Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ 9:48

Ερώτηση 102. Έχει άραγε τέλος η κόλαση των αμαρτωλών ή όχι; Απόκριση. Εφόσον ο Κύριος λέει για όσους βρίσκονται στη γέεννα ότι «ο σκώληκάς τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει»· και πάλι: «Οι δε αμαρτωλοί θα απέλθουν σε κόλαση αιώνια»· και πάλι, εφόσον ο Απόστολος λέει: «Μην πλανάσθε, ούτε μοιχοί, ούτε πόρνοι, ούτε μαλακοί, ούτε αρσενοκοίτες, ούτε μέθυσοι, ούτε λοίδοροι, ούτε άρπαγες θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού»· είναι ολοφάνερο ότι αιώνια είναι τόσο η απόλαυση των δικαίων, όσο και η κόλαση των αμαρτωλών. Και πάλι, λέει ο Κύριος για τον Ιούδα ότι «Καλό θα ήταν για αυτόν, αν δεν είχε γεννηθεί ο άνθρωπος εκείνος». Αν όμως η κόλαση έχει τέλος, είναι προς το συμφέρον του που γεννήθηκε και ο Ιούδας, εάν κάποτε πολύ αργότερα πρόκειται να αποκατασταθεί στη βασιλεία των ουρανών μετά την κόλαση, όπως πλανώμενοι μυθολογούν οι αιρετικοί.

Ήλθε στην Τύρο. Θεραπεύει τη θυγατέρα της Συροφοινίκισσας, και έπειτα τον κωφό και μογιλάλο. Τρέφει το πλήθος. Οι Ιουδαίοι ζητούν σημείο, και δεν τους δίνει. Ομιλεί περί της ζύμης των Φαρισαίων, και επιπλήττει τους μαθητές. Θεραπεύει τον τυφλό στη Βηθσαϊδά. Ερωτά τους μαθητές περί του εαυτού Του. Ο Πέτρος ομολογεί· και επιπλήττεται σχετικά με το πάθος. Εδώ λέγει: «Εάν κάποιος θέλει να έλθει οπίσω μου». Μεταμορφώνεται στο όρος, ομιλεί περί του Ηλία. Προσάγεται ένας σεληνιαζόμενος, και θεραπεύεται. Προλέγει στους μαθητές περί του θανάτου Του και της αναστάσεως, και τους ελέγχει επειδή συζητούσαν καθ' οδόν περί των πρωτείων. Εδώ λέγει: «Όποιος δεν είναι μαζί μου, είναι εναντίον μου», σχετικά με εκείνον που εξέβαλλε δαιμόνια στο όνομά Του. Έπειτα λέγει: «Όποιος σκανδαλίσει έναν από τους μικρούς»· και το: «Ο σκώληκας αυτών δεν θα τελευτήσει, ούτε το πυρ σβήνει». Διαλέγεται περί αποστασίου. Ευλογεί τα παιδιά. Ερωτά ο πλούσιος, τι πρέπει να πράξει για να ζήσει· και του αποκρίνεται.

Αλλά και ο Ευάγριος μαρτυρεί στα Γνωστικά του Κεφάλαια, ότι περί αυτών κανείς δεν έχει μιλήσει, ούτε το ίδιο το Πνεύμα τα εξήγησε. Διότι αναφέρει στο εξηκοστό τέταρτο κεφάλαιο της δεύτερης εκατοντάδας των Γνωστικών του: «Για μεν τα πρώτα δεν υπάρχει κανείς που να δώσει πληροφορίες, για δε τα δεύτερα τα εξήγησε εκείνος που βρισκόταν στο Χωρήβ.» Και πάλι στο εξηκοστό ένατο κεφάλαιο της ίδιας εκατοντάδας λέει ότι: «Το Άγιο Πνεύμα δεν εξήγησε ούτε την πρώτη διαίρεση των λογικών όντων, ούτε την πρώτη ουσία των σωμάτων.» Όσο για το ότι δεν υπάρχει αποκατάσταση, ούτε τέλος της κολάσεως, ο ίδιος ο Κύριος το φανέρωσε στο Ευαγγέλιο, λέγοντας: «Θα απέλθουν εις κόλασιν αιώνιον», και πάλι: «Ο σκώληξ αυτών δεν πεθαίνει, και το πυρ δεν σβήνει.» Από πού λοιπόν, Δέσποτα, εφόσον ούτε οι Απόστολοι τα παρέδωσαν, ούτε το Άγιο Πνεύμα τα εξήγησε, καθώς και οι ίδιοι μαρτύρησαν και τα Ευαγγέλια διακηρύσσουν τα αντίθετα, εξέθεσαν αυτοί αυτές τις διδασκαλίες; Κάνε λοιπόν έλεος, Πατέρα της ευσπλαγχνίας, με την ασθένειά μου, και φανέρωσέ μου τι είναι αυτά τα δόγματα.

Ενώ λοιπόν ο Κύριος άλλοτε μεν αποφαίνεται ότι αυτοί θα απέλθουν σε κόλαση αιώνια, άλλοτε δε αποπέμπει κάποιους στο πυρ το αιώνιο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του· και άλλοτε κάνει λόγο για γέεννα του πυρός και προσθέτει: «Όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει, και το πυρ δεν σβήνει»· και ενώ ακόμη από παλαιότερα μέσω του προφήτη είχε προείπει για κάποιους ότι «το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει»· και παρόλο που αυτά και άλλα παρόμοια αναφέρονται σε πολλά σημεία της θεόπνευστης Γραφής, αποτελεί και αυτό μέρος της μεθοδείας του διαβόλου, το να επινοούν οι περισσότεροι άνθρωποι για τους εαυτούς τους ότι υπάρχει τέλος στην κόλαση, σαν να έχουν λησμονήσει τα τόσα πολλά και τέτοιας σημασίας λόγια και αποφάσεις του Κυρίου, με σκοπό να αποθρασύνονται περισσότερο στην αμαρτία.

Μάλλον δε, για να χρησιμοποιήσω ένα πιο κατάλληλο παράδειγμα, όσο πιο πολύτιμη είναι σε όλα η ψυχή από το σώμα, τόσο μεγάλη είναι και η διαφορά μεταξύ των δύο αυτών τρόπων ζωής. Αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι, εξαιτίας του χωρίου: «Ο μεν θα δαρεί με πολλές, ο δε με λίγες», ισχυρίζονται ότι υπάρχει τέλος της κολάσεως για τους κολαζομένους. Πράγμα το οποίο δεν έγκειται στην παράταση ή στη συμπλήρωση του χρόνου, αλλά στη διαφορά της κολάσεως. Διότι, ενώ ο Κύριος άλλοτε μεν αποφαίνεται ότι «θα απέλθουν αυτοί εις κόλασιν αιώνιον, οι δε δίκαιοι εις ζωήν αιώνιον»· άλλοτε δε αποστέλλει κάποιους στο αιώνιο πυρ «το ητοιμασμένον τω διαβόλω και τοις αγγέλοις αυτού», και άλλοτε την ονομάζει γέεννα του πυρός, και προσθέτει: «Όπου ο σκώληκας αυτών δεν πεθαίνει, και το πυρ δεν σβήνει»· και επιπλέον πάλι έχει πει μέσω του προφήτη για κάποιους ότι «ο σκώληκας αυτών δεν θα πεθάνει, και το πυρ αυτών δεν θα σβήσει»· ενώ αυτά και άλλα παρόμοια αναφέρονται σε πολλά σημεία της θεόπνευστης Γραφής, αποτελεί οπωσδήποτε και αυτό μία από τις μεθοδείες του διαβόλου το να επινοούν οι περισσότεροι άνθρωποι για τον εαυτό τους ένα τέλος της κολάσεως, σαν να ξεχνούν τις τόσες και τέτοιου είδους αποφάσεις του Κυρίου, ώστε να αποτολμούν ευκολότερα την αμαρτία. Διότι, εάν πρόκειται να υπάρξει ποτέ τέλος της αιώνιας κολάσεως, οπωσδήποτε θα έχει τέλος και η αιώνια ζωή. Εάν όμως δεν καταδεχόμαστε ούτε να το διανοηθούμε αυτό για τη ζωή, πώς θα ήταν λογικό να θέσουμε ένα τέλος στην αιώνια κόλαση;

Δεν θα δούμε πλέον τα τάγματα των Αγίων· δεν θα αντικρίσουμε πλέον το αληθινό φως. Ορφανέψαμε από όλους. Και λοιπόν, τι να πούμε; Έχετε γεια, όλοι οι δίκαιοι. Έχετε γεια, Απόστολοι, Προφήτες και Μάρτυρες. Έχε γεια, χορέ των πατριαρχών. Έχε γεια, τάγμα των μοναχών. Έχε γεια, τίμιε και ζωοποιέ Σταυρέ. Έχε γεια, βασιλεία των ουρανών. Έχε γεια, άνω Ιερουσαλήμ, μητέρα των πρωτοτόκων. Έχε γεια, παράδεισε της τρυφής. Έχε γεια και συ, Δέσποινα Θεοτόκε, μητέρα του φιλάνθρωπου Θεού. Έχετε γεια, πατέρες και μητέρες, γιοι και κόρες· δεν θα δούμε πλέον κανέναν από εσάς. Και λοιπόν απέρχεται ο καθένας στον τόπο του βασανισμού που ετοίμασε για τον εαυτό του με τα πονηρά του έργα, όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει και η φωτιά δεν σβήνει.

Και λοιπόν τι να πούμε; Χαίρετε, όλοι οι δίκαιοι. Χαίρετε, Απόστολοι και Προφήτες και Μάρτυρες. Χαίρε, ο χορός των πατριαρχών. Χαίρε, το τάγμα των μοναχών. Χαίρε, τίμιε και ζωοποιέ Σταυρέ. Χαίρε, βασιλεία των ουρανών. Χαίρε, η άνω Ιερουσαλήμ, η μητέρα των πρωτοτόκων. Χαίρε, ο παράδεισος της τρυφής. Χαίρε και συ, Δέσποινα Θεοτόκε, η μητέρα του φιλανθρώπου Θεού. Χαίρετε, πατέρες και μητέρες, γιοι και θυγατέρες· δεν πρόκειται πλέον να δούμε κανέναν από εσάς. Και λοιπόν απέρχεται ο καθένας στον τόπο της βασάνου που ετοίμασε για τον εαυτό του μέσω των πονηρών του έργων, όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει και η φωτιά δεν σβήνει.

Με τους Έλληνες ή με τους Χριστιανούς; Πώς να σε ονομάσουμε; Εθνικό ή Χριστιανό; Αλλά μη γένοιτο να σε ονομάσουμε Χριστιανό εφόσον έχεις τέτοια φρονήματα· διότι όσοι φρονούν έτσι δεν πρέπει να αποκαλούνται Χριστιανοί· και αν ονομάζουν τους εαυτούς τους Χριστιανούς, αυταπατώνται· διότι η μερίδα τους δεν είναι με τον Χριστό, τον αληθινό Θεό μας, ο οποίος μας χάρισε την ανάσταση, αλλά η μερίδα τους θα είναι στη γέεννα, όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει και το πυρ τους δεν σβήνει· διότι για όποιον δεν προσδοκά και δεν πιστεύει στην ανάσταση, καλό θα ήταν γι' αυτόν να μην είχε γεννηθεί.

Τι θλίψη και στενοχώρια θα έχει το πνεύμα τους, όταν ακουστεί η κραυγή όλων που θα λένε: ας αποστραφούν οι αμαρτωλοί στον άδη, όλα τα έθνη που λησμονούν τον Θεό. Αλίμονο, με τι πένθιμο μέλος θα αλαλάξουν χτυπώντας τα στήθη τους και θρηνώντας, καθώς θα οδηγούνται για να κολαστούν πικρά στους ατελεύτητους αιώνες! Τι λογής είναι ο τόπος, όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων· ο αποκαλούμενος τάρταρος, για τον οποίο φρίττει και ο ίδιος ο Σατανάς! Αλίμονο, τι φοβερή είναι η γέεννα του άσβεστου πυρός και ο ακοίμητος και ιοβόλος σκώληκας! Αλίμονο, πόσο φρικτό είναι εκείνο το σκοτάδι το αιώνιο και εξώτερο, που παραμένει παντοτινά! Αλίμονο, πόσο άσπλαχνοι και ανελέητοι είναι οι Άγγελοι των κολάσεων! Διότι ονειδίζουν και επιπλήττουν δεινά.

Εάν όμως τους αγγίξει ο θεραπευτικός λόγος, σαν μέσω κάποιων θερμών και καυστικών φαρμάκων (εννοώ δηλαδή τις ζοφερές απειλές της μελλούσης κρίσεως), και κεντρίσει βαθιά την καρδιά με τον φόβο των όσων αναμένονται —τον φόβο της γέεννας, το άσβεστο πυρ, τον ατελεύτητο σκώληκα, τον τριγμό των οδόντων, τον αδιάλειπτο κλαυθμό, το εξώτερο σκότος και όλα τα παρόμοια— και, εφαρμόζοντας και αναθερμαίνοντας με αυτά, ως άλλα θερμά και δριμέα φάρμακα, εκείνον που έχει ναρκωθεί από τα πάθη της ηδονής, τον οδηγήσει σε επίγνωση του βίου που διήγε, τότε τον καθιστά μακάριο, έχοντας προκαλέσει στην ψυχή του αυτήν την οδυνηρή αίσθηση.

Ζʹ. Αλλά η αιτία όλων των κακών είναι η κενοδοξία, και η επιθυμία να δίνει κανείς το όνομά του στα κτήματα, στα λουτρά και στα σπίτια. Τι όφελος έχεις, άνθρωπε, όταν μετά από λίγο, αφού σε κυριεύσει ένας πυρετός, η ψυχή πετάξει ξαφνικά μακριά και σε εγκαταλείψει έρημο και γυμνό, ή μάλλον απογυμνωμένο μεν από την αρετή, περιβεβλημένο δε με τις αδικίες, τις αρπαγές, τις πλεονεξίες, τους στεναγμούς, τους οδυρμούς, τα δάκρυα των ορφανών, τις επιβουλές και τους δόλους; Πώς θα μπορέσεις, έχοντας πάνω σου αυτά τα μεγάλα φορτία των αμαρτημάτων, να διαβείς εκείνη τη στενή πύλη, η οποία δεν μπορεί να δεχθεί τον όγκο ενός τέτοιου μεγέθους; Είναι αναπόφευκτο λοιπόν, μένοντας έξω και καταπιεσμένος από το βάρος αυτών των φορτίων, να μετανοείς ανώφελα, βλέποντας ήδη μπροστά στα μάτια σου ετοιμασμένα τα κολαστήρια, και εκείνο το φοβερό πυρ που ποτέ δεν σβήνει, και τον ατελεύτητο σκώληκα. Αλλά, αν ενδιαφερόμαστε καθόλου για τη σωτηρία μας, εφόσον έχουμε ακόμη καιρό, ας απομακρυνθούμε από την κακία, ας επιδιώξουμε την αρετή και ας περιφρονήσουμε την κενοδοξία. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε ονομάζεται και κενή, επειδή είναι ολότελα άδεια και δεν έχει τίποτα το βέβαιο ούτε το μόνιμο, αλλά αποτελεί απλώς μια απάτη των οφθαλμών, η οποία χάνεται πριν καν προλάβει να φανεί.

Επομένως και εσύ είσαι δεμένος με γυναίκα. Ώστε παρομοίως και η δική σου πράξη είναι μοιχεία. Διότι, λέγει, εκείνος που χωρίζει τη γυναίκα του, εκτός από την περίπτωση της πορνείας, την ωθεί στη μοιχεία· και εκείνος που νυμφεύεται διαζευγμένη, διαπράττει μοιχεία. Εάν εκείνος που νυμφεύεται διαζευγμένη διαπράττει μοιχεία, εκείνος που, αν και έχει τη δική του γυναίκα, διαφθείρεται και με άλλη, δεν το κάνει αυτό πολύ περισσότερο; Είναι στον καθένα ολοφάνερο. Αλλά προς εσάς τους άνδρες έχουν λεχθεί αυτά επαρκώς· διότι για τους τέτοιους ανθρώπους λέγει και ο Χριστός: «Ο σκώληκας αυτών δεν θα πεθάνει και το πυρ δεν θα σβήσει». Ένεκα όμως των νέων είναι αναγκαίο να απευθυνθώ προς εσάς, μάλλον δε όχι τόσο εξαιτίας εκείνων, όσο εξαιτίας σας· διότι αυτά δεν αρμόζουν μόνο σε εκείνους, αλλά και σε εσάς, και το πώς, θα το εξηγήσω αμέσως: Εκείνος που δεν έμαθε να πορνεύει δεν θα μάθει ούτε να μοιχεύει· ενώ εκείνος που κυλίεται με πόρνες, γρήγορα θα φτάσει και σε αυτό (τη μοιχεία)· και αν όχι με παντρεμένες, πάντως θα διαφθαρεί μαζί με διαζευγμένες γυναίκες.

Ναι, λέγει· διότι αυτό Του αρμόζει, το να ευεργετεί δηλαδή ακόμη και πέρα από την αξία μας. Ώστε, λοιπόν, εκείνα μεν είναι αληθινά και οπωσδήποτε θα συμβούν· τα περί των κολάσεων όμως δεν θα συμβούν οπωσδήποτε, αλλά λέγονται προς απειλή και εκφοβισμό; Πώς να σας πείσω, δεν γνωρίζω. Εάν πω ότι ο σκώληκας αυτών δεν θα πεθάνει και το πυρ δεν θα σβήσει, εάν πω ότι θα απέλθουν στο αιώνιο πυρ, εάν φέρω ως παράδειγμα τον πλούσιο που ήδη κολάζεται, θα πείτε ότι όλα αυτά είναι απλώς απειλές. Πώς, λοιπόν, να σας πείσω; Διότι αυτός ο λογισμός είναι σατανικός, καθώς προσφέρει μία ανώφελη χάρη και καθιστά τους ανθρώπους ράθυμους.

Άκουσε τι λέγει περί αυτών ο Χριστός: Ο σκώληξ τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ δεν θα σβήσει. Διότι δεν έχει καμία απολύτως δικαιολογία εκείνος που, ενώ έχει σύζυγο και τόση παρηγοριά, ασελγεί με άλλη· διότι αυτό πλέον αποτελεί ακολασία. Εάν δε οι περισσότεροι απέχουν ακόμη και από τη δική τους σύζυγο, όταν είναι καιρός νηστείας και προσευχής· αυτός που δεν αρκείται ούτε σε αυτήν, αλλά σμίγει και με άλλη, πόσο πυρ συσσωρεύει για τον εαυτό του; Εάν σε εκείνον που απέλυσε και έδιωξε τη σύζυγό του δεν επιτρέπεται να σμίξει με άλλη, διότι αυτό συνιστά μοιχεία· τότε εκείνος που, ενώ εκείνη βρίσκεται μέσα στο σπίτι, φέρνει μαζί και άλλη, πόσο μεγάλο κακό διαπράττει;

Σας παρακαλώ, λοιπόν, τέκνα, ελεήστε τους εαυτούς σας. Σας παρακαλώ να κλάψετε, όσο έχετε καιρό, για να μην κλάψουμε εκεί, όπου υπάρχει ο βρυγμός των οδόντων, όπου ο ακοίμητος σκώληκας ποτέ δεν πεθαίνει, όπου το άσβεστο πυρ ρέει ποταμηδόν, όπου οι άγγελοι είναι άσπλαγχνοι και ανελέητοι. Δεν έχουν την εξουσία να ελεήσουν κανέναν ή να σεβαστούν γέροντα ή να λυπηθούν κάποιον ή να τιμήσουν βασιλιά, αλλά να τιμωρούν τον καθένα αφειδώς, σύμφωνα με τις πράξεις του.

Του αγίου Μελετίου επισκόπου Αντιοχείας. — Όλοι δε, δίκαιοι και άδικοι, θα οδηγηθούν ενώπιον του Θεού Λόγου. Διότι σε Αυτόν έχει δώσει ο Πατέρας όλη την κρίση, και Αυτός, εκτελώντας το θέλημα του Πατέρα, έρχεται ως κριτής. Τον Οποίο ονομάζουμε Χριστό, Θεό ενανθρωπήσαντα. Διότι δεν είναι κριτές ο Μίνωας ή ο Ραδάμανθυς, όπως πιστεύετε εσείς, Έλληνες, αλλά Εκείνος τον οποίο δόξασε ο Θεός και Πατέρας, για τον οποίο έχουμε μιλήσει λεπτομερέστερα σε άλλες περιπτώσεις προς εκείνους που αναζητούν την αλήθεια. Αυτός, εφαρμόζοντας σε όλους τη δίκαιη κρίση του Πατέρα, ετοίμασε για τον καθένα την οφειλόμενη δίκαιη ανταπόδοση. Όταν παραστούν στην κρίση Του οι άγγελοι, οι άνθρωποι και οι δαίμονες, θα αναφωνήσουν προς Αυτόν με μία φωνή, λέγοντας: «Δίκαιη είναι η κρίση σου». Η ανταπόδοση αυτής της απόφασης επιφέρει το δίκαιο και στις δύο πλευρές: σε εκείνους μεν που έπραξαν το αγαθό και το δίκαιο παρέχει την αιώνια απόλαυση των αγαθών, σε εκείνους δε που εργάστηκαν το κακό απονέμει την αιώνια κόλαση· και για αυτούς το πυρ παραμένει άσβεστο. Και ένα πύρινο σκουλήκι, που δεν πεθαίνει ούτε φθείρει το σώμα, παραμένει, αναβράζοντας από το στόμα με ακατάπαυστη οδύνη.

Γιατί, λοιπόν, με τέτοια μανία προσκολλάσαι και κρατιέσαι από τη δόξα που μαραίνεται και χάνεται σαν τα ανοιξιάτικα άνθη, και από τη βδελυρή και δυσώδη καλοπέραση, και από τα πιο μιαρά πάθη της γαστέρας και όσων βρίσκονται κάτω από αυτήν, τα οποία προσωρινά τέρπουν τις αισθήσεις των ανόητων, αργότερα όμως καθιστούν την απόληξή τους πιο πικρή και από τη χολή, όταν αυτές οι σκιές και τα όνειρα του μάταιου τούτου βίου παρέλθουν, και εγκλειστούν στη διηνεκή οδύνη του άσβεστου και σκοτεινού πυρός οι εραστές τους και οι εργάτες της ανομίας, εκεί όπου ο ακοίμητος σκώληκας τους κατατρώγει ατελεύτητα, και το πυρ τους κατακαίει ακατάπαυστα και άσβεστα στους απέραντους αιώνες; Μαζί με αυτούς, αλίμονο, εάν εγκλειστείς και εσύ και υποφέρεις σκληρά, θα μετανιώσεις πολύ για τις δεινές σου αποφάσεις, θα αναζητήσεις με πόθο τις τωρινές ημέρες και θα θυμηθείς τα λόγια μου· αλλά κανένα όφελος δεν θα υπάρξει από τη μεταμέλεια. Διότι στον άδη δεν υπάρχει εξομολόγηση και μετάνοια· αλλά ο παρών καιρός ορίστηκε ως καιρός εργασίας, ενώ ο μελλοντικός ως καιρός ανταπόδοσης.

Διότι πρόκειται για θάνατο και ταφή και ανάσταση. Υπάρχει, πράγματι, αθάνατος θάνατος, όπως ακριβώς και αθάνατη ζωή. Αλλά ο μεν είναι αιώνιος όλεθρος, ενώ η δε αιώνια ζωή. Διότι αθάνατος θάνατος είναι και λέγεται ο χωρισμός από τον Θεό. Επειδή ζωή είναι ο Θεός, και εκείνος που Τον βρήκε, βρήκε την όντως αθάνατη ζωή, ενώ εκείνος που απέτυχε να Τον βρει, βρήκε τον όντως αθάνατο θάνατο. Διότι θάνατος είναι η αμαρτία, μέσω της οποίας οι άνθρωποι εκπίπτουν της ζωής, δηλαδή του Θεού. Και άλλος θάνατος πάλι είναι ο διάβολος και η αθάνατη κόλαση, και γι' αυτό λέγεται αθάνατος, δηλαδή ατελείωτος θάνατος. «Το σκουλήκι τους», λέει, «δεν θα πεθάνει», δηλαδή δεν θα λάβει τέλος, «και η φωτιά τους δεν θα σβήσει».

Σάρκες είναι, ας μην τις λυπηθούμε, όπως λέει ο λόγος. Λιγοστός είναι ο χρόνος, σύντομος ο βίος, και αν ακόμη η ζωή μας παραταθεί περίπου στα εβδομήντα ή ογδόντα χρόνια, δεν είναι τίποτα μπροστά στους απείρους αιώνες. Ας προσφέρουμε, παρακαλώ, έναν οβολό και θα λάβουμε μύριες φορές περισσότερα. Ας προσφέρουμε λίγο χρόνο, και θα αποκτήσουμε χρόνους απείρους. Ας υπομείνουμε έναν πρόσκαιρο κόπο, και θα λάβουμε απέραντες αναπαύσεις. Ας κλάψουμε για να γελάσουμε με το μακάριο γέλιο. Ας θρηνήσουμε ακατάπαυστα από τον πόθο για τον Χριστό, για να σκιρτήσουμε από ατελεύτητες χαρές. Ναι, αδελφοί μου, σας παρακαλώ. Ναι, ας σταθούμε ευπρόσωποι απέναντι στον Κύριο Παντοκράτορα. Ας γίνουμε ονομαστοί στη γη και στον ουρανό, ακολουθώντας τους πατέρες. Ας θυμηθούμε ο ένας τον άλλον στον μέλλοντα αιώνα, όχι με κατηγορίες, ούτε με οδυρμούς, αλλά μάλλον με ευφροσύνη, με μεγάλη χαρά και μακαριότητα. Όταν θα γίνουν οι ανταποδόσεις για όσα ζήσαμε, όταν ο Κριτής θα καθίσει στον θρόνο της δόξας Του, και μυριάδες θα στέκονται δίπλα Του, και χίλιες χιλιάδες άγιοι άγγελοι θα Τον λειτουργούν, με όλη την κτίση παρούσα. Όταν θα βγουν οι φοβερές αποφάσεις, όταν η παράταξη στα δεξιά και στα αριστερά θα φανερώσει, τους μεν να προσέρχονται με δόξα και τιμή στα άνω βασίλεια και να πανηγυρίζουν αιώνια, τους δε να ρίχνονται με ντροπή και ατιμία στα ατελεύτητα κολαστήρια, όπου το πυρ δεν θα σβήσει, όπως λέει, και το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει.

Τι λοιπόν; Δεν θα υποστούμε και εμείς τα ίδια; Και τι άλλο; Δεν είναι άραγε αυτά όνειρο και σκιά μπροστά στα μελλοντικά κολαστήρια; Η φωτιά εκείνη δεν σβήνει, το σκουλήκι δεν πεθαίνει, το σκοτάδι δεν διαλύεται, τα δεσμά δεν λύνονται, τα τάρταρα δεν έχουν τέλος, ο τριγμός των δοντιών δεν σταματά, όλα τα άλλα βασανιστήρια διαιωνίζονται. Αναλογιζόμενοι, λοιπόν, αυτά ξεκάθαρα, αδελφοί, ας μην κυριευόμαστε από πάθη, ούτε να φθονούμε, ούτε να βασκαίνουμε, ούτε να οργιζόμαστε, ούτε να καταλαλούμε, ούτε να ψευδολογούμε, ούτε να πράττουμε οτιδήποτε άλλο αντίθετο προς το θέλημα του Θεού. Αντίθετα, ας ειρηνεύουμε, ας έχουμε σταθερότητα, ας κατανυσσόμαστε, ας γινόμαστε αγαθοί, ας αγαπάμε ο ένας τον άλλον θεοφιλώς και ας πράττουμε όλα όσα έχουν προσταχθεί, ώστε να αποφύγουμε την κόλαση και να επιτύχουμε την αιώνια ζωή, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Πώς θα πορευτούμε εκείνη τη μακρά και απέραντη οδό, χωρίς να έχουμε αποκτήσει τα εφόδιά της; Πώς θα παρασταθούμε στο βήμα του Χριστού, ενώπιον του οποίου «θα κάμψει κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα θα εξομολογηθεί», έχοντας πονηρή συνείδηση; Επομένως, είναι αναπόφευκτο να αποπεμφθούμε εκεί, όπου το πυρ δεν σβήνει και ο σκώληκας δεν πεθαίνει· εκεί όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο βρυγμός των οδόντων.

Διότι, λέει, ακόμη κι αν δώσεις ένα ποτήρι νερό, το πιο ευτελές, ούτε αυτό δεν θα το χάσεις. Και όπως ακριβώς αν τιμήσεις έναν από τους μικρούς, ευαρεστείς τον Θεό, έτσι και αν σκανδαλίσεις έναν από τους μικρούς, δηλαδή αν τον ατιμάσεις, αν τον υποσκελίσεις, σε συμφέρει να έχει κρεμαστεί μια ογκώδης μυλόπετρα στον λαιμό σου. Διότι, όπως φαίνεται, θα υποστούμε χειρότερη τιμωρία. Και μίλησε για αισθητή τιμωρία, θέλοντας να μας εκφοβίσει μέσω αυτού του αισθητού παραδείγματος. «Και αν το χέρι σου σε σκανδαλίζει, απόκοψέ το. Είναι προτιμότερο για σένα να εισέλθεις στη ζωή μονόχειρας, παρά έχοντας τα δύο σου χέρια να απέλθεις στη γέεννα, στο άσβεστο πυρ, όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει και η φωτιά δεν σβήνει. Και αν το πόδι σου σε σκανδαλίζει, απόκοψέ το. Είναι προτιμότερο για σένα να εισέλθεις στη ζωή χωλός, παρά έχοντας τα δύο σου πόδια να ριχτείς στη γέεννα, στο άσβεστο πυρ, όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει και η φωτιά δεν σβήνει. Και αν ο οφθαλμός σου σε σκανδαλίζει, βγάλε τον. Είναι προτιμότερο για σένα να εισέλθεις στη βασιλεία του Θεού μονόφθαλμος, παρά έχοντας δύο οφθαλμούς να ριχτείς στη γέεννα του πυρός, όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει και η φωτιά δεν σβήνει. Διότι ο καθένας θα αλατιστεί με πυρ. Και κάθε θυσία θα αλατιστεί με αλάτι. Καλό είναι το αλάτι. Εάν όμως το αλάτι χάσει την αλμύρα του, με τι θα του δώσετε νοστιμιά; Έχετε μέσα σας αλάτι, και ειρηνεύετε μεταξύ σας.»