Πατερικές αναφορές στο ΜΙΧΑΙΑΣ 7:2

Διότι, επειδή η παλαιά άμπελος των Ιουδαίων ξεράθηκε, στέναζαν οι εργάτες εκείνου του αμπελώνα, οι προφήτες, και θλιβόμενοι για την ακαρπία μετέβαλαν τα επιλήνια άσματα σε θρήνους. Και ο μεν έλεγε: «Τι άλλο να κάνω στον αμπελώνα μου και δεν του το έκανα;» Ο δε αναφωνούσε: [δεν υπάρχουν φύλλα στις συκιές και δεν υπάρχει σταφύλι] Η «άμπελος ξεράθηκε, και οι συκιές λιγόστεψαν», αντί του: [Άλλος] Δεν υπάρχουν φύλλα στις συκιές, λόγος Θεού στις συναγωγές, και δεν υπάρχει σταφύλι στα αμπέλια, καρπός δικαιοσύνης στους ανθρώπους. Άλλος θρηνούσε την ακαρπία της αμπέλου λέγοντας: «Αλίμονό μου, διότι έγινα σαν αυτόν που μαζεύει καλαμιές κατά τον θερισμό και σαν αυτόν που μαζεύει απομεινάρια σταφυλιών κατά τον τρύγο, ενώ δεν υπάρχει σταφύλι.» Και ερμηνεύοντας τα δικά του λόγια ο προφήτης και δηλώνοντας ποια είναι τα χαμένα σταφύλια έλεγε: «Αλίμονο, ψυχή μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη», μέχρι και, «ο κριτής» [λαμβάνει] «ειρηνικούς λόγους μίλησε.» Είδες πώς χέρσωσε ο αμπελώνας; Επειδή ειρηνικούς λόγους <...> τους πολέμους χειρότερους. Είδες την απώλεια των σταφυλιών.

Αλλά «μάταια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του». Διότι αυτόν που ήθελαν να σκοτώσουν από φθόνο, αυτόν εξαιτίας της πείνας τον προσκύνησαν, όπως δεν το περίμεναν. Και γιατί «εξέλιπε ο όσιος; Διότι λιγόστεψαν οι αλήθειες», επειδή «μάταια μίλησε ο καθένας προς τον πλησίον του» λέγοντας: Τώρα δεν ωφελούνται καθόλου όσοι λένε την αλήθεια· τώρα αυτοί που ψεύδονται μπορούν να καταφέρουν μεγάλα πράγματα. Αν δεν είχε «μάταια μιλήσει ο καθένας προς τον πλησίον του», δεν θα είχαν «λιγοστέψει οι αλήθειες», ούτε θα είχε «εκλείψει ο όσιος». Όσιος δε είναι ο ευσεβής και αυτός που προσφέρει στον Θεό τα πρέποντα και με τον τρόπο που πρέπει, σαν τον Άβελ, και όχι αυτός που προσβάλλει σαν τον Κάιν. «Διότι εκείνοι που διαφύλαξαν οσίως τα όσια θα αγιαστούν», ώστε είναι δυνατόν να πράττει κανείς τα όσια και με ανόσιο τρόπο. «Αλίμονο ψυχή», έλεγε άλλος, «διότι χάθηκε ο ευσεβής από τη γη». Τι λες, Δαβίδ; «Εξέλιπε ο όσιος», και πώς ο κόσμος στέκεται όρθιος; Οι κίονες έπεσαν, και πώς το σπίτι δεν κατέρρευσε; Οι λαμπάδες έσβησαν, και πώς το σκοτάδι φωτίζεται;

«Αλίμονο, μητέρα μου, πώς με γέννησες τέτοιον;» και, «Αλίμονο, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και ο ευθύς μεταξύ των ανθρώπων δεν υπάρχει»· και, «Αλίμονο, διότι έγινα σαν εκείνον που μαζεύει καλαμιές κατά τον θερισμό». Και γενικά, ερεύνησε τα λόγια των δικαίων, και αν κάπου βρεις κάποιον να αρθρώνει πιο σκυθρωπή φωνή, θα πειστείς ότι όλοι αναστενάζουν βαθιά για τον κόσμο τούτο και για τη δυστυχισμένη ζωή μέσα σε αυτόν. «Αλίμονο, διότι η παροικία μου παρατάθηκε». Διότι έχει την επιθυμία να αναχωρήσει από αυτή τη ζωή και να είναι μαζί με τον Χριστό. Επομένως, δυσανασχετεί για την παράταση αυτής της παροικίας, θεωρώντας την ως εμπόδιο για τη χαρά του. Ο Δαβίδ, εξάλλου, μας άφησε και σε μορφή ωδής τον θρήνο για τον φίλο του Ιωνάθαν, μαζί με τον οποίο θρήνησε και τον ίδιο τον εχθρό του: «Πονώ για σένα, αδελφέ μου Ιωνάθαν»· και, «Θυγατέρες του Ισραήλ, θρηνήστε για τον Σαούλ». Διότι τον μεν Σαούλ τον θρηνεί επειδή πέθανε μέσα στην αμαρτία, τον δε Ιωνάθαν επειδή συμπορεύτηκε μαζί του σε όλη του τη ζωή. Και τι χρειάζεται να λέμε τα υπόλοιπα; Αλλά δάκρυσε και ο Κύριος για τον Λάζαρο, δάκρυσε και για την Ιερουσαλήμ. Και μακαρίζει εκείνους που πενθούν, και πάλι εκείνους που κλαίνε.

Θα πενθήσει λοιπόν, λέει, η γη μαζί με αυτούς που την κατοικούν. Και ποια είναι η αιτία γι' αυτό; Για να μην αντιδικεί κανένας, ούτε να ελέγχει κανείς. Επειδή η κατάρα και το ψέμα, η κλοπή και ο φόνος και η μοιχεία έχουν κατακλύσει τη γη, και αναμειγνύουν αίματα με αίματα, γι' αυτό θα πενθήσει, και θα πάψει πλέον το ψέμα και η απάτη και η συκοφαντία. Διότι, θρηνώντας για όσα αναπάντεχα τους συνέβησαν και κλαίγοντας για τη συμφορά που τους βρήκε, έστω και παρά τη θέλησή τους θα απέχουν από τέτοια αμαρτήματα. Διότι το να αντιδικεί και να ελέγχει κανείς, δεν θα ήταν τίποτε άλλο, νομίζω, παρά το να κατηγορεί και να καταδικάζει κάποιους, δηλαδή να ψευδομαρτυρεί. Αυτό ακριβώς διακήρυσσε με δυνατή φωνή και ένας άλλος άγιος προφήτης από το γένος του Ισραήλ, λέγοντας: «Αλίμονο, ψυχή μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη και ο δίκαιος μεταξύ των ανθρώπων δεν υπάρχει· όλοι έρχονται σε δικαστικές διαμάχες για αίματα, ο καθένας καταθλίβει τον πλησίον του με μεγάλη θλίψη». Αλλά αυτά μεν αφορούν το ιστορικό επίπεδο· κατευθύνοντας όμως τον λόγο της προφητείας στο βαθύτερο πνευματικό νόημα, λέμε τα εξής.

Αυτά τα συλλέγουν όχι χωρίς ιδρώτα, όσοι ακολουθούν τους τρυγητές ρίχνοντας πιο προσεκτικά το βλέμμα στα αμπέλια. Φαίνεται, λοιπόν, ότι ο προφητικός λόγος θρηνεί σε αυτά τα χωρία τη σπανιότητα των ενάρετων. Και πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι το γεγονός αυτό προκάλεσε ζημιά στους Ισραηλίτες, δηλαδή η έλλειψη των αγίων; Διότι ο Δεσπότης, όντας φιλάνθρωπος, μερικές φορές φροντίζει και χώρες και πόλεις, και συγχωρεί πάρα πολλά εγκλήματα, αν βρεθούν σε αυτές έστω και μόνο πέντε άγιοι, και θα είχαν σωθεί κάποτε οι πόλεις των Σοδόμων, αν ο Θεός τις σπλαχνιζόταν από σεβασμό προς τους αγίους, έστω και ελάχιστους, και ανέκοπτε την οργή του. <Αλίμονο, ψυχή μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη και ο δίκαιος μεταξύ των ανθρώπων δεν υπάρχει. Όλοι παραμονεύουν για να χύσουν αίμα, ο καθένας καταπιέζει τον πλησίον του με θλίψη, ετοιμάζουν τα χέρια τους για το κακό· ο άρχοντας ζητάει ανταλλάγματα, και ο κριτής μίλησε ειρηνικά λόγια, σύμφωνα με την επιθυμία της ψυχής του.> Ακριβής, όπως μας φαίνεται, είναι ο λόγος. Διότι ο Προφήτης οδύρεται επειδή δεν υπάρχει ευλαβής σε ολόκληρη τη γη, προφανώς εννοώντας αυτή των Ιουδαίων, παρόλο που παλαιότερα ήταν στολισμένη με πάρα πολλές μορφές αγίων, που είχαν λαμπρή δόξα. Γι' αυτόν τον λόγο λέει και ο Θεός μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Πώς έγινε πόρνη η πιστή πόλη Σιών, που ήταν γεμάτη από δικαιοκρισία, στην οποία αναπαυόταν η δικαιοσύνη, ενώ τώρα γεμάτη φονιάδες».

Πικρό γέννημα της απόνοιας είναι η καταφρόνηση του Θεού· και καρπός αυτής της καταφρόνησης είναι κάθε είδους παραπτώματα. Γι' αυτό, όταν σε βλέπουμε να το παθαίνεις αυτό, δικαιολογημένα θα θρηνήσουμε, και θα επαναλάβουμε την προφητική φωνή, θλιβόμενοι συμπάσχοντας για τα ανοσιουργήματά σου: «Αλίμονο, ψυχή μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη και δεν υπάρχει ο δίκαιος ανάμεσα στους ανθρώπους. Όλοι δικάζονται με αίμα· ο καθένας καταθλίβει τον πλησίον του, με καταπίεση σηκώνουν τα χέρια τους για το κακό.» Γι' αυτά τα δικά μας παραπτώματα, ο Θεός δικαιολογημένα αγανακτεί και, όπως φαίνεται, δυσανασχετεί. Διότι ιδού, αυτό που έχει ειπωθεί μέσω των προφητών έχει εκπληρωθεί σε εμάς όχι μία, αλλά ήδη πολλές φορές: «Στρέψτε τις καρδιές σας στις οδούς σας, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ. Σπείρατε πολλά, και συγκεντρώσατε λίγα. Φάγατε, και δεν χορτάσατε· ήπιατε, και δεν ευφρανθήκατε· ντυθήκατε, και δεν ζεσταθήκατε με αυτά. Και εκείνος που συγκεντρώνει τον μισθό του, τον συγκέντρωσε σε τρύπιο πουγκί.» Αλλά και επιπλέον αυτών λέει: «Προσβλέψατε σε πολλά, και έγιναν λίγα. Και μεταφέρθηκαν στο σπίτι, και εγώ τα σκόρπισα με ένα φύσημα, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ.» Ας δούμε, λοιπόν, αν αυτά δεν συνέβησαν πραγματικά. Ας έρθει κάποιος μπροστά να μου υποδείξει κάποιον που χαίρεται, και παραδέχομαι την ήττα μου· ας αναζητήσει ένα αδάκρυτο μάτι, και αν το βρει, θα σιωπήσω.

Και παραδέξου σε αυτό το σημείο τον μακάριο προφήτη Ιερεμία να οδύρεται τρόπον τινά για τη λέπρα των Ιουδαίων, και εξαιτίας της να κατατρύχεται σφόδρα, μέσα από τα λόγια με τα οποία προσεύχεται ως εξής: «Οι αμαρτίες μας στάθηκαν εναντίον μας, Κύριε. Ενέργησε για εμάς ένεκα του ονόματός σου, επειδή οι αμαρτίες μας είναι πολλές ενώπιόν σου. Σε εσένα αμαρτήσαμε. Υπομονή του Ισραήλ, Κύριε, εσύ που σώζεις σε καιρό συμφορών. Γιατί έγινες σαν ξένος πάνω στη γη, και σαν ντόπιος που παρεκκλίνει μόνο για να βρει κατάλυμα; Μη γίνεις σαν άνθρωπος που κοιμάται, ή σαν άνδρας που δεν μπορεί να σώσει. Αλλά εσύ βρίσκεσαι ανάμεσά μας, Κύριε, και το όνομά σου έχει επικληθεί πάνω μας· μην μας ξεχάσεις.» Και πάλι: «Αλίμονο ψυχή μου, επειδή χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και εκείνος που πράττει το ορθό δεν υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους.»

«Όλοι δικάζονται για αίματα, ο καθένας καταθλίβει τον πλησίον του με θλίψη. Προετοιμάζουν τα χέρια τους για το κακό.» Διότι μέσα από τέτοιους θρήνους των προφητών, θα αποδεχθούμε τη διδαχή σχετικά με τη λέπρα του Ισραήλ. Προστάζει λοιπόν ο ιερέας να εκκενώσουν την οικία. Διότι η επίσκεψη του Θεού για τα παραπτώματά μας γίνεται φοβερότατη. Και είναι ανάγκη να τιμωρούνται οι ένοχοι, στους οποίους, ενώ βρίσκονται ήδη σε δεινά εξαιτίας αυτού, επειδή είναι φιλάνθρωπος, παραγγέλλει να αγαπούν τους καθαρισμούς και να απομακρύνουν τη νόσο που ενέσκηψε, και με αυτόν τον τρόπο να προλαβαίνουν την καταδίκη από την επίσκεψή Του, όπως στο χωρίο: «Ξέπλυνε την καρδιά σου από την κακία, Ιερουσαλήμ, για να σωθείς. Έως πότε θα υπάρχουν μέσα σου οι διαλογισμοί των πόνων σου;» Και ποιοι διαλογισμοί πόνων θα μπορούσαν εύλογα να νοηθούν, παρά εκείνοι εξαιτίας των οποίων εξάπαντος περιπέσαμε σε πόνους και στις καταδίκες για τα παραπτώματά μας. Δες λοιπόν εδώ να προστάζει ο ιερέας να απομακρυνθούν εκ των προτέρων οι αιτίες, για τις οποίες θα θεωρούσε κανείς εύλογο ότι θα υποπέσει κανείς στις τιμωρίες.

Δεύτεροι διάδοχοι της ανθρώπινης γενιάς έγιναν ο Κάιν και ο Άβελ, και ο Κάιν ήταν ο πρώτος ανθρωποκτόνος. Αργότερα ξεχύθηκε κατακλυσμός εξαιτίας της μεγάλης πονηρίας των ανθρώπων. Φωτιά κατέβηκε από τον ουρανό πάνω στους Σοδομίτες εξαιτίας της παρανομίας τους. Μετά από χρόνια, ο Θεός εξέλεξε τον Ισραήλ. Αλλά και αυτός διαστράφηκε και τραυματίστηκε το εκλεκτό γένος. Διότι ο Μωυσής βρισκόταν στο βουνό δίπλα στον Θεό, και αντί του Θεού ο λαός προσκυνούσε ένα μοσχάρι. Επί του νομοθέτη Μωυσή που είπε «Μην μοιχεύσεις», ένας άνδρας, μπαίνοντας στη σκηνή, τόλμησε να ακολαστήσει. Στάλθηκαν προφήτες μετά τον Μωυσή για να θεραπεύσουν τον Ισραήλ. Όμως προσπαθώντας να τον θεραπεύσουν θρηνούσαν, μην μπορώντας να νικήσουν το πάθος, ώστε κάποιος από αυτούς να λέει: «Αλίμονό μου, διότι χάθηκε ο ευσεβής από τη γη, και ο δίκαιος δεν υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους». Και πάλι: «Όλοι παρεξέκλιναν, μαζί αχρειώθηκαν, δεν υπάρχει αυτός που πράττει το καλό, δεν υπάρχει ούτε ένας». Και πάλι: «Κατάρα και κλοπή και μοιχεία και φόνος έχουν ξεχυθεί πάνω στη γη». Τους γιους τους και τις κόρες τους θυσίασαν στα δαιμόνια. Παρατηρούσαν οιωνούς και έκαναν μάγια και μαντείες. Και πάλι: «Δένοντας τα ενδύματά τους με σχοινιά τα έκαναν παραπετάσματα κοντά στο θυσιαστήριο».

Γιατί λοιπόν αμελούμε τη δική μας σωτηρία, αγαπητοί; Γιατί ακολουθούμε τις επιθυμίες του παλαιού ανθρώπου, και τον μεν εξωτερικό άνθρωπο τον στολίζουμε με το σχήμα, ενώ τον εσωτερικό τον διαφθείρουμε με τις πράξεις; Ας μη γίνουμε σκληρόκαρδοι σαν τον Φαραώ, για να μην περιπέσουμε στη δική του μοίρα, ούτε σκληροτράχηλοι, όπως κάποιοι από τους υιούς του Ισραήλ, για να μη στερηθούμε τη γη της επαγγελίας. Ας αποστραφούμε τη διαγωγή των ασύνετων ανθρώπων, διότι η οδός τους δεν είναι ακίνδυνη, όπως έχει γραφτεί, ότι είναι έθνος που έχει απωλέσει την κρίση του και δεν υπάρχει σε αυτούς επίγνωση. Γι' αυτό και ο Προφήτης έλεγε: Κύριε παντοκράτορα, δεν κάθισα σε συνέδριο εκείνων που διασκεδάζουν με ματαιότητες, αλλά σεβόμουν με ευλάβεια το πρόσωπο του χεριού σου· καθόμουν ολομόναχος, διότι γέμισα από πίκρα. Άκουσε δε και σε άλλο σημείο πώς θρηνεί ο Προφήτης για τη γενεά μας, λέγοντας: Αλίμονό μου, διότι έχει εκλείψει ο ευλαβής από τη γη, και εκείνος που πράττει το ορθό μεταξύ των ανθρώπων δεν υπάρχει. Όλοι δικάζουν για να χύσουν αίμα, ο καθένας καταθλίβει τον πλησίον του με μεγάλη θλίψη, ετοιμάζοντας τα χέρια τους για το κακό.

ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΤΟΥ ΠΤΩΧΟΥ, ΟΤΑΝ ΠΕΡΙΠΕΣΕΙ ΣΕ ΑΚΗΔΙΑ, ΚΑΙ ΕΝΩΠΙΟΝ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΕΚΧΥΣΕΙ ΤΗ ΔΕΗΣΗ ΤΟΥ. 101ος. Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου, και η κραυγή μου ας έλθει προς εσένα. Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα, και τα εξής. Επειδή η επιγραφή αναφέρει, «Προσευχή του πτωχού, όταν περιπέσει σε ακηδία, και ενώπιον του Κυρίου εκχύσει τη δέησή του», θα κατανοήσεις τον πτωχό που αναφέρεται εδώ, παραβάλλοντάς τον με εκείνον που μακαρίζεται, σύμφωνα με το χωρίο: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Θα ταίριαζε δε στον πτωχό που βρίσκεται σε ακηδία και το εξής: «Μακάριοι όσοι κλαίνε και πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Κάθε άνθρωπος, επομένως, που είναι αφιερωμένος στον Θεό, ο οποίος πτωχεύει στα πράγματα του βίου, ενώ πλουτίζει ενώπιον του Θεού, περιπίπτει σε ακηδία λυπούμενος, ή κατέχεται από αθυμία, σύμφωνα με την ερμηνεία του Συμμάχου, εξαιτίας της κακίας και της απώλειας των πολλών. Τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: «Αλίμονό μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που ζει με ευθύτητα ανάμεσα στους ανθρώπους δεν υπάρχει· όλοι δικάζονται για αίματα, ο καθένας καταθλίβει τον πλησίον του με θλίψη»· και εκείνος που είπε: «Δεν υπάρχει κανείς που να πράττει την καλοσύνη».

Αυτός μας κάλεσε προς τον ουρανό, εμείς όμως ωθήσαμε τους εαυτούς μας προς τη γέεννα. Η κατάρα και το ψέμα, η κλοπή και η μοιχεία έχουν κατακλύσει τη γη· άλλοι μεν αναμειγνύουν αίμα με αίμα, άλλοι δε πράττουν έργα χειρότερα και από τους φόνους. Πολλοί από αυτούς που αδικούνται, πολλοί από αυτούς που πέφτουν θύματα πλεονεξίας, εύχονται χίλιους θανάτους παρά να υποστούν αυτά τα δεινά· και αν δεν ένιωθαν τον φόβο του Θεού, θα έθεταν οι ίδιοι τέρμα στη ζωή τους, τρέφοντας τόση φονική ορμή εναντίον του εαυτού τους. Αυτά, λοιπόν, δεν είναι χειρότερα από τις αιματοχυσίες; Αλίμονο, ψυχή μου, έλεγε απελπισμένος ο προφήτης, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη και ο δίκαιος ανάμεσα στους ανθρώπους δεν υπάρχει. Τώρα όμως και εμείς θα κραυγάσουμε το ίδιο, πρωτίστως για τους ίδιους τους εαυτούς μας. Αλλά συμπαρασταθείτε μου σε αυτόν τον θρήνο.

Αυτά τα λέει ο ιατρός; Ποια ελπίδα υπάρχει λοιπόν, όταν ο ιατρός κατηγορεί τον ασθενή; Ο ένας έλεγε: Έγιναν άλογα θηλυμανή, καθένας χλιμίντριζε για τη γυναίκα του πλησίον του. Άλλος κάθισε στην έρημο, σαν την κουρούνα: Αλίμονό μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και ο ενάρετος μεταξύ των ανθρώπων δεν υπάρχει· άλλος: Η κατάρα και το ψεύδος και η κλοπή και η μοιχεία έχουν κατακλύσει τη γη· καθένας καταπιέζει τον πλησίον του με σφοδρή καταπίεση· άλλος: Αλίμονο, έθνος αμαρτωλών.

Αλίμονο! Διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη. Και δικό μας έργο είναι πλέον να θρηνούμε· ή μάλλον, αυτό πρέπει να λέμε κάθε ημέρα. Τίποτα δεν επιτυγχάνουμε με τις προσευχές, τίποτα με τις συμβουλές και τις παραινέσεις· απομένει, άρα, να δακρύζουμε. Αυτό έπραξε και ο Χριστός· αφού απηύθυνε πολλές παραινέσεις στους κατοίκους των Ιεροσολύμων, καθώς εκείνοι δεν ωφελήθηκαν σε τίποτα, δάκρυσε για την πώρωσή τους. Αυτό κάνουν και οι προφήτες· αυτό ας πράξουμε και εμείς τώρα. Καιρός λοιπόν για θρήνο, για δάκρυα και για οδυρμούς. Επίκαιρο είναι να πούμε και εμείς τώρα: Καλέστε τις γυναίκες που θρηνούν, και στείλτε ανθρώπους στις σοφές, και ας υψώσουν τη φωνή τους. Ίσως έτσι μπορέσουμε να αποβάλουμε τη νόσο εκείνων που οικοδομούν λαμπρές οικίες, και εκείνων που ιδιοποιούνται αγρούς μέσω της αρπαγής.

Άλλος πάλι: Κατάρα, και ψέμα, και κλοπή, και φόνος, και μοιχεία έχουν ξεχυθεί πάνω στη γη, και αίματα αναμειγνύονται με αίματα. Άλλος πάλι: Αν αλλάξει ο Αιθίοπας το δέρμα του, και η λεοπάρδαλη τα στίγματά της, τότε και ο λαός αυτός θα μπορέσει να πράξει δικαιοσύνη, όντας μαθημένος στα κακά. Άλλος πάλι: Αλίμονο, ψυχή μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που πράττει το ορθό ανάμεσα στους ανθρώπους δεν υπάρχει· όλοι δικάζουν με σκοπό τη χύση αίματος. Ο Θεός πάλι: Εμίσησα, απέρριψα τις εορτές σας, και δεν πρόκειται να οσφρανθώ θυσίες στις πανηγύρεις σας. Ο Ηλίας: Τα θυσιαστήριά σου τα γκρέμισαν, και τους προφήτες σου τους σκότωσαν· και απέμεινα εγώ μόνος, και ζητούν την ψυχή μου. Πάλι ο Θεός: Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομία μου, παρέδωσα την αγαπημένη μου ψυχή στα χέρια των εχθρών της.

Αυτό ακριβώς έπρατταν και άλλοι προφήτες, θρηνώντας για τον παρόντα βίο και λέγοντας: «Αλίμονό μου, διότι χάθηκε από τη γη ο ευλαβής, και εκείνος που πράττει το ορθό δεν υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους»· όπως και αυτός ο ίδιος, λέγοντας: «Σώσε με, Κύριε, διότι εξέλιπε ο όσιος». Διότι ο βίος δεν είναι επίπονος μόνο ως προς τούτο, ότι δηλαδή εμπεριέχει πολλή ματαιότητα και άκαιρες φροντίδες, αλλά και επειδή είναι μεγάλη η ορμή των πονηρών.

Διότι ονομάζει φτωχό εκείνον που έχει ανάγκη τη θεία πρόνοια, συγκρίνοντάς τον με τον μακαριζόμενο σύμφωνα με το: «Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι». Επομένως, καθένας που είναι αφιερωμένος στον Θεό, όντας φτωχός στα βιωτικά πράγματα αλλά πλούσιος ενώπιον του Θεού, περιέρχεται σε ακηδία από τη λύπη, ή «αθυμεί», σύμφωνα με τον Σύμμαχο, για την κακία και την απώλεια των πολλών· τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: «Αλίμονο, ψυχή μου! διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και ο ενάρετος μεταξύ των ανθρώπων δεν υπάρχει»· και εκείνος που είπε: «Δεν υπάρχει αυτός που πράττει την αγαθότητα». Κύριε, εισάκουσε την προσευχή μου, και η κραυγή μου ας φθάσει σε εσένα. Η μεν προσευχή δηλώνει την ικεσία προς τον Θεό και την παράκληση· η δε δέηση δηλώνει το αίτημα για εκείνα που επιθυμεί να του χορηγηθούν, καθώς παρακαλεί. Λέει δε: Δέξου την ικεσία μου, ω Δέσποτα, και σε εμένα που σε ικετεύω με οδύνη πρόσφερε τη βοήθειά σου. Διότι την κραυγή ο Σύμμαχος την ονόμασε «οιμωγή». Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα. Ο Θεός αποστρέφει το πρόσωπό του από κάποιους που προσεύχονται με διάφορους τρόπους· είτε όταν όσοι αιτούνται δεν παρακαλούν για να λάβουν εκείνα που αρμόζει στον Θεό να χαρίζει και τα οποία είναι ωφέλιμο σε αυτούς να λάβουν· είτε όταν ζητούν μεν εκείνα που αρμόζει στον Θεό να παρέχει, αλλά δεν έχουν την κατάλληλη ωριμότητα για να τα δεχθούν με ωφέλιμο τρόπο. Υπάρχουν δε και εκείνοι που αξιώνουν να αποκτήσουν κάποια πράγματα με σκοπό να αμαρτήσουν. Ο άγιος λοιπόν παρακαλώντας λέει: Είθε να μη ζητήσω τέτοια πράγματα, εξαιτίας των οποίων, εσύ αρνούμενος, θα αποστρέψεις από εμένα το πρόσωπό σου.

Άρα, και το ψέμα και η κλοπή και η μοιχεία έχουν εξαπλωθεί πάνω στη γη· άλλοι μεν αναμειγνύουν αίμα με αίμα, άλλοι δε πράττουν έργα χειρότερα από τις αιματοχυσίες. Πολλοί από τους αδικουμένους, πολλοί από όσους υφίστανται εκμετάλλευση, εύχονται μύριους θανάτους παρά να υποστούν αυτά τα δεινά· και, αν δεν είχαν τον φόβο του Θεού, θα είχαν αυτοχειριαστεί, στρεφόμενοι τόσο φονικά κατά του ίδιου τους του εαυτού. Αυτά, λοιπόν, δεν είναι χειρότερα από τις αιματοχυσίες; Αλίμονο, ψυχή μου, διότι εξέλιπε ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που πράττει το ορθό δεν υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους. Τώρα ας βοήσουμε και εμείς, πρώτα για τον ίδιο μας τον εαυτό. Αλλά συμμετάσχετε μαζί μου στον θρήνο.

Αυτά, λοιπόν, δεν είναι χειρότερα από την αιματοχυσία; Αλίμονο, ψυχή μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και δεν υπάρχει πλέον κανένας δίκαιος ανάμεσα στους ανθρώπους. Τώρα ας φωνάξουμε και εμείς πρώτα για τον εαυτό μας. Αλλά συμμεριστείτε τον θρήνο μου. Ίσως κάποιοι να χλευάζουν και να γελούν. Διότι ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο πρέπει να εντείνουμε τον θρήνο, επειδή σε τέτοιο βαθμό μαινόμαστε και παραλογιζόμαστε, και ούτε καν γνωρίζουμε ότι μαινόμαστε, αλλά αντίθετα γελούμε με εκείνα για τα οποία θα έπρεπε να στενάζουμε. Αποκαλύπτεται, άνθρωπε, η οργή του Θεού ενάντια σε κάθε ασέβεια και αδικία των ανθρώπων. Ο Θεός θα έλθει φανερά, φωτιά θα προπορεύεται ενώπιόν Του, και θα καταφλέξει ολόγυρα τους εχθρούς Του· φωτιά θα καίει ενώπιόν Του, και ολόγυρά Του θα ξεσπάσει σφοδρή καταιγίδα.

Εκτός όμως από αυτά, το γεγονός και μόνο ότι δεν είχε κανέναν ομόψυχο ούτε ομότροπο, πόση δυσαρέσκεια, πόση αθυμία του προκαλούσε; Και όχι μόνο αυτό, αλλά και από τη συμπόνια του προς αυτούς υπέφερε μύρια δεινά. Διότι, βέβαια, οι δίκαιοι δεν θλίβονται κατ' αυτόν τον τρόπο βλέποντας τους πονηρούς μόνο όταν πεθαίνουν, μένοντας απαθείς όταν τους βλέπουν να αμαρτάνουν, αλλά πολύ περισσότερο πληγώνονται με το δεύτερο παρά με το πρώτο. Και αυτό θα μπορούσε κανείς να το διδαχθεί καλά από τους προφήτες. Διότι ένας από αυτούς αναφωνούσε με πικρία: «Αλίμονό μου, ψυχή μου, διότι έχει εκλείψει ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που πράττει το ορθό δεν υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους».

Αλίμονο, ψυχή, διότι εξέλιπε ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που πράττει το ορθό δεν υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους. Όλοι δικάζουν με σκοπό να χύσουν αίμα. Ο καθένας καταπιέζει τον πλησίον του.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΒ΄. — Περί της σπανιότητος και της ελλείψεως χρηστών ανδρών. «Σώσε με, Κύριε, διότι εξέλιπε ο όσιος, διότι ολιγόστεψαν.» «Ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό επάνω στους υιούς των ανθρώπων, για να δει εάν υπάρχει κάποιος που να έχει σύνεση ή να αναζητά τον Θεό.» «Σαν σταφύλι στην έρημο βρήκα τον Ισραήλ, και σαν πρώιμο καρπό σε συκιά.» «Αλίμονό μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και αυτός που ενεργεί ορθά ανάμεσα στους ανθρώπους δεν υπάρχει.» «Δεν υπάρχει πλέον σοφία στη Θαιμάν, χάθηκε η βουλή από τους συνετούς, εξέλιπε η σοφία τους, εξαπατήθηκε ο τόπος τους.» Περιορισμένο και σπάνιο είναι το αγαθό.

λα΄. Ποια απολογία, λοιπόν, θα έχουμε κατ' εκείνη την ημέρα, έχοντας ένα τέτοιο υπόδειγμα, και επιδεικνύοντας τόση αμέλεια; Εμάς θρηνώντας ο Ιερεμίας, που αξιωθήκαμε τόσης χάριτος, και όμως διακατεχόμαστε από τόση αμέλεια, ή μάλλον είμαστε γεμάτοι από κάθε λογής κακία, έλεγε: «Ποιος θα δώσει στο κεφάλι μου νερό, και στα μάτια μου πηγή δακρύων, για να κλάψω αυτόν τον λαό ημέρα και νύχτα;» Για εμάς ακούω και τον Μωυσή να λέει: «Και έφαγε ο Ιακώβ και χόρτασε· και λάκτισε ο αγαπημένος· πάχυνε, βάρυνε, πλάτυνε, και εγκατέλειψε τον Θεό που τον δημιούργησε, και αποστάτησε από τον Θεό, τον σωτήρα του». Και τον Μιχαία να θρηνεί και να λέει: «Αλίμονο, ψυχή μου, διότι εξέλιπε ο ευλαβής από τη γη, και ο δίκαιος μεταξύ των ανθρώπων δεν υπάρχει. Ο καθένας συνθλίβει τον πλησίον του με καταπίεση· ετοιμάζουν τα χέρια τους για το κακό». Και τον Ψαλμωδό, ομοίως, να λέει για εμάς: «Σώσε με, Κύριε, διότι εξέλιπε ο όσιος· διότι λιγόστεψαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων», και τα λοιπά.

29. Και οι εξέχοντες από τους μοναχούς που συμπράττουν με τον Καίσαρα, των οποίων τα ονόματα θα ντρεπόμουν να αναφέρω, και η φυλακή, το άθλιο μοναστήρι των βασιλείων Εχέκολλα, και ο θαυμαστός φρούραρχος, αυτός που στεφάνωσε τους μοιχούς. Αλίμονο! Μαζί με τον προφήτη θα φωνάξω ότι «χάθηκε ο ευλαβής από τη γη και δεν υπάρχει δίκαιος ανάμεσα στους ανθρώπους». Διότι τι να πω για εκείνον που παρέδωσε τον άγιο στον μοιχοζεύκτη για να φυλακιστεί, ή για εκείνον που τον ανέκρινε εκ των προτέρων, σταλμένος από τον βασιλιά, αν και ήταν αθώος, ή για τους ιεράρχες που στάλθηκαν από τον Καίσαρα μετά τη φυλάκιση προκειμένου να συμφωνήσει ο δίκαιος έστω και μόνο στα λόγια, για να αφεθεί ελεύθερος από τη φυλακή και να είναι κύριος όλων των δικών του, ή για εκείνους απ' έξω που τον χλεύαζαν και τον διέσυραν, συγγενείς και μη συγγενείς, ομοιόσχημους και ετερόσχημους; Ω, τι παραλογισμός, ή μάλλον τι ύβρις κατά της αλήθειας! Οι διεφθαρμένοι από τη μοιχεία κατηγορούσαν τον γενναίο για παραφροσύνη, διέδιδαν ότι κενοδοξεί αυτός που αγωνίζεται για τη δόξα του Χριστού, εκείνοι που, επειδή έπρατταν και έλεγαν τα αρεστά στον Καίσαρα, εξέπιπταν από την κυριότητα του Κυρίου. Όμως, ο θεράπων του Χριστού υπέμενε την απάνθρωπη πίεση του καιρού, αποβλέποντας σε ένα μόνο σκοπό, στην αλήθεια και στην ανταπόδοση γι' αυτήν. Και βέβαια διήλθε την κακουχία σαν να αναπαυόταν στα άδυτα. Διότι, όπου ο Θεός αποτελεί την απόλυτη επιδίωξη, εκεί τίποτα δεν μπορεί να νικήσει τον φιλόθεο.

Το μόνο που έχω να πω για την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε είναι ότι, αν δεν ήταν ο Κύριος μαζί μας, θα μας είχαν καταπιεί ζωντανούς οι αμαρτωλοί που τεκταίνονται πάνω στις πλάτες μας τα κατασκευάσματα της κακής τους οικοδομής, αυτοί που δεν γνωρίζουν καθόλου κρίση και έλεος, όπως λέει ο Σολομών. Ας μη στερηθούμε λοιπόν, με τις δικές σας προσευχές, τον Κύριο που αντιπαλεύει σε αυτά, αλλά είθε να είναι μαζί μας μέχρι να συντελεστούν τα έργα του πονηρού αιώνα, σύμφωνα με τη μεγάλη υπόσχεση, και είθε να μη νυστάξει ούτε να αποκοιμηθεί ο Άγιος του Ισραήλ που φυλάσσει τα δικά μας. Διότι, αν Εκείνος δεν φυλάξει, εις μάτην εμείς θα αγρυπνούμε, επειδή οι ημέρες είναι πονηρές και κάθε αδελφός με δόλο θα υποσκελίσει τον πλησίον του, και εχθροί είναι οι οικείοι, και οι πράκτορές μας διαρκώς μας καταπιέζουν, και όντως περιφρόνηση ξεχύθηκε πάνω στους άρχοντες, και χάθηκε ο ευλαβής από τη γη, και όλοι αρπάζουν το δέρμα από τις σάρκες, και καθένας οικοδομεί τη δική του Σιών με αρπαγές και αδικίες, και μύριες θυγατέρες της βδέλλας εμφανίστηκαν αντί για τρεις· τόσο πολύτοκη έχει γίνει τώρα, συλλαμβάνοντας διαρκώς πόνους εναντίον μας και γεννώντας ανομίες. Και εξαιτίας αυτών έχω γίνει σαν τερέβινθος που απέβαλε τα φύλλα της και σαν κήπος που δεν έχει νερό, και με τα βιβλία συναναστρέφομαι μόλις μια φορά τον χρόνο, ενώ μελετώ διαρκώς τις φροντίδες που προέρχονται από εκείνους που μας αδικούν και πώς θα μπορούσα να τους κατευνάσω με πιο πλούσια δώρα.

Στον κύριο Μιχαήλ τον Παντεχνή. Αλίμονο, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη και ο φωστήρας μας έδυσε. Αναχώρησε η εικόνα της ταπεινοφροσύνης, αναχώρησε το πρότυπο της πραότητας, μαράθηκε το φυτό της αγαθωσύνης και της θεοποιού ευθύτητας. Πού είναι εκείνη η περίσκεψη του ήθους και η προσήλωση προς τα εσωτερικά; Πού είναι ο ευπροσήγορος λόγος; Πού είναι η υπερβολική αγάπη προς τους φίλους; Πού είναι η ειρηνική και υποχωρητική στάση προς τους εχθρούς, που δεν υστερούσε σε ελκτική δύναμη από τον μαγνήτη λίθο; Αλλά, αλίμονο, τι συμφορά με βρήκε.