρισε κάτι από την ταυτότητα του Πατέρα προς τον Υιό. Διότι δεν είπε «κατ' εικόνα δική μου» ή «κατ' εικόνα δική σου», αλλά φανέρωσε τη μία ουσία και θεότητα του Πατέρα και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Διότι λέει «κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση», έτσι ώστε η θεότητα του Πατέρα και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος να είναι μία, και ο άνθρωπος να έχει πλαστεί κατ' εικόνα της μίας θεότητας του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ελέγξου και εσύ, Άρειε, και άκουσε τον Πατέρα να λέει στον Υιό «ας ποιήσουμε», αποκαλώντας τον Υιό συνδημιουργό. Διότι πολλές φορές έχω ακούσει κάποιους να λένε ότι ο Υιός δεν εποίησε τίποτε, αλλά ότι «δι' αυτού έγιναν» τα δημιουργήματα.

Τι να πω; Και τι να λαλήσω για την ολόρριζη δόξα; Γι' αυτήν την όσια κόρη, την αείπαιδα και παρθένο, λέει ο Θεός μέσω του προφήτη: Από εσένα θα προέλθει για εμένα ηγούμενος, για να γίνει άρχοντας στον Ισραήλ· και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος. Γι' αυτό θα τους παραδώσει μέχρι τον καιρό εκείνης που πρόκειται να γεννήσει, θα γεννήσει, και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς του θα επιστρέψουν στους υιούς Ισραήλ· και θα σταθεί, και θα επιβλέψει, και το ποίμνιό του με τη δύναμη του Κυρίου. Ώ Παρθένε αγία, που είσαι μητέρα του αιωνίου φωτός· του φωτός που φώτισε στους ουρανούς τις στρατιές των αγγέλων· του φωτός που φώτισε το ανεκλάλητο όμμα των Σεραφείμ· του φωτός που φώτισε με λαμπρές λαμπάδες τον ήλιο· του φωτός που φώτισε τα πέρατα της οικουμένης στην Τριάδα· του φωτός που είπε: Εγώ είμαι το φως του κόσμου· του φωτός που έχει πει: Εγώ ήλθα ως φως στον κόσμο· του φωτός που αναλήφθηκε και φώτισε στους ουρανούς και στη γη τα σύμπαντα.

«από εσένα θα προέλθει για μένα ηγέτης, για να γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι προελεύσεις του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας. Γι' αυτό θα τους παραδώσει μέχρι τον καιρό που εκείνη που κυοφορεί θα γεννήσει· και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς τους θα επιστρέψουν». Και λίγο παρακάτω προσθέτει: «Και το υπόλειμμα του Ιακώβ θα βρίσκεται ανάμεσα στα έθνη, στο μέσο πολλών λαών, σαν τη δροσιά που πέφτει από τον Κύριο και σαν τα αρνιά πάνω στη χλόη, ώστε να μην συγκεντρωθεί κανείς ούτε να αντισταθεί ανάμεσα στους υιούς των ανθρώπων. Και το υπόλειμμα του Ιακώβ θα είναι ανάμεσα στα έθνη, στο μέσο πολλών λαών, σαν λιοντάρι ανάμεσα στα ζώα του δάσους και σαν μικρό λιοντάρι σε κοπάδια προβάτων, το οποίο, όταν περάσει, διασκορπίζει και αρπάζει, χωρίς να υπάρχει κανείς για να τα γλιτώσει. Θα υψωθεί το χέρι σου εναντίον εκείνων που σε καταθλίβουν, και όλοι οι εχθροί σου θα εξολοθρευτούν».

Αλλά, επειδή με τη βοήθεια του Θεού, τόσο τα σχετικά με την έλευση του προφητευόμενου στους ανθρώπους, όσο βεβαίως και ο τρόπος της επιφάνειάς του έχουν αποδειχθεί μέσα από τις προφητικές μαρτυρίες, θα ήταν καιρός να εξετάσουμε συνολικά σε ποιο μέρος της γης, από ποιο γένος θα προερχόταν, και από ποια φυλή των Εβραίων κηρυσσόταν ότι πρόκειται να γεννηθεί· ας ερευνήσουμε λοιπόν και αυτά. ⟨δ'.⟩ ⟨Από τον Μιχαία⟩. «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου ηγούμενος, για να γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας. Γι' αυτό θα τους παραδώσει μέχρι τον καιρό που αυτή που κυοφορεί θα γεννήσει, και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς τους θα επιστρέψουν στους υιούς του Ισραήλ. Και θα σταθεί και θα επιβλέψει, και θα ποιμάνει το ποίμνιό του με ισχύ ο Κύριος, και θα υπάρξουν μέσα στη δόξα του ονόματος του Κυρίου του Θεού τους· διότι τώρα θα μεγαλυνθούν ως τα άκρα της γης, και αυτή θα είναι η ειρήνη.» Ο Εμμανουήλ, που μεταφράζεται «μαζί μας είναι ο Θεός», που γεννήθηκε από την παρθένο και έγινε παιδίον, ο «άγγελος της μεγάλης βουλής», φανερώθηκε σαφώς μέσα από όσα έχουν εκτεθεί προηγουμένως. Έπρεπε όμως να επισημανθεί και ο τόπος της γέννησής του. Προφητεύεται λοιπόν ότι από τη Βηθλεέμ πρόκειται να εξέλθει κάποιος άρχοντας στον Ισραήλ, ο οποίος έχει τις εξόδους του «από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας». Αυτό όμως δεν θα μπορούσε να αρμόζει σε ανθρώπινη φύση, παρά μόνο στον Εμμανουήλ και στον «άγγελο της μεγάλης βουλής».

Και μέχρι σήμερα, όσοι κατοικούν στον τόπο αυτό, σύμφωνα με την παράδοση που έφτασε σε αυτούς από τους πατέρες τους, δίνουν μαρτυρία με τα λόγια τους σε όσους καταφθάνουν στη Βηθλεέμ χάριν της ιστορίας των τόπων, επιβεβαιώνοντας την αλήθεια με την υπόδειξη του σπηλαίου, στο οποίο η Παρθένος, αφού γέννησε, εναπόθεσε το βρέφος. Για τα γεγονότα αυτά η προφητεία αναφέρει: «Γι' αυτό θα τους παραδώσει μέχρι τον καιρό που εκείνη που κυοφορεί θα γεννήσει, και οι υπόλοιποι από τους αδελφούς τους θα επιστρέψουν». Ακολούθως, λοιπόν, και εδώ ως «εκείνη που κυοφορεί» υποδηλώνει την Παρθένο και προφήτιδα, η οποία έχει ονομαστεί στις προηγούμενες προφητείες, αυτήν που επρόκειτο να γεννήσει τον Εμμανουήλ και τον «άγγελο της μεγάλης βουλής». Διότι μέχρι την εποχή της, και μέχρι την έλευση Εκείνου που γεννήθηκε από αυτήν, διατηρούνταν και η υπόσταση του παλαιού λαού, εφόσον τους είχε δοθεί η προθεσμία «μέχρι τον καιρό που θα γεννήσει», δηλαδή μέχρι την παράδοξη γέννηση Εκείνου που γεννήθηκε από την Παρθένο, μετά τον οποίο καταλύθηκε η βασιλεία τους. Όσο για τους «υπολοίπους από τους αδελφούς τους», αυτοί πρέπει να είναι οι απόστολοι, οι μαθητές και οι ευαγγελιστές του Σωτήρα μας, οι οποίοι πίστεψαν στον Χριστό του Θεού. Αυτούς, αφού επέστρεψαν, λέγεται ότι τους ποιμαίνει ο ίδιος ο Κύριος, όχι όπως παλαιότερα μέσω αγγέλων ή μέσω ανθρώπων υπηρετών, αλλά ο ίδιος αυτοπροσώπως, ώστε εξαιτίας αυτού να μεγαλυνθούν «μέχρι τα άκρα της γης». Διότι μεγαλύνθηκαν όταν «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους».

Και τα μεν σχετικά με τη Βηθλεέμ και την από αυτήν έξοδο του προκηρυγμένου Θεού έχουν με αυτόν τον τρόπο. Την δε από τους ουρανούς προς τους ανθρώπους έλευση του ίδιου του Κυρίου και ποιμένα, την έχω ήδη παραθέσει προηγουμένως από τον ίδιο προφήτη που έχουμε ανά χείρας, διαμέσου των οποίων έλεγε: «Ακούστε όλοι οι λαοί, και ας προσέξει η γη και όλοι όσοι βρίσκονται σε αυτήν, και θα είναι ο Κύριος σε εσάς για μαρτυρία, ο Κύριος από τον άγιο οίκο του. Διότι ιδού, ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο του, και θα καταβεί», και τα εξής. Στα οποία προσθέτοντας έλεγε: «Εξαιτίας της ασέβειας του Ιακώβ συμβαίνουν όλα αυτά και εξαιτίας της αμαρτίας του οίκου του Ισραήλ». Είναι δε σαφές και από τα επόμενα λόγια του ίδιου προφήτη, ότι ο Κύριος δεν πραγματοποίησε την από τους ουρανούς κάθοδό του μόνο εξαιτίας των ασεβειών του έθνους των Ιουδαίων, αλλά και για τη σωτηρία και την κλήση όλων των εθνών. Προσθέτει λοιπόν στη συνέχεια: «Και στις έσχατες ημέρες το όρος του Κυρίου θα γίνει εμφανές, και θα σπεύσουν σε αυτό πολλοί λαοί, και θα πορευθούν πολλά έθνη, και θα πουν, ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου». Γι' αυτό και μετά από αυτά, αφού ανακήρυξε ότι Εκείνος που υπάρχει προ των αιώνων θα εξέλθει από τη Βηθλεέμ, λέει ότι δεν θα εξουσιάζει πλέον μόνο τον Ισραήλ, αλλά συλλογικά όλους τους ανθρώπους έως και τα «πέρατα της γης».

Αφού λοιπόν το θείο Πνεύμα προφήτευσε αυτά μέσα του, εκείνος, υπακούοντας σε αυτό, προσθέτει: «Ιδού, την ακούσαμε στην Εφραθά». — Η Εφραθά είναι η ίδια με τη Βηθλεέμ, όπως είναι φανερό από τη Γένεση, όπου αναφέρεται για τη Ραχήλ ότι την έθαψαν στον ιππόδρομο της «Εφραθά, που είναι η Βηθλεέμ». Και η προηγούμενη προφητεία περιελάμβανε τα εξής: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά». —«Ιδού», λέει, «την ακούσαμε», εννοώντας προφανώς τη γέννηση του Χριστού και την κατασκήνωση του Θεού του Ιακώβ. Και ποιο θα μπορούσε να είναι το σκήνωμα του Θεού του Ιακώβ παρά το σώμα του Χριστού που γεννήθηκε στον τόπο της Βηθλεέμ, μέσα στο οποίο, σαν σε σκήνωμα, κατασκήνωσε η θεότητα του Μονογενούς; Και δεν λέγεται ότι είναι σκήνωμα απλώς του Θεού, αλλά με την προσθήκη «του Θεού του Ιακώβ», επειδή αυτός που κατασκήνωσε σε αυτό δεν είναι άλλος από τον Θεό που εμφανίστηκε στον Ιακώβ με μορφή και σχήμα ανθρώπου, εξαιτίας του οποίου αξιώθηκε και την προσωνυμία του Ισραήλ, ονομαζόμενος «αυτός που βλέπει τον Θεό» (διότι αυτό ερμηνεύει το όνομα)· ότι δε αυτός που εμφανίστηκε στον Ιακώβ δεν ήταν άλλος από τον Θεό Λόγο, το έχουμε αποδείξει στα πρώτα μέρη της ανά χείρας πραγματείας. Υποδείχθηκε λοιπόν στον Δαβίδ, ο οποίος προσευχήθηκε και πόθησε τον τόπο και το σκήνωμα του Κυρίου και Θεού του Ιακώβ, ο τόπος της Βηθλεέμ. Γι' αυτό, αφού είπε «ιδού, την ακούσαμε στην Εφραθά», προσθέτει λέγοντας: «ας προσκυνήσουμε στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια του».

Πέφτοντας λοιπόν με το πρόσωπο στη γη, λέει ότι δεν θα σηκωθεί προτού επιτύχει το αίτημά του. Και προσεύχονται μαζί του όλοι οι συνεργοί των αγαθών, παρακαλώντας να εισακουστεί· γι' αυτό έχει ειπωθεί στον εκατοστό τριακοστό πρώτο ψαλμό: «Θυμήσου, Κύριε, τον Δαβίδ και όλη την πραότητά του· πώς ορκίστηκε στον Κύριο, πώς έκανε τάμα στον Θεό του Ιακώβ: Δεν θα εισέλθω στο σκήνωμα του οίκου μου, δεν θα ανεβώ στην κλίνη της στρωμνής μου, δεν θα δώσω ύπνο στους οφθαλμούς μου και νυσταγμό στα βλέφαρά μου, μέχρι να βρω τόπο για τον Κύριο, σκήνωμα για τον Θεό του Ιακώβ». δ΄. Και ενώ εκείνος προσευχήθηκε με αυτόν τον τρόπο και διαβεβαίωσε με όρκο ότι δεν θα ανέβει προηγουμένως στην κλίνη της στρωμνής του, και ότι δεν θα εισέλθει στον οίκο του, και ακόμη ότι δεν θα δώσει στα βλέφαρά του νυσταγμό, μέχρι να βρει τον μελλοντικό τόπο του Κυρίου, ο Κύριος του υποδεικνύει τη Βηθλεέμ· γι' αυτό, μετά την προσευχή, οι ιεροί άγγελοι του Θεού, που προσευχήθηκαν μαζί του, προσθέτουν στη συνέχεια: «Ιδού, την ακούσαμε στην Εφραθά». Και Εφραθά είναι η Βηθλεέμ, όπως εξιστορεί ο Μωυσής λέγοντας: «Πέθανε δε η Ραχήλ και ετάφη στην οδό προς την Εφραθά· αυτή είναι η Βηθλεέμ». Αλλά και ο Μιχαίας λέει ότι η Εφραθά είναι η Βηθλεέμ, λέγοντας: «Και συ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, με κανέναν τρόπο δεν είσαι η ελάχιστη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα».

Ο Θεός και Πατέρας, προαναγγέλλοντας μέσω του προφήτη Μιχαία τη γέννηση κατά σάρκα του Μονογενούς, και θέλοντας να καταδείξει και το άναρχο της θεότητάς του, λέει ότι οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνα. Αυτές δε τις εξόδους οι θείοι Πατέρες εξήγησαν ότι είναι οι ενέργειες της θεότητας, διότι ίδιες είναι οι δυνάμεις και οι ενέργειες του Πατέρα και του Υιού και του Πνεύματος. Τις οποίες διακηρύσσουν ότι είναι κτιστές όσοι επιδιώκουν να φρονούν και να υπερασπίζονται τις απόψεις του Βαρλαάμ και του Ακινδύνου. Αλλά ας βάλουν έστω και αργά μυαλό και ας κατανοήσουν ποιος είναι αυτός που υπάρχει από την αρχή, ποιος είναι αυτός προς τον οποίο λέει ο Δαβίδ: ότι από τον αιώνα, που είναι το ίδιο με το να λέμε από τις ημέρες του αιώνα, και έως τον αιώνα εσύ είσαι. Και ας εξετάσουν με σύνεση, εάν θέλουν, ότι ο Θεός, έχοντας πει μέσω του προφήτη ότι αυτές οι έξοδοι είναι από την αρχή, σε καμία περίπτωση δεν είπε ότι έγιναν ή δημιουργήθηκαν ή κτίστηκαν. Και ο Βασίλειος, ο οποίος θεολογεί εν Πνεύματι Θεού, είπε ότι οι ενέργειες του Πνεύματος δεν έγιναν, αλλά υπήρχαν πριν από τη νοητή κτίση και πέρα από τους αιώνες. Επομένως, μόνο ο Θεός είναι από τον αιώνα ενεργός και παντοδύναμος, εφόσον έχει και προαιώνιες δυνάμεις και ενέργειες.

Θα κατέλθει σαν τη βροχή πάνω στο δέρας; Δεν ακούσατε τον Αββακούμ που είπε: «Ανάμεσα σε δύο ζώα θα γίνεις γνωστός»; Δεν ακούσατε τον Μιχαία που κηρύττει: «Και εσύ Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, από εσένα θα προέλθει για εμένα άρχοντας»; Δεν ακούσατε τον Αββακούμ που έγραψε: «Εκείνος που έρχεται θα έρθει και δεν θα καθυστερήσει»; Δεν ακούσατε τον Σολομώντα που από παλιά είχε πει: «Άραγε, θα κατοικήσει ο Θεός μαζί με τους ανθρώπους πάνω στη γη;»; Δεν ακούσατε τον Ασάφ που βοά: «Με έβαλαν στον κατώτατο λάκκο»; Δεν ακούσατε τους υιούς του Κορέ που κραυγάζουν:

«Αν εσύ είσαι ο Χριστός, πες το μας ξεκάθαρα.» Ω, της μεγάλης αγνωμοσύνης! Δεν σας ήταν αρκετό που ο Πατέρας από ψηλά, από τους ουρανούς, είπε μπροστά στα μάτια όλων σας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε»; Δεν σας διαβεβαίωσε ο αρχάγγελος Γαβριήλ, όταν παρουσιάστηκε σε εσάς και στη δική σας παρθένο, λέγοντας: «Χαίρε κεχαριτωμένη, ο Κύριος είναι μαζί σου. Και ιδού, θα συλλάβεις στην κοιλιά σου και θα γεννήσεις Υιό, και θα τον ονομάσεις Ιησού. Αυτός θα είναι μέγας και θα ονομαστεί Υιός του Υψίστου· και θα του δώσει ο Κύριος ο Θεός τον θρόνο του Δαβίδ του πατέρα του, και θα βασιλεύσει στον οίκο του Ιακώβ στους αιώνες, και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος»; Δεν συγκεντρώσατε πρωτύτερα τους γραμματείς και τους φαρισαίους σας λέγοντας: «Πού γεννιέται ο Χριστός;» Και εκείνοι έλεγαν φανερά πως έχει γραφτεί μέσω του προφήτη: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκε του Εφραθά, δεν είσαι διόλου η πιο ασήμαντη ανάμεσα στους ηγεμόνες του Ιούδα· διότι από εσένα θα προέλθει για χάρη μου ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ, και οι καταβολές του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας»; Δεν σας διαβεβαίωσε η ανάβλεψη των τυφλών, η ακοή των κωφών, η ανάσταση των νεκρών, η καθαρή ομιλία των μογιλάλων; Και ύστερα από όλα αυτά ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Ιδού, ο Θεός μας ανταποδίδει δικαιοσύνη, αυτός θα έλθει και θα μας σώσει»;

Ο προφήτης Μιχαίας για εκείνον που γεννήθηκε από παρθένο στη Βηθλεέμ λέει τα εξής: «Και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας». Πώς είναι δυνατόν οι έξοδοί του να είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας, εάν δεν είναι και ο ίδιος προαιώνιος Θεός;

Ο δε Μιχαίας αναφέρει: «Και συ, Βηθλεέμ, γη του Ιούδα, οίκε του Εφραθά, δεν είσαι διόλου η ελαχίστη μεταξύ των ηγεμόνων του Ιούδα· διότι από εσένα θα εξέλθει ηγέτης, ο οποίος θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες της αιωνιότητας.» Ποιος είχε την έξοδό του από την αρχή, εάν όχι εκείνος για τον οποίο ο Ιωάννης ο Θεολόγος λέει: «Εν αρχή ην ο Λόγος»; Και πάλι ο Δαβίδ: «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά.» Και μετά από λίγο: «Και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη και θα παραμείνει μαζί με τον ήλιο και πριν από τη σελήνη, εις γενεάς γενεών.» Αυτά άραγε δεν δηλώνουν σαφώς την προαιώνια ύπαρξη του Χριστού; Και ο Βαρούχ: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Ο δε Ιωάννης ο Θεολόγος και Ευαγγελιστής προσθέτει: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει.» Και μετά από λίγο: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα, πλήρης χάριτος και αλήθειας.»

Όλα αυτά γίνονταν κατά θεία οικονομία, ώστε εκείνος που επρόκειτο να μαρτυρήσει για τον Χριστό να είναι αξιόπιστος, και να πληροφορηθούν όλοι από την ίδια τη γέννηση του Ιωάννη, ότι αυτός είναι ανώτερος από τους πολλούς. Ο δε Ζαχαρίας ευλογεί τον Θεό, επειδή επισκέφθηκε τους Ισραηλίτες· διότι πράγματι ήλθε προς τα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ, αλλά οι περισσότεροι από αυτούς δεν θέλησαν να δεχθούν τη χάρη· γι' αυτό και επισκέφθηκε τους αληθινούς Ισραηλίτες, οι οποίοι είναι εκείνοι που πίστεψαν. Ανέγειρε δε κέρας σωτηρίας, δηλαδή, δύναμη και βασιλεία σωτήρια· διότι το κέρας σημαίνει είτε δύναμη, αφού τα κερασφόρα ζώα έχουν τη δύναμή τους στα κέρατα, είτε βασιλεία, επειδή με το κέρας χρίονταν οι βασιλείς. Επομένως, ο Χριστός είναι και δύναμη και βασιλεία του Πατρός· εγέρθηκε λοιπόν για εμάς ως κέρας σωτηρίας ο Χριστός. Διότι φαινόταν ότι υπνώττει, παραβλέποντας τις πολλές αμαρτίες και δείχνοντας μακροθυμία απέναντι στην ειδωλομανία· αλλά, αφού σαρκώθηκε στους έσχατους καιρούς, εγέρθηκε και συνέτριψε όλους τους δαίμονες που μας μισούν. Μη ανεχόμενος πλέον να υπνώττει και να μακροθυμεί· εγέρθηκε δε στον οίκο του Δαβίδ, δηλαδή στη Βηθλεέμ, διότι εκεί γεννήθηκε· και η Βηθλεέμ είναι αναμφίβολα η πόλη του Δαβίδ, όπως ακριβώς μίλησαν οι προφήτες. Διότι όλοι μίλησαν για τη σάρκωση. Ο δε Μιχαίας μνημονεύει και τον οίκο του Δαβίδ, τη Βηθλεέμ εννοώ, λέγοντας: «Και εσύ, Βηθλεέμ, με κανέναν τρόπο δεν είσαι η ελάχιστη.»