Πατερικές αναφορές στο ΜΙΧΑΙΑΣ 6:3

Ότι ο Θεός Λόγος υπερασπίζεται τη συμφωνία του Πατρός και του Υιού. Και να μη νομίσεις ότι τα λόγια αυτά αποτελούν ένδειξη ταπεινότητας, αλλά φιλανθρωπίας· διότι η μεν μορφή τους φανερώνει ταπεινότητα, η δε διακήρυξή τους φιλανθρωπία. Διότι ο Χριστός, ο Κύριος των πάντων, αυτός ο ίδιος που λέει στους Ιουδαίους: «Ποιος από εσάς μπορεί να με ελέγξει για αμαρτία;», είναι ο Υιός Εκείνου που λέει μέσω του προφήτη Μιχαία: «Λαέ μου, σε τι σε αδίκησα ή σε τι σε ενόχλησα; Αποκρίσου μου»· και εκείνος που είπε μέσα από τα Ευαγγέλια: «Εάν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό», είναι ο Υιός Εκείνου που λέει προς τον Ιερεμία: «Είπα στον οίκο του Ισραήλ: Τι σφάλμα ή αδίκημα βρήκαν σε εμένα οι πατέρες σας, ώστε να απομακρυνθούν πολύ από εμένα;». Ω, το μεγαλείο εκείνης της φιλανθρωπίας, με την οποία η αγαθότητα υπερβαίνει τη φύση, ή μάλλον όχι τη φύση, αλλά τη δική μας αντίληψη!

Ο Κύριος είπε: Σήκω, δικάσου ενώπιον των ορέων, διότι ο Κύριος έχει κρίση με τον λαό Του και με τον λαό Του θα διαλεχθεί. Λαέ μου, τι σου έκανα; Ή σε τι σε λύπησα; Ή σε τι σε ενόχλησα; Αποκρίσου μου. —Και είναι βεβαίως πρέπον η θεία κρίση να μην είναι τυραννική, αλλά μάλλον παρόμοια με εκείνη των ανθρώπων δικαστών, παρέχοντας τόπο απολογίας σε όσους δικάζονται, έτσι ώστε, βλέποντας κανείς τη δίκη να του διασαφηνίζεται ακόμη και ως προς την τιμωρία, να συναινεί στα αναντίρρητα κρίματα του Θεού, συμφωνώντας ότι αυτά του επιβλήθηκαν με κάθε δικαιοσύνη, για να δει και την άφεση όσων του συγχωρούνται να επιτελείται προς αυτόν με λόγο και τάξη.

Διότι, όπως ακριβώς εκεί κατέστησε τρεις καθοδηγητές στον λαό, τον Μωυσή, τον Ααρών και τη Μαριάμ. Άκουσε τον ίδιο να αναφωνεί μέσω των προφητών: «Λαέ μου, τι σου έπραξα ή σε τι σε αδίκησα; Απάντησέ μου· διότι απέστειλα προ του προσώπου σου τον Μωυσή, τον Ααρών και τη Μαριάμ». Τον μεν Μωυσή ως πρόσωπο του νόμου· τον δε Ααρών ως πρόσωπο των προφητών, και τη Μαριάμ ως πρόσωπο της Εκκλησίας, την οποία ετύφλωσε η ακαθαρσία των ειδώλων και εθεράπευσε η φιλανθρωπία του Σαρκωθέντος. Γι' αυτό η Εκκλησία, όπως ακριβώς η Μαριάμ, αφού ελευθερώθηκε από τον νοητό Φαραώ, τον διάβολο, και από την καταδυναστεία των δαιμόνων, βλέποντας τον παλαιό άνθρωπο, σαν άλλη Αίγυπτο, πνιγμένο κάτω από το πέλαγος της κολυμβήθρας, αφού έλαβε το τύμπανο της ευχαριστίας και εφήρμοσε στο ξύλο του σταυρού τις χορδές των αρετών, κρούοντάς το αναφωνεί: «Ας ψάλουμε στον Κύριο, διότι ενδόξως έχει δοξασθεί». Από τον ουρανό κατήλθε, και από τον Πατέρα δεν χωρίστηκε· σε σπήλαιο γεννήθηκε, και τον θρόνο δεν εγκατέλειψε κενό· σε φάτνη ανακλίθηκε, και τους πατρικούς κόλπους δεν κένωσε· εκ Παρθένου σαρκωθείς γεννήθηκε, και παρέμεινε, ως Θεός, απάτωρ· κατέβηκε, και από τα άνω δεν αποχωρίστηκε· ανέβηκε, και στην Τριάδα δεν προκάλεσε καμία προσθήκη· εμφανίστηκε σε μορφή δούλου, και δεν έχασε την ισοτιμία προς τον Πατέρα· αλλά παραμένει ο Λόγος και η Εικόνα, και το Απαύγασμα, και ο Χαρακτήρας.

Πρέπει να γνωρίζουμε ότι η μεν μετάφραση των Εβδομήκοντα αναφέρει «φάραγγες»· ενώ το εβραϊκό κείμενο ονομάζει «βουνούς» και «θεμέλια της γης», για να κατανοήσουμε μέσω των βουνών ότι οι ηγέτες των λαών έχουν υψωθεί ψηλά, και ότι υπερέχουν και ξεπερνούν το μέτρο των άλλων, και αυτοί οι ίδιοι είναι και τα θεμέλια. Διότι οι ηγέτες χωρών ή πόλεων, όπως ακριβώς είναι περίβλεπτοι ως προς τη δόξα και υψωμένοι ψηλά, έτσι θα μπορούσαν να είναι και θεμέλια της γης, δηλαδή, αποτελούν κατά κάποιον τρόπο στήριγμα και βάση των πραγμάτων. Επειδή σε αυτούς στηρίζονται και σαν να εδραιώνονται κατά κάποιον τρόπο οι υποθέσεις των άλλων, όπως ακριβώς ανέφερα προηγουμένως. <Λαέ μου, τι σου έκανα ή σε τι σε λύπησα ή σε τι σε ενόχλησα; Απάντησέ μου. Διότι σε έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου και σε λύτρωσα από τον οίκο της δουλείας, και απέστειλα μπροστά σου τον Μωυσή, τον Ααρών και τη Μαριάμ.> Ο Θεός δικάζεται μέσω της φωνής του Προφήτη, αποδεικνύοντας αδικαιολόγητο τον τρόπο της αποστασίας εκείνων που ασέβησαν εναντίον του, και ότι τα τολμήματά τους είναι πέρα από κάθε λογική και πρέπουσα συμπεριφορά, ή μάλλον ξεπερνούν κάθε παραφροσύνη, και το μέγεθος της αναισθησίας τους είναι ασυνήθιστο και ξένο ίσως ακόμη και για τους πλέον αγνώμονες. Ποια είναι, πες μου, λέει, η δικαιολογία των ασεβειών που έγιναν εις βάρος μου; Και τι είναι εντελώς δυσβάσταχτο ή πιεστικό από τα προστάγματά μου; Ή τι είναι αυτό που σας λυπεί;

Προς ψυχή που ραθυμεί. Ψυχή, μην καταπίπτεις ούτε να θλίβεσαι. Μην καταλογίζεις στον εαυτό σου το πλήθος της αμαρτίας. Μην επισύρεις το πυρ επάνω σου. Μη λες ότι με απέρριψε ο Κύριος από το πρόσωπό Του, διότι αυτός ο λόγος δεν αρέσει στον Θεό, καθώς ο ίδιος φωνάζει προς εσένα λέγοντας: Λαέ μου, τι σου έκανα ή σε τι σε λύπησα ή σε τι σε ενόχλησα;

Ειδάλλως, δέξου την παρρησία μου. Ακόμη και αδελφός ελέγχει αδελφό, όταν αδικείται. Β΄. Θέλεις να σου απευθύνω τα λόγια του Θεού προς τον Ισραήλ, όταν εκείνος γινόταν αλαζονικός και σκληροτράχηλος; «Λαέ μου, τι σου έκανα, ή σε τι σε αδίκησα, ή σε τι σε ενόχλησα;» Μάλλον όμως, προς εσένα τον υβριστή απευθύνεται ο λόγος μου. Κακώς βέβαια καιροφυλακτούμε ο ένας εναντίον του άλλου, και αφού καταλύσαμε την ομοψυχία μας με την ετεροδοξία, καταντήσαμε να διαφέρουμε ελάχιστα από τους βαρβάρους που μας πολεμούν τώρα, τους οποίους συγκέντρωσε εναντίον μας η διάσπαση της πίστης στην Τριάδα.

Σας δίδαξα τι ακριβώς σημαίνει το να είναι κάποιος «κλητός», και πώς, όταν ήλθε η χάρη του Χριστού, ούτε τα θαύματα δεν τον είλκυσαν, αλλά παρέμεινε μανιώδης, πωρωμένος, να κατατρέχει και να διώκει· ύστερα όμως η κλήση τον έκανε αντί για λύκο, πρόβατο και ποιμένα, αντί για βλάσφημο, απόστολο, αντί για διώκτη, ευαγγελιστή. Σας είπαμε την αιτία για την οποία ο Χριστός κατέβηκε προς τον δούλο, ο δεσπότης προς τον οικέτη, ο Θεός προς τον άνθρωπο. Επειδή δεν πειθόταν σε κανέναν άλλο, κατέβηκε ο ίδιος, για να τον αναγάγει· και του λέει: «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;», μιμούμενος τον Πατέρα του που λέει: «Λαέ μου, τι σου έκανα ή σε τι σε λύπησα ή σε τι σε ενόχλησα; Απάντησέ μου». Και έτσι σαγήνευσε και αλίευσε το ψάρι εκείνο που είχε αναταράξει τη θάλασσα· και τον έκανε, αντί για ψάρι, να γίνει αλιέας.

Και για να μάθεις ότι το «Τι με διώκεις;» αρμόζει μάλλον σε εκείνον που απολογείται, άκουσε πώς και ο Πατέρας του έχει χρησιμοποιήσει αυτά τα λόγια προς τους Ιουδαίους. Διότι, όπως ακριβώς Αυτός λέει: «Σαούλ, Σαούλ, τι με διώκεις;», έτσι και Εκείνος λέει προς τους Ιουδαίους: «Λαέ μου, τι σου έκανα ή σε τι σε λύπησα;». «Σαούλ, Σαούλ, τι με διώκεις; Ιδού, κείτεσαι πρηνής, ιδού, είσαι δεμένος χωρίς αλυσίδα». Όπως λοιπόν όταν ένας κύριος, αφού πιάσει στα χέρια του έναν δούλο που του ξέφευγε διαρκώς και έκανε μύρια δεινά, και αφού τον δέσει, του πει ενώ εκείνος είναι δεμένος: «Τι θέλεις να σου κάνω τώρα; Ιδού, έχεις γίνει υποχείριός μου»· έτσι και ο Χριστός, αφού συνέλαβε τον Παύλο, τον έριξε πρηνή και, βλέποντάς τον να τρέμει, να φοβάται και να μην μπορεί να κάνει το παραμικρό, του λέει: «Σαούλ, Σαούλ, τι με διώκεις;».

Ω της ανέκφραστης και φοβερής ευσπλαχνίας! Ω της παράδοξης φιλανθρωπίας! Ω της πρωτοφανούς καταλλαγής! Έπεισε αμέσως τον Θεό, μέσα σε μία μόνο στιγμή, να συγκαταβεί στα δάκρυα και να παραβλέψει ένα τόσο μεγάλο πλήθος. Θαύμασες βλέποντας τον Θεό να περιποιείται στοργικά τον αμαρτωλό; Ω της στοργής των πατρικών σπλάχνων! Ένας αμαρτωλός πάνω στη γη δάκρυσε, και ο μόνος αναμάρτητος από τον ουρανό έκλινε τον εαυτό Του προς τη φιλανθρωπία. Ποιος είδε ποτέ αμαρτωλό να δέχεται τέτοια περιποίηση από τον Θεό; Ποιος είδε ποτέ τον δικαστή να θεραπεύει τον κατάδικο; Ποιος είδε ποτέ καταδικασμένο να περιθάλπεται με τέτοιον τρόπο; Και όμως, ο Θεός παρακαλεί, όπως κάποτε τον Ισραήλ: «Λαέ μου», λέει, «σε τι σε αδίκησα, ή σε τι σε ενόχλησα;» Και τώρα τα ίδια συμβαίνουν, και συνέβαιναν, επειδή έτσι συνηθίζει να νικιέται από τον ίδιο Του τον εαυτό ο Πατέρας των οικτιρμών και Θεός κάθε παρηγορίας.

Αρχικά, προχωρώντας στον έλεγχο, θίγει την παρατήρηση των ημερών, αποκαλώντας τον ήλιο και τη σελήνη «στοιχεία του κόσμου», ακριβώς όπως έλεγε και στην προς Γαλάτας επιστολή: «Πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και φτωχά στοιχεία;». Και δεν είπε «παρατηρήσεις ημερών», αλλά αναφέρθηκε σε ολόκληρο τον παρόντα κόσμο, για να δείξει την ευτέλειά τους· διότι, αν ο κόσμος δεν είναι τίποτα, πολύ περισσότερο δεν είναι τα στοιχεία του. Αφού, λοιπόν, έδειξε πρώτα πόσο ευεργετήθηκαν και πόσα καλά δέχθηκαν, τότε επιφέρει την κατηγορία, ώστε να την παρουσιάσει βαρύτερη και να κερδίσει τους ακροατές. Αυτό κάνουν πάντοτε και οι προφήτες: πρώτα φανερώνουν τις ευεργεσίες και έπειτα επαυξάνουν τις κατηγορίες, όπως λέει ο Ησαΐας: «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν»· και πάλι: «Λαέ μου, τι σου έκανα ή σε τι σε λύπησα ή σε τι σε ενόχλησα;». Το ίδιο και ο Δαβίδ, όπως όταν λέει: «Σε εισάκουσα μέσα σε απόκρυφο τόπο καταιγίδας»· και πάλι: «Άνοιξε το στόμα σου, και θα το γεμίσω». Και παντού έτσι θα βρεις να συμβαίνει. Επομένως, ακόμη και αν έλεγαν κάτι (οι ψευδοδιδάσκαλοι), δεν έπρεπε να πειστούν· τώρα όμως, ακόμη και ανεξάρτητα από τις ευεργεσίες, πρέπει να αποφεύγουν εκείνα. «Και όχι κατά Χριστόν», λέει. Διότι, βεβαίως, ακόμη κι αν η κατάσταση ήταν μοιρασμένη, ώστε να μπορούν να είναι δούλοι και στον ένα και στον άλλο, ούτε και έτσι θα έπρεπε· τώρα όμως (αυτά) δεν σας αφήνουν να ζείτε κατά Χριστόν. Από εκεί τα φέρνουν αυτά. Και αφού προηγουμένως κλόνισε τις ελληνικές (ειδωλολατρικές) παρατηρήσεις, τότε αναιρεί και τις ιουδαϊκές.

γ΄. Επομένως, αν και τα λόγια ήταν γεμάτα θυμό, ωστόσο αυτός ο θυμός προερχόταν από πολλή αγάπη και οδύνη. Και γράφοντας την Επιστολή, έπασχα και πονούσα, όχι μόνο επειδή αμαρτήσατε, αλλά και επειδή αναγκαζόμουν να σας λυπήσω. Και αυτό το ίδιο πήγαζε από αγάπη· όπως ακριβώς, αν κάποιος έχει ένα δικό του παιδί που πάσχει από γάγγραινα, και αναγκάζεται να κάνει τομή και να το καυτηριάσει, θα υπέφερε και για τα δύο: και επειδή νοσεί, και επειδή αναγκάζεται να το κόψει. Ώστε, αυτό που εσείς νομίζετε ότι είναι σημάδι μίσους απέναντί σας, ήταν σημάδι υπερβολικής αγάπης. Αν λοιπόν το να σας λυπήσω προήλθε από αγάπη, πολύ περισσότερο το να ευφραίνομαι όταν λυπάστε. Αφού λοιπόν απολογήθηκε για τον εαυτό του (διότι πράγματι απολογείται σε πολλά σημεία, και δεν ντρέπεται· διότι, αν ο Θεός το κάνει αυτό λέγοντας «Λαέ μου, τι σου έκανα;», πολύ περισσότερο ο Παύλος)· αφού λοιπόν απολογήθηκε για τον εαυτό του, και επρόκειτο στη συνέχεια να προχωρήσει στην υπεράσπιση εκείνου που είχε πορνεύσει· για να μην αποπροσανατολιστούν θεωρώντας ότι λαμβάνουν αντίθετες εντολές και αρχίσουν να αντιδρούν, επειδή ο ίδιος ήταν που και τότε είχε οργιστεί και τώρα τους παραγγέλλει να τον συγχωρήσουν· πρόσεξε πώς το προοικονόμησε αυτό, τόσο με όσα έχουν ειπωθεί, όσο και με όσα πρόκειται να λεχθούν. Διότι, τι λέει;

Επειδή όμως εμείς διακείμεθα διαφορετικά, για τον λόγο αυτό καταδικαζόμαστε στη γέεννα· διότι, εάν αγαπούσαμε τον Χριστό όπως θα έπρεπε να τον αγαπάμε, θα γνωρίζαμε ότι το να προσκρούσουμε απέναντι στον Αγαπημένο είναι φοβερότερο και από τη γέεννα. Επειδή όμως δεν τον αγαπάμε, δεν γνωρίζουμε το μέγεθος αυτής της κολάσεως. Και αυτό είναι εκείνο που προπαντός οδύρομαι και θρηνώ. Και όμως, τι δεν έπραξε ο Θεός, ώστε να αγαπηθεί από εμάς; Τι δεν μηχανεύθηκε; Τι παρέλειψε; Τον υβρίσαμε χωρίς να μας έχει αδικήσει σε τίποτα, ενώ μάλιστα μας είχε ευεργετήσει με αμέτρητα και ανέκφραστα αγαθά, τον αποστραφήκαμε ενώ μας καλούσε και προσπαθούσε από παντού να μας ελκύσει, και ούτε τότε μας τιμώρησε, αλλά έτρεξε ο Ίδιος και μας συγκράτησε καθώς φεύγαμε μακριά Του, και εμείς τον αποτινάξαμε από πάνω μας και αποσκιρτήσαμε προς τον διάβολο. Και ούτε τότε απομακρύνθηκε, αλλά έστειλε πάλι αναρίθμητους για να μας παρακαλέσουν: προφήτες, αγγέλους, πατριάρχες. Εμείς όμως όχι μόνο δεν δεχθήκαμε την πρεσβεία τους, αλλά και υβρίσαμε αυτούς που ήλθαν. Εκείνος όμως ούτε μετά από αυτά μας απέρριψε, αλλά, όπως ακριβώς οι σφοδροί εραστές που καταφρονούνται, περιφερόταν απευθυνόμενος προς όλους, προς τον ουρανό, προς τη γη, προς τον Ιερεμία, προς τον Μιχαία, όχι για να μας επιβαρύνει, αλλά για να απολογηθεί για τις ενέργειές Του απέναντί μας, και μαζί με τους προφήτες πλησίαζε και ο Ίδιος εκείνους που τον αποστρέφονταν, έτοιμος να δώσει λόγο, αξιώνοντας να κατέλθουμε σε συζήτηση, και ελκύοντας σε διάλογο μαζί Του εμάς που είχαμε κωφεύσει στα πάντα. «Λαέ μου», λέει, «τι σου έκανα; Ή σε τι σε λύπησα;»

Μέσω αυτών υπαινίχθηκε και τη δική του ανάσταση. Ο μεν προφήτης Ησαΐας αναφέρει ότι κατηγορεί τον αμπελώνα· εδώ όμως καταγγέλλει και τους άρχοντες του λαού. Και εκεί μεν λέει: «Τι έπρεπε να κάνω στον αμπελώνα μου, και δεν το έκανα;»· και αλλού πάλι: «Τι σφάλμα βρήκαν οι πατέρες σας σε εμένα;»· και πάλι: «Λαέ μου, τι σου έκανα; Ή σε τι σε πίκρανα;», καταδεικνύοντας την αχάριστη διάθεσή τους και ότι, ενώ απολάμβαναν τα πάντα, ανταπέδιδαν τα αντίθετα. Εδώ όμως το παρουσιάζει με μεγαλύτερη έμφαση. Διότι δεν αποφαίνεται ο ίδιος λέγοντας: «Τι έπρεπε να κάνω, και δεν το έκανα;», αλλά εισάγει τους ίδιους να βγάζουν την απόφαση, αναγνωρίζοντας ότι τίποτα δεν παρέλειψε, και να καταδικάζουν τους εαυτούς τους. Διότι, όταν πουν ότι «Κακούς κακώς θα τους εξολοθρεύσει, και θα παραδώσει τον αμπελώνα σε άλλους γεωργούς», δεν λένε τίποτε άλλο παρά αυτό, εκφέροντας την καταδικαστική απόφαση με απόλυτη βεβαιότητα. Αυτό ακριβώς τους ονειδίζει και ο Στέφανος, πράγμα που τους ενοχλούσε βαθύτατα, το ότι δηλαδή, ενώ απολάμβαναν πάντοτε πολλή πρόνοια, ανταπέδιδαν στον ευεργέτη τα αντίθετα. Αυτό άλλωστε αποτελούσε και τη μεγαλύτερη απόδειξη πως για την τιμωρία που τους επιβάλλεται δεν ευθύνεται αυτός που τους τιμωρεί, αλλά υπαίτιοι είναι εκείνοι που τιμωρούνται. Αυτό ακριβώς καταδεικνύεται και εδώ μέσα από την παραβολή, μέσα από την προφητεία.

Ω της φιλανθρωπίας του Δεσπότου, έως πού συγκατέβη! Ο Θεός λέει σε άνθρωπο: «Γιατί με καταδιώκεις;». Μιμείται τον ίδιο Του τον Πατέρα. Διότι και Εκείνος λέει στον εβραϊκό λαό: «Λαέ μου, τι σου έκανα, ή σε τι σε αδίκησα, ή σε τι σε ενόχλησα; Αποκρίσου μου». Και ο Υιός Του λέει στον Σαύλο: «Σαύλε, Σαύλε, γιατί με καταδιώκεις;». Τι απαντά λοιπόν εκείνος; «Ποιος είσαι, Κύριε;». Αμέσως ομολόγησε τη δεσποτεία Του.

Αμάρτησα σε σένα· εάν στηθεί δικαστήριο, νικάς· εάν κάποιος δικάσει, νικάς. Πώς; Επειδή έβλεπε τον Θεό να θέλει πάντοτε να δικάζεται με τους ανθρώπους: «Ακούστε, φάραγγες, θεμέλια της γης, διότι ο Θεός διεξάγει δίκη με τον λαό του»· και πάλι: «Λαέ μου, τι σου έκανα; Ή σε τι σε ενόχλησα; Ή σε τι σε λύπησα; Αποκρίσου μου»· και αλλού: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε: Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Και καθώς παντού έβλεπε τον Θεό να δικάζεται με τους ανθρώπους, του λέει: «Σε σένα ανήκει η νίκη· για να δικαιωθείς στους λόγους σου και να νικήσεις όταν κρίνεσαι». Ενώ ήμουν ένας αγρότης, με έκανες βασιλιά· και αφού έγινα βασιλιάς, με κατέστησες προφήτη. Τον Γολιάθ τον κατέβαλα όχι με τη σωματική διάπλαση, αλλά με τη δύναμη της πίστεως. Ντύθηκα την πορφύρα.

«Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;». Ω, φιλανθρωπία του Δεσπότου! Σε άνθρωπο λέει: «Γιατί με καταδιώκεις;». Μιμείται τον δικό του Πατέρα. Διότι και εκείνος απευθύνεται στον εβραϊκό λαό: «Λαέ μου, σε τι σε αδίκησα, ή σε τι σε παρενόχλησα; Απάντησέ μου». Και ο Υιός του έλεγε: «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;».

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ, ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΟΜΙΛΙΑ Προς αυτούς που εγκατέλειψαν την εκκλησία και αυτομόλησαν στις ιπποδρομίες και τα θέατρα. α΄. Είναι αυτά ανεκτά; Είναι αυτά υποφερτά; Διότι θέλω να διαμαρτυρηθώ σε εσάς τους ίδιους εναντίον σας. Έτσι έπραξε και ο Θεός στους Εβραίους· διότι, διαμαρτυρόμενος σε αυτούς εναντίον τους, έλεγε: Λαέ μου, τι σου έπραξα και σε τι σε λύπησα ή σε τι σε ενόχλησα; Αποκρίσου μου. Και πάλι: Τι σφάλμα βρήκαν οι πατέρες σας σε εμένα; Αυτόν λοιπόν θα μιμηθώ και εγώ, και θα σας πω πάλι: Είναι αυτά ανεκτά; Είναι αυτά υποφερτά; Έπειτα από τόσους μακροσκελείς λόγους και τόση διδασκαλία, αφού μας εγκατέλειψαν ορισμένοι, αυτομόλησαν προς το θέαμα των αλόγων του ιπποδρόμου, και τόσο πολύ κυριεύτηκαν από μανία, ώστε γέμισαν ολόκληρη την πόλη με βοή και άτακτη κραυγή, η οποία φέρνει πολύ γέλιο, ή μάλλον θρήνο. Εγώ, λοιπόν, καθήμενος στο σπίτι και ακούγοντας τις φωνές να ξεσπούν, υπέφερα χειρότερα από όσους θαλασσοδέρνονται. Διότι, όπως εκείνοι τρέμουν καθώς τα κύματα συντρίβονται στα τοιχώματα του πλοίου, διατρέχοντας τον έσχατο κίνδυνο· έτσι και πάνω μου ξεσπούσαν εκείνες οι κραυγές πολύ πιο οδυνηρά, και έσκυβα προς τη γη και κάλυπτα το πρόσωπό μου· επειδή αφενός όσοι βρίσκονταν ψηλά ασχημονούσαν με τέτοιον τρόπο, και αφετέρου όσοι βρίσκονταν κάτω στη μέση της αγοράς χειροκροτούσαν τους ηνιόχους, κραυγάζοντας χειρότερα από τους πρώτους. Αλλά τι να πούμε;

Πολλές φορές, μάλιστα, απευθύνεται σε αυτούς τους ίδιους: «Λαέ μου, τι σου έκανα ή σε τι σε αδίκησα;». Και ο Ιερεμίας λέει: «Τι σφάλμα βρήκαν σε εμένα οι πατέρες σας;». Δεν το πράττει δε αυτό μόνο απέναντι σε πόλεις και έθνη, αλλά πολλές φορές και σε έναν μεμονωμένο άνθρωπο.

Διότι το «Εάν κάποιος σε ραπίσει στη δεξιά σιαγόνα, στρέψε σε αυτόν και την άλλη», ο ίδιος το έκανε πράξη, όταν τον εράπισε ο δούλος του αρχιερέως. Διότι δεν αμύνθηκε εναντίον του, αλλά επέδειξε τόση επιείκεια, ώστε να πει: «Εάν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· εάν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;». Είδες πραότητα που προκαλεί ιερό δέος; Είδες ταπεινοφροσύνη που προκαλεί κατάπληξη; Δέχτηκε χτυπήματα, όχι από κάποιον ελεύθερο, αλλά από υπηρέτη, άξιο μαστιγώματος και δούλο του σπιτιού, και αποκρίνεται σε αυτά με τόση επιείκεια. Έτσι και ο Πατέρας του έλεγε στους Ιουδαίους: «Λαέ μου, τι σου έκανα; Ή σε τι σε λύπησα; Ή σε τι σε παρηνόχλησα; Αποκρίσου». Όπως ακριβώς ο ίδιος λέει, «Μαρτύρησε για το κακό», έτσι και ο Πατέρας του λέει, «Αποκρίσου μου»· και όπως ο ίδιος λέει, «Γιατί με χτυπάς;», έτσι και ο Πατέρας, «Σε τι σε λύπησα, ή σε τι σε παρηνόχλησα;». Πάλι, διδάσκοντας την ακτημοσύνη, δες πώς την επιδεικνύει εμπράκτως λέγοντας: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα· ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλήν». Είδες το αποκορύφωμα της ακτημοσύνης; Δεν είχε τραπέζι, ούτε λυχνάρι, ούτε οικία, ούτε κάθισμα, ούτε κανένα άλλο τέτοιο πράγμα. Δίδασκε να υπομένει κανείς γενναία όταν τον κακολογούν, πράγμα το οποίο απέδειξε μέσα από τα ίδια του τα έργα.