Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ 16:2

εʹ. Εμφανίστηκε πρώτα στη Μαρία τη Μαγδαληνή· γι' αυτήν ο Ευσέβιος στα «Προς Μαρίνον» αναφέρει ότι είναι διαφορετική Μαρία από εκείνη που είδε τον νεανίσκο· ή ίσως και οι δύο κατάγονταν από τα Μάγδαλα. στʹ. Ο Ευσέβιος Καισαρείας αναφέρει ότι η Μαρία η Μαγδαληνή και η Μαρία του Ιακώβου ετοίμασαν αρώματα· δεν είναι όμως αυτές που ήρθαν το πρωί μόλις ανέτειλε ο ήλιος, αλλά κάποιες άλλες ανώνυμες. Διότι ήταν πολλές εκείνες που είχαν συναναβεί με τον Σωτήρα από τη Γαλιλαία· γι' αυτό και δεν καταφθάνουν μέσα στη νύχτα, αλλά το πρωί, και αφού άκουσαν την εντολή να αναγγείλουν τα γεγονότα στους μαθητές και στον Πέτρο, έφυγαν, και δεν είπαν τίποτα σε κανέναν, επειδή φοβούνταν· διότι, καθώς έφθασαν μετά την ανατολή του ηλίου, δεν αξιώνονται ούτε να δουν τον Σωτήρα. Ούτε ήταν δυνατόν η Μαγδαληνή, έπειτα από τόσες εμφανίσεις, έχοντας πια ανατείλει ο ήλιος, να απορεί και να αγνοεί ποιος θα αποκυλίσει τον λίθο. ζʹ. Του Ευσεβίου, από τα «Προς Μαρίνον».

Αυτό ακριβώς δηλώνει και ο Μάρκος, λέγοντας: «Και πολύ πρωί, την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, έρχονται στο μνημείο, ενώ είχε ανατείλει ο ήλιος, και έλεγαν μεταξύ τους: Ποιος θα μας αποκυλίσει τον λίθο από τη θύρα του μνημείου; Διότι ήταν πάρα πολύ μεγάλος. Και έρχονται και τον βρίσκουν αποκυλισμένο». Είχε, δηλαδή, ήδη αναστηθεί. Έχεις και στον Ιωάννη την ίδια μαρτυρία, ο οποίος λέει: «Την πρώτη ημέρα της εβδομάδος έρχεται η Μαρία η Μαγδαληνή πρωί στο μνημείο, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, και βλέπει τον λίθο σηκωμένο από το μνημείο». Και ο Ματθαίος επίσης, αν και είπε «αφού πέρασε το Σάββατο», ωστόσο συμπληρώνει λέγοντας: «καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο, και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός· διότι άγγελος Κυρίου κατέβηκε από τον ουρανό, προσήλθε και αποκύλισε τον λίθο από τη θύρα του μνημείου».

Εκείνη δε η οποία αναφέρεται στον Ιωάννη, και αυτή βλέπει αρχικά τους αγγέλους και, μετά από αυτούς, τον ίδιο τον Σωτήρα· αυτές όμως δεν έφεραν αρώματα, ούτε ασχολήθηκαν με αυτήν τη φροντίδα. Οι δε γυναίκες που τον ακολούθησαν από τη Γαλιλαία, οι οποίες κατά τον Λουκά ήταν πολλές, αφού επέστρεψαν την Παρασκευή, ετοίμασαν τα αρώματα, επειδή βεβαίως δεν είχαν πληροφορηθεί ακόμη τίποτε εκ των προτέρων για την ανάσταση. Γι' αυτό σε αυτές εμφανίζονται δύο άνδρες με αστράπτουσα ενδυμασία και τους ευαγγελίζονται την ανάσταση. Ο Σωτήρας όμως δεν εμφανίστηκε πλέον σε αυτές, όπως ακριβώς στη γυναίκα που αναφέρεται στον Ιωάννη και σε εκείνες που αναφέρονται στον Ματθαίο· επομένως αρμόζει να θεωρείται η διήγηση αυτή ξεχωριστή. Σύμφωνα δε με τον Μάρκο, λίαν πρωί την πρώτη ημέρα της εβδομάδος, έρχονται στο μνημείο μετά την ανατολή του ηλίου άλλες πάλι γυναίκες, και σε διαφορετική χρονική στιγμή, οι οποίες έλεγαν μεταξύ τους: «Ποιος θα μας αποκυλίσει τον λίθο;»· και έρχονται, και τον βρίσκουν αποκυλισμένο, και αφού εισήλθαν είδαν έναν νεανίσκο· ενώ πάλι στον Λουκά (αναφέρονται) άνδρες αλλά όχι άγγελοι, όπως και εδώ δεν ονομάστηκε άγγελος, αλλά νεανίσκος· ώστε και αυτή η διήγηση να είναι διακριτή, και αυτός που εμφανίστηκε διαφορετικός, και εκείνες που έφθασαν να είναι άλλες, και ο χρόνος ομοίως να είναι μετά την ανατολή του ηλίου· χρόνος ο οποίος, εάν είχε τηρηθεί και στον Λουκά, θα ήταν εύλογο να απαιτεί κανείς τους δύο άνδρες που αναφέρονται σε αυτόν, καθώς και τα ίδια λόγια.

Ζ΄. Επειδή οι Ευαγγελιστές είναι τέσσερις, ισάριθμες με αυτούς φαίνονται να είναι και οι οπτασίες που έχουν καταγραφεί από αυτούς· και οι χρόνοι είναι τέσσερις, και αυτοί που εμφανίστηκαν σε κάθε χρόνο είναι ξεχωριστοί· ομοίως δε και αυτές που τις είδαν είναι διαφορετικές· και τα λόγια εκείνων που τους εμφανίστηκαν, διαφέρουν. Διότι ο πρώτος χρόνος ήταν αυτός που αναφέρεται από τον Ματθαίο ως «οψέ Σαββάτων»· τέταρτος δε και τελευταίος είναι αυτός που ιστορείται από τον Μάρκο, «όταν ανέτειλε ο ήλιος»· ενδιάμεσοι είναι οι χρόνοι που αναφέρονται στον Ιωάννη και στον Λουκά· γι' αυτό και όσοι εμφανίστηκαν στον κάθε χρόνο ήταν ξεχωριστοί. Διότι, «οψέ Σαββάτων» εμφανίστηκε ένας άγγελος έξω από το μνήμα· μετά τον οποίο εμφανίστηκε και ο ίδιος ο Σωτήρας. Ενώ το πρωί, «όταν ήταν ακόμη σκοτάδι», εμφανίστηκαν δύο άγγελοι μέσα στο μνήμα· μετά τους οποίους εμφανίστηκε πάλι ο ίδιος ο Σωτήρας. Τον βαθύ όρθρο, σύμφωνα με τον Λουκά, εμφανίστηκαν άλλοι δύο, οι οποίοι ονομάζονται άνδρες, και δεν εθεάθησαν μέσα στο μνήμα. Έπειτα, ύστερα από όλους, εμφανίστηκε ο νεανίσκος, τον οποίο είδαν αυτές που έφτασαν «όταν ανέτειλε ο ήλιος». Εάν λοιπόν όλοι είχαν αναφέρει έναν χρόνο και είχαν καταγράψει τον ίδιο τόπο, αλλά δεν δήλωναν τις ίδιες εμφανίσεις, τότε ευλόγως θα μπορούσε κάποιος να τους κατακρίνει. Εάν όμως διαχώρισαν τους χρόνους, και απέδωσαν σε κάθε χρόνο και ξεχωριστό τόπο, είναι ακόλουθο που κατέγραψαν και διαφορετικές οπτασίες.

Αφού ετοίμασαν, λοιπόν, τα μύρα και τα αρώματα, το μεν Σάββατο ησύχασαν σύμφωνα με την εντολή· διότι δεν είχαν κατανοήσει ακόμη τα αληθινά σάββατα, ούτε είχαν επιγνώσει εκείνο το υπερευλογημένο Σάββατο, το οποίο μεταφέρει τη φύση μας από τα βάθη του άδη στο ολόφωτο και θείο και ουράνιο ύψος· «την δε πρώτη ημέρα της εβδομάδος, βαθύ όρθρο», όπως λέει ο Λουκάς, «ήλθαν στο μνήμα, φέρνοντας τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει», ο δε Ματθαίος λέει «αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδος» και ότι ήταν δύο αυτές που προσήλθαν, ο δε Ιωάννης λέει «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι» και ότι μία ήταν αυτή που προσήλθε, η Μαρία η Μαγδαληνή, ο δε Μάρκος λέει «πολύ πρωί την πρώτη ημέρα της εβδομάδος» και ότι ήταν τρεις αυτές που προσήλθαν. Όλοι λοιπόν οι ευαγγελιστές ονομάζουν «μία των σαββάτων» την Κυριακή· και το «αργά το Σάββατο» και το «βαθύ όρθρο» και το «πολύ πρωί» και το «πρωί, ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι», υποδηλώνουν τον χρόνο γύρω από τον όρθρο που είναι ανάμεικτος από φως και σκοτάδι· αυτός δε είναι η στιγμή που το ανατολικό μέρος του ορίζοντα αρχίζει να φωτίζεται, προαναγγέλλοντας την ημέρα. Μπορεί κανείς να το δει αυτό από μακριά βλέποντας προς τα εκεί να αρχίζει να χρωματίζεται με φως περίπου την ένατη ώρα της νύχτας, ώστε να απομένουν τρεις ώρες μέχρι την πλήρη ημέρα.

Απορία. Για ποιο λόγο ο μεν Ματθαίος ιστορεί την ανάσταση αργά το Σάββατο, ο δε Μάρκος πολύ πρωί, όταν ανέτελλε ο ήλιος, ο Λουκάς βαθιά χαράματα, και ο Ιωάννης ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι; Και πώς ο μεν Ιωάννης λέγει ότι στο Δεσποτικό μνήμα ήλθε μία γυναίκα, οι δε Λουκάς και Μάρκος τρεις, και ο Ματθαίος δύο; Ακόμη και τα ονόματα τα εξέθεσαν διαφορετικά.

Ή επιθυμεί να επιστρέψει και ο Θεός, ώστε αφού επιστρέψει ως ποιμένας, να επιβλέψει τα περιπλανώμενα πρόβατα, για τα οποία και επιθυμεί να δείξει ευσπλαχνία ο Ίδιος εξαιτίας της πλάνης τους. Το δε «έως πότε;» το λέγει όχι για να εγκαλέσει, αλλά θρηνώντας σφοδρά για την αναβολή του Θεού, και επειδή θέλει να δείξει ότι η κατάστασή μας χρειάζεται ταχεία συνδρομή. «Χορτάσαμε το πρωί από το έλεός σου, Κύριε, και αγαλλιάσαμε και ευφρανθήκαμε σε όλες τις ημέρες μας». Ο προφήτης δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει την προσευχή του· διότι την συνεχίζει και στους επόμενους στίχους· και όμως εξέφρασε αυτά τα λόγια ωσάν να είχε ήδη εισακουστεί, με τα οποία σεμνύνεται ότι χόρτασε από το έλεος του Θεού, δηλαδή ότι το απόλαυσε πλουσιοπάροχα. Το δε ότι χόρτασε «το πρωί», εννοεί τον καιρό της αναστάσεως του Σωτήρος, η οποία έγινε «λίαν πρωί», όπως λέγει ο Μάρκος. Ή εννοεί και τον παρόντα βίο, κατά τον οποίο ο Χριστός επεδήμησε ως έλεος του Θεού προς τους ανθρώπους· του Οποίου τα πολλά αγαθά απολαύσαμε σε αφθονία. Για αυτά αγαλλιάσαμε και ευφρανθήκαμε όλες τις ημέρες, πράγμα που συνέβαινε κάποτε στον λαό των Ιουδαίων, ο οποίος για κάποιο διάστημα κυριαρχούσε και έπειτα πάλι έπεφτε στα χέρια των εχθρών και υποδουλωνόταν· διότι αυτό θα το βρεις να εξιστορείται συνεχώς στο βιβλίο των Κριτών. «Ευφρανθήκαμε σε αντάλλαγμα των ημερών κατά τις οποίες μας ταπείνωσες, των ετών κατά τα οποία είδαμε κακά».

Οι Δ' Κανόνες του εν αγίοις Πατρός ημών Διονυσίου, Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας και ομολογητού, ερμηνευόμενοι, στους οποίους διαιρείται η προς τον Επίσκοπο Βασιλείδη Κανονική του Επιστολή. ΚΑΝΩΝ Α'. Μου έστειλες επιστολή, πιστότατε και λογιότατε υιέ μου, ρωτώντας ποια ώρα πρέπει να καταλύεται η νηστεία την ημέρα του Πάσχα. Διότι, όπως λες, μερικοί από τους αδελφούς ισχυρίζονται ότι αυτό πρέπει να γίνεται με το λάλημα του πετεινού, ενώ άλλοι ότι πρέπει να γίνεται από το εσπέρας. Επειδή οι αδελφοί στη Ρώμη, όπως λένε, περιμένουν τον πετεινό, ενώ για τους εδώ έλεγες ότι καταλύουν νωρίτερα, και αναζητάς να θέσεις ακριβή όρο και μια ώρα απολύτως καθορισμένη, πράγμα το οποίο είναι και δύσκολο και επισφαλές. Διότι το ότι πρέπει να αρχίζουμε την εορτή και την ευφροσύνη μετά τον χρόνο της Αναστάσεως του Κυρίου μας, ταπεινώνοντας μέχρι τότε τις ψυχές με τις νηστείες, θα ομολογηθεί από όλους ομοίως. Και απέδειξες μέσα από όσα μου έγραψες πολύ ορθά, έχοντας αντιληφθεί και από τους θείους Ευαγγελιστές, ότι δεν φαίνεται σε αυτούς τίποτα με απόλυτη ακρίβεια σχετικά με την ώρα κατά την οποία αναστήθηκε. Διότι οι Ευαγγελιστές κατέγραψαν με διαφορετικό τρόπο αυτούς που ήλθαν στο μνημείο σε διαφορετικούς χρόνους, και όλοι ανέφεραν ότι βρήκαν τον Κύριο αναστημένο. «Και αργά το Σάββατο, όπως είπε ο Ματθαίος, Και πρωί ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, όπως γράφει ο Ιωάννης, Και βαθύ όρθρο, όπως ο Λουκάς, Και λίαν πρωί όταν ανέτειλε ο ήλιος, όπως ο Μάρκος».

Ο βαθύς όρθρος ίσως φανερώνει την πρωινή αυγή της πρώτης ημέρας της εβδομάδας που άρχιζε να διαφαίνεται, διότι είχε ήδη παρέλθει πλήρως ολόκληρο το Σάββατο μαζί με τη νύχτα που το ακολούθησε, και άρχιζε μια άλλη ημέρα, όταν ήλθαν φέρνοντας τα αρώματα και τα μύρα, από όπου είναι φανερό ότι είχε αναστηθεί προ πολλού. Με αυτό συμφωνεί και ο Μάρκος λέγοντας: «Αγόρασαν αρώματα, για να έλθουν να τον αλείψουν, και πολύ πρωί την πρώτη ημέρα της εβδομάδας έρχονται στο μνημείο, αφού είχε ανατείλει ο ήλιος». Διότι και αυτός είπε «πολύ πρωί», το οποίο είναι ταυτόσημο με το «βαθύ όρθρο».

Το σε ποια ώρα αναστήθηκε, αυτό αποτελεί απορία, επειδή οι ιεροί Ευαγγελιστές ανέφεραν μόνο αυτούς που ήλθαν σε διαφορετικούς χρόνους στο μνημείο και είπαν ότι όλοι βρήκαν τον Κύριο αναστημένο, αλλά δεν σημείωσαν με ακρίβεια την ώρα κατά την οποία αναστήθηκε· διότι λέγουν, ο μεν Ματθαίος ότι οι γυναίκες ήλθαν αφού πέρασε το Σάββατο, ο δε Ιωάννης πολύ πρωί ενώ ήταν ακόμη σκοτάδι, ο δε Λουκάς τα βαθιά χαράματα, και ο Μάρκος πολύ πρωί· το ποια ώρα ακριβώς αναστήθηκε ο Κύριος, κανείς δεν το φανέρωσε. Το ότι, βέβαια, εκείνοι που ήλθαν στο μνημείο μετά το Σάββατο προς το ξημέρωμα της Κυριακής δεν βρήκαν τον Κύριο στον τάφο, αυτό το ομολογούν όλοι, και δεν πρέπει να θεωρήσουμε ότι υπάρχει καμία διαφωνία ή αντίφαση μεταξύ τους. Ωστόσο, παρόλο που το ζήτημα είναι ασήμαντο, αν δηλαδή οι θείοι Ευαγγελιστές, αν και συμφωνούν ότι την ίδια νύχτα της Κυριακής ανέτειλε από τον τάφο το Φως του Κόσμου, ο Κύριος, διαφέρουν μόνο ως προς την ώρα της Αναστάσεως· εμείς, λέγει ο άγιος, και αυτό το παραμικρό θα το ξεκαθαρίσουμε, δηλαδή θα βρούμε τους θείους Ευαγγελιστές σύμφωνους και ως προς την ώρα, εάν συμβιβάσουμε καλοπροαίρετα τα θεία ρητά μεταξύ τους.

Διότι εκείνο που λέγει ο ιερός Ματθαίος, «οψέ Σαββάτων», οι περισσότεροι θα νομίσουν, κατά την κοινή συνήθεια, ότι δηλώνει το βράδυ του Σαββάτου, ενώ όσοι το κατανοούν σοφότερα, θα πουν ότι δηλώνει τη βαθιά νύχτα. Διότι το «οψέ», κατά την κυριολεξία του, δηλώνει βραδύτητα και πολλή καθυστέρηση· δηλαδή, το χρονικό διάστημα μετά το Σάββατο, και για αυτόν τον λόγο αναφέρει ύστερα ο Ευαγγελιστής, «τη επιφωσκούση εις μίαν Σαββάτων». Το «οψέ» λοιπόν του Ματθαίου, και το «σκοτίας έτι ούσης» του Ιωάννη, και το «όρθρου βαθέως» του Λουκά, και το «λίαν πρωί» του Μάρκου, είναι ταυτόσημα. Διότι δηλώνουν ότι, αφού πέρασε το Σάββατο και όλη η νύχτα του Σαββάτου, και όταν άρχισε η αυγή της Κυριακής, ήλθαν οι γυναίκες και έφεραν τα αρώματα, και πριν να υπάγουν αυτές ήταν φανερό ότι ο Κύριος είχε ήδη αναστηθεί· διότι άρχισαν μεν την οδοιπορία πολύ πρωί, όπως είπε ο Μάρκος, αλλά επειδή δαπάνησαν χρόνο σε αυτήν, έφθασαν στο μνημείο όταν ανέτειλε ο ήλιος. Γι' αυτό προσθέτει ο ίδιος, «ανατείλαντος του ηλίου».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΗ'. Περί της αναστάσεως του Κυρίου. Περί των φυλάκων του τάφου, μαρτύρων της αναστάσεως. Περί της εμφανίσεως του Χριστού στους απο- Περί της εμφανίσεως του Χριστού στους αποστόλους και στις γυναίκες στη Γαλιλαία. «Αργά το Σάββατο, καθώς ξημέρωνε η πρώτη ημέρα της εβδομάδας, ήλθε η Μαρία η Μαγδαληνή και η άλλη Μαρία για να δουν τον τάφο. Και ιδού, έγινε μεγάλος σεισμός· διότι άγγελος Κυρίου, αφού κατέβηκε από τον ουρανό και πλησίασε, κύλησε την πέτρα από τη θύρα και καθόταν επάνω της. Η όψη του ήταν σαν αστραπή, και το ένδυμά του λευκό σαν χιόνι. Από τον φόβο τους για αυτόν, αυτοί που φρουρούσαν σείστηκαν και έγιναν σαν νεκροί. Αποκρινόμενος ο άγγελος είπε στις γυναίκες: Μη φοβάστε εσείς. Διότι γνωρίζω ότι ζητάτε τον Ιησού τον εσταυρωμένο· δεν είναι εδώ· διότι αναστήθηκε, καθώς είχε πει. Ελάτε, δείτε τον τόπο όπου βρισκόταν ο Κύριος· και αφού πορευθείτε γρήγορα, πείτε στους μαθητές του ότι αναστήθηκε από τους νεκρούς, και ιδού, σας προπορεύεται στη Γαλιλαία. Εκεί θα τον δείτε· ιδού, σας το είπα. Και αφού βγήκαν γρήγορα από το μνημείο με φόβο και χαρά μεγάλη, έτρεξαν να το αναγγείλουν στους μαθητές του.» Το «αργά το Σάββατο» είναι ταυτόσημο με αυτό που έχει ειπωθεί από τον Λουκά, «βαθιά τα χαράματα», και με αυτό του Μάρκου, «πολύ πρωί, όταν ανέτειλε ο ήλιος».

Και πολύ πρωί την πρώτη ημέρα της εβδομάδας έρχονται στο μνημείο, όταν πλέον είχε ανατείλει ο ήλιος, και έλεγαν μεταξύ τους: Ποιος θα μας αποκυλίσει τον λίθο από τη θύρα του μνημείου; Και όταν σήκωσαν το βλέμμα τους, βλέπουν ότι ο λίθος έχει αποκυλιστεί· διότι ήταν πάρα πολύ μεγάλος. Και αφού εισήλθαν στο μνημείο, είδαν έναν νεανίσκο να κάθεται στα δεξιά, περιβεβλημένο με λευκή στολή, και εξεπλάγησαν. Αυτός δε τους λέει: Μην εκπλήσσεστε·