Πατερικές αναφορές στο ΝΑΟΥΜ 1:3

Το βιβλίο επιγράφεται «Όρασις Ναούμ του από της Ελκεσαί». Αυτή είναι οπωσδήποτε κάποια κώμη της χώρας των Ιουδαίων. Διότι θα εκλάβουμε το «Ελκεσαίος» όχι ως πατρωνυμικό, αλλά μάλλον ως δηλωτικό τόπου. Και το λέμε αυτό έχοντας παραλάβει την παράδοση από αναγνώσματα. <Θεός ζηλωτής και εκδικητής είναι ο Κύριος, εκδικητής ο Κύριος με θυμό, ο Κύριος εκδικείται τους αντιπάλους του και αφανίζει ο ίδιος τους εχθρούς του. Ο Κύριος είναι μακρόθυμος και η ισχύς του είναι μεγάλη, και με κανέναν τρόπο δεν θα αθωώσει τον ένοχο.> Βαθύς είναι ο λόγος και όχι εύκολος στην κατανόησή του, παρά μόνο για εκείνους που επιθυμούν να εξετάσουν πολύ καλά τα όσα περιέχονται σε αυτόν. Και αν μεν θεωρηθεί ότι απευθύνεται προς τους Ιουδαίους, θα βρούμε την παράκληση επιεικώς αναμειγμένη με μία μέτρια επίπληξη. Αν όμως κάποιος θεωρήσει ότι (ο λόγος) γράφτηκε και ειπώθηκε εναντίον της Νινευή, ο νους θα στραφεί σε κάποιο άλλο από τα νοήματα, και σε όσους υπέστησαν τη λεηλασία παρέχει και εμπεδώνει τις ελπίδες της εκ νέου ανάκαμψης. Επομένως, θα καταστήσουμε όσο το δυνατόν πιο εμφανή τον σκοπό του νοήματος και για τις δύο περιπτώσεις.

Αλλά θα πεις ότι ο Δεσπότης είναι μακρόθυμος. Ναι, συμφωνώ και εγώ, διότι πράγματι είναι από τη φύση του τέτοιος. Όμως αθωώνοντας δεν θα αθωώσει, δηλαδή, δεν θα απαλλάξει εντελώς από τις κατηγορίες και την κρίση εκείνους που έφταιξαν απέναντί του, και αυτό ακατάπαυστα και πέρα από κάθε μέτρο. Διότι αναβάλλει μεν την οργή του εξαιτίας της έμφυτης πραότητάς του, και ανέχεται ορισμένες φορές αυτούς που σφάλλουν, περιμένοντας τη μετάνοιά τους· εκείνους όμως που χρονοτριβούν και διστάζουν για πολύ καιρό, τελικά τους τιμωρεί και τους υποβάλλει σε ποινές ως πωρωμένους. Έτσι, λοιπόν, θα διατυπωθεί και θα κατανοηθεί ο λόγος μας, αν αναφέρεται στους Ιουδαίους· αν, όμως, απευθύνεται εναντίον της Νινευή, θα τον κατανοήσουμε με διαφορετικό τρόπο.

Ο Κύριος είναι μακρόθυμος και μεγάλη είναι η ισχύς του. Διότι θα υπερισχύσει, λέει, έχοντας ακαταμάχητη δύναμη, και θα κατατροπώσει αυτούς που τον έχουν λυπήσει. Διότι, αν και είναι μακρόθυμος και φαίνεται προς το παρόν να ανέχεται το κακό, στο τέλος όμως δεν θα αθωώσει τον ένοχο· διότι είναι ζηλωτής. Θα διαπιστώσουμε δε ότι και ο ίδιος ο Θεός των όλων έχει οργιστεί υπερβολικά για όσα έπαθαν οι Ισραηλίτες εξαιτίας της σκληρότητας των Βαβυλωνίων. Διότι είπε μέσω της φωνής του Ιερεμία προς το πλήθος ή την πόλη των Βαβυλωνίων: «Εγώ τους παρέδωσα στα χέρια σου, εσύ όμως δεν τους έδειξες έλεος». Και βεβαίως, πάλι μέσω της φωνής του Ζαχαρία, λέει τα εξής: «Έδειξα μεγάλο ζήλο για την Ιερουσαλήμ και τη Σιών, και οργίζομαι με μεγάλη οργή εναντίον των εθνών που επιτίθενται εναντίον της, διότι εγώ μεν οργίστηκα λίγο, αυτοί όμως συνέπραξαν στο κακό». Το δε «Θεός ζηλωτής» και τα όσα ακολουθούν, θα μπορούσαν εύλογα να ταιριάζουν και σε εκείνους που δεν επιθυμούν να βαδίσουν την ενάρετη και φιλόθεη οδό, αλλά έχουν εκτραπεί περισσότερο στο να επιλέγουν τον σαρκικό βίο. Διότι, πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι θα αποδώσει δικαιοσύνη, υποβάλλοντας σε κολάσεις και ποινές τον ανυπότακτο και αμαρτωλό, εφόσον είναι αληθές ότι: «Όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε δια του σώματος, είτε αγαθό είτε φαύλο».

Ο λόγος όμως αυτός θα ταίριαζε εξίσου εύλογα και στους καθοδηγητές των Ιουδαίων, εννοώ τους γραμματείς και τους Φαρισαίους, οι οποίοι, απορρίπτοντας την πίστη στον Χριστό, συλλαμβάνονταν να καταστρέφουν και τους εαυτούς τους και τους άλλους. Διότι σκέφθηκαν εχθρικά και πολέμησαν την ένσαρκη οικονομία του Μονογενούς, και πήραν το κλειδί της γνώσης, όπως λέει ο ίδιος, και ούτε οι ίδιοι εισήλθαν ούτε βέβαια επέτρεψαν σε άλλους να εισέλθουν. Επομένως, αν και είναι μακρόθυμος, ωστόσο δεν πρόκειται καθόλου να αθωώσει αυτούς που πολέμησαν την αληθινή πίστη. «Η οδός του Κυρίου διέρχεται μέσα από καταστροφή και σεισμό, και τα σύννεφα είναι η σκόνη των ποδιών του». Επειδή ο Προφήτης πρόκειται να προαναγγείλει την άλωση της Νινευή για την παρηγοριά εκείνων που υπέφεραν, και να φανερώσει στους αδικημένους ότι θα συντριβεί από τον Θεό, διηγείται προηγουμένως, πολύ ωφέλιμα, την παντοδυναμία της θείας φύσεως, και το ότι, ό,τι κι αν επιλέξει να κατορθώσει, τίποτα δεν μπορεί να της αντισταθεί, αλλά μάλλον τα πάντα θα ακολουθήσουν εύκολα, και θα ισχύσει το θέλημά της, ακόμη και αν κάτι από τα επίγεια πράγματα φαίνεται σε εμάς και στους ομοίους μας δυσκατόρθωτο. Διότι οι Ιουδαίοι νόμιζαν ότι οι Βαβυλώνιοι θα ήταν εξαιρετικά δυσάλωτοι, και ότι διέθεταν τόσο ακατανίκητη δύναμη, ώστε, ακόμη και αν το ήθελε ο Θεός, δεν θα έχαναν τη δύναμή τους μπροστά στους εχθρούς. Νομίζω πως σε αυτή την αποθάρρυνση τους οδηγούσαν όσα εκείνοι είχαν διαπράξει με ωμότητα και αγριότητα σε ολόκληρη τη χώρα τους.

Για να γνωρίζουν, λοιπόν, ότι θα πέσουν αμαχητί όταν ο Θεός εγείρει εναντίον τους την οργή Του, και ότι θα κυριευθούν πάρα πολύ εύκολα, αναγκαίως λέει: «Ο Κύριος βαδίζει την οδό Του μέσα σε συντέλεια και σε συσσεισμό, και οι νεφέλες είναι η σκόνη των ποδιών Του». Διότι αν, λέει, αποφασίσει κάτι εναντίον κάποιων —διότι αυτό σημαίνει η «οδός»— θα τους καταδράμει οπωσδήποτε σαν σε συσσεισμό. Πράγμα ακαταμάχητο και εντελώς αδύνατο να το αποφύγει κανείς είναι ο συσσεισμός και η συντέλεια, και επιπλέον οι νεφέλες που πετούν σαν σκόνη και καλύπτουν πυκνά τον ουρανό. Φαίνεται δε ότι ο Προφήτης τούς επαναφέρει στη μνήμη τον κατακλυσμό που έγινε επί Νώε εναντίον όλου του ανθρωπίνου γένους, διότι μέσα σε συντέλεια τότε και σε συσσεισμό εναντίον όλων βάδισε τρόπον τινά ο Θεός, εγείροντας νεφέλες, και, όπως λέει το ιερό κείμενο, ανοίγοντας τους καταρράκτες του ουρανού, και κατακλύζοντας τα πάντα κάτω από τον ουρανό με ασταμάτητες βροχές. Αυτός, λοιπόν, λέει, που επικράτησε εύκολα εναντίον όλης της γης, και με μία απόφαση εξόντωσε όλους όσοι βρίσκονταν σε αυτήν, πώς θα αδυνατούσε απέναντι σε ένα μόνο έθνος, το βαβυλωνιακό; Και με τρόπο πολύ θεοπρεπή λέει το: «Οι νεφέλες είναι η σκόνη των ποδιών Του». Διότι, όπως είναι εύκολο στον άνθρωπο να ανακινήσει το χώμα και τη σκόνη με το πόδι του, με τον ίδιο νομίζω τρόπο είναι εύκολο και στον Θεό, που εξουσιάζει τα πάντα, να καλύψει τον ουρανό με καταιγίδα και νεφέλες.

Αν όμως αρμόζει να ερευνήσουμε βαθύτερα και το απόρρητο νόημα των προκειμένων, θα θεωρήσω ότι πρέπει να πω το εξής, ότι λέμε πως ο Μονογενής Λόγος του Θεού πραγματοποίησε την οδό της ένσαρκης οικονομίας, δηλαδή την εκπλήρωσή της, με συντέλεια και με συγκλονισμό. Διότι, επειδή έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς, συνέτριψε και συντάραξε «τις αρχές και τις εξουσίες και τους κοσμοκράτορες του αιώνος τούτου», εκδιώκοντάς τους από την εις βάρος μας πλεονεξία, και απομακρύνοντάς τους από την παλαιά εκείνη ισχύ τους, καταλύοντας μάλιστα και το ίδιο το κράτος του θανάτου και επιπλέον την αμαρτία. Και έγιναν οι νεφέλες κονιορτός των ποδών του. Διότι, όπως ακριβώς σε αυτόν που βαδίζει σηκώνεται μπροστά του η σκόνη, έτσι και της ένσαρκης οικονομίας του Μονογενούς προπορεύονταν οι νοητές νεφέλες, δηλαδή οι μακάριοι προφήτες, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν λόγο πιο σκοτεινό και όχι ιδιαίτερα φανερό, πλην όμως με τα ζωοποιά τους κηρύγματα πότιζαν τον νου εκείνων που μπορούσαν να κατανοήσουν. <Απειλεί τη θάλασσα και την ξηραίνει, και όλους τους ποταμούς τους ερημώνει.> Οικοδομεί τον λόγο της διήγησης με βάση τα όσα γνώριζαν και είχαν βιώσει, μεταφέροντάς τον από τα πολύ παλαιότερα γεγονότα. Διότι, όταν ο υπερασπιστής Θεός έβγαζε τον Ισραήλ από την ανοσιότητα και την αφόρητη πλεονεξία των Αιγυπτίων, τους πέρασε μέσα από τη μέση της θάλασσας, και τους πρόσταξε να βαδίσουν όπως πάνω σε ξηρά· διότι «πάγωσαν τα ύδατα σαν τείχος», σύμφωνα με τα γεγραμμένα.

Επομένως, απείλησε μεν τη θάλασσα, και έγινε βατή σαν ξηρά. Αν πάλι κάποιος ήθελε να συνδέσει τα προηγούμενα με τις σκέψεις γι' αυτά, εννοώ δηλαδή το «η οδός του Κυρίου βρίσκεται μέσα σε συντέλεια και σε συσσεισμό», θα σκεφτεί ορθά και κατ' αυτόν τον τρόπο. Διότι, έχοντας σχεδόν καταστρέψει και συγκλονίσει τη χώρα των Αιγυπτίων ο Κύριος των συμπάντων, μέσω των σημείων που συνέβησαν σε αυτήν και του θανάτου των πρωτοτόκων· επειδή χάθηκαν μέσα σε μία νύχτα, και τα πάντα γέμισαν, όπως έχει ειπωθεί, από θρήνο και οδυρμό· πέρασε τον Ισραήλ μέσα από τη μέση της θάλασσας, ενώ η εξ ουρανού νεφέλη βρισκόταν απλωμένη από πάνω τους.

Και γιατί τα λέγω αυτά, λέει, όταν πάρα πολύ εύκολα, εάν το θελήσει ο Θεός, θα μπορούσαν να συνταραχθούν ακόμη και αυτά τα ίδια τα όρη και οι βουνοί θα μετακινηθούν και σύμπασα η γη μαζί με τους κατοίκους της θα συσταλεί, δηλαδή θα μεταβεί στο μη ον και θα γίνει πάλι σαν να μην υπάρχει; Διότι Εκείνος που τα δημιούργησε στην αρχή, ασφαλώς και θα τα εξαφανίσει πάρα πολύ εύκολα, και τα μεγάλα δεν αποτελούν απολύτως κανένα εμπόδιο για Αυτόν. Φαίνεται δε ότι και ο μακάριος Δαβίδ έχει σκεφθεί και έχει πει πράγματα σύμφωνα με τα προκείμενα: «Τι σου συμβαίνει, θάλασσα, που έφυγες; Και σε σένα, Ιορδάνη, που στράφηκες προς τα πίσω; Τα όρη, γιατί σκιρτήσατε σαν κριάρια, και οι βουνοί σαν τα αρνιά των προβάτων; Από το πρόσωπο του Κυρίου σαλεύτηκε η γη». Διότι, όπως ήδη προείπε: «Μέσα σε σεισμό είναι η οδός Του». Το ότι δε σύμπασα η γη δεν είναι τίποτα, και ότι τα όσα υπάρχουν σε αυτήν θα θεωρούνταν εντελώς ανάξια λόγου, εάν κάποιος επέλεγε να τα αναμετρήσει με τη θεία και ανέκφραστη δόξα, το επιμαρτυρεί και ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Εάν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν σταγόνα από κάδο, και σαν κλίση ζυγαριάς, και θα λογαριαστούν σαν σταγόνα σιέλου· ο δε Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη είναι σαν το τίποτα, και λογαριάστηκαν ως τίποτα· με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε;». Φαίνεται όμως πάλι σε κάποιους άλλους ορθό, να θεωρηθεί ότι τα λόγια αυτά ειπώθηκαν εμμέσως και για την ίδια τη Νινευή.

«Θα πέσω, λοιπόν, στα χέρια του Κυρίου, διότι οι οικτιρμοί του είναι πάρα πολλοί. Σε χέρια ανθρώπων, όμως, ας μην πέσω. Και έστειλε ο Κύριος θανατικό στον Ισραήλ από το πρωί έως την ώρα του γεύματος· και πέθαναν από τον λαό, από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ, εβδομήντα χιλιάδες άνδρες. Και άπλωσε ο άγγελος το χέρι του επί της Ιερουσαλήμ για να την καταστρέψει. Και σπλαχνίστηκε ο Κύριος για τη συμφορά. Και είπε στον άγγελο: “Αρκετά, απόσυρε το χέρι σου”.» «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος.» «Σύμφωνα με το μέγεθος της οργής του δεν θα ζητήσει ευθύνες.» «Θυμήσου τους οικτιρμούς σου, Κύριε.» —«Πόσο μεγάλο είναι το πλήθος της αγαθότητάς σου, Κύριε. Από το έλεός σου, Κύριε, είναι γεμάτη η γη.» «Ανθρώπους και κτήνη θα σώσεις, Κύριε· πόσο πλήθυνας το έλεός σου.» «Εσύ, Κύριε, είσαι αγαθός, και επιεικής, και πολυέλεος σε όλους. Εσύ, Κύριε και Θεέ μου, είσαι οικτίρμων και ελεήμων.» «Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος· μακρόθυμος.» «Ελεήμων και οικτίρμων είναι ο Κύριος, τροφή έδωσε στους....» «Ποιος Θεός είναι σαν κι εσένα, που συγχωρείς τις αδικίες, και παραβλέπεις τις ασέβειες στο υπόλοιπο της κληρονομιάς του; Δεν διατήρησε την οργή του για τιμωρία, διότι επιθυμεί το έλεος. Αυτός θα επιστρέψει, και θα μας σπλαχνιστεί. Θα καταποντίσει τις αμαρτίες μας, και θα απορριφθούν στα βάθη της θάλασσας.» «Ο Κύριος είναι μακρόθυμος, και μεγάλη είναι η ισχύς του.» «Εγώ σας έπλασα, και εγώ θα συγχωρήσω. Και εγώ θα σας αναλάβω, και θα σας σώσω.» «

Σας παρακάλεσα θερμά, σας επέπληξα, πολλές φορές σας υπέδειξα τη στάχτη των Σοδόμων και τον κατακλυσμό που προηγήθηκε από αυτήν, όταν η γη κατακλύστηκε από τα ύδατα και συντελέστηκε ο παγκόσμιος όλεθρος του ανθρώπινου γένους. Πολλές φορές σας παρουσίασα τον ισραηλιτικό λαό, τον περιούσιο, τον αγαπημένο, το βασίλειο ιεράτευμα, να μαστιγώνεται εξαιτίας γογγυσμού, αντιλογίας, αχαριστίας, εξαιτίας παρόμοιου σφάλματος, να ταπεινώνεται από τους ηττημένους εχθρούς και, απέναντι σε αυτούς που ο ίδιος κατατρόπωνε, να ελαττώνεται, να πέφτει, να καταστρέφεται. Πολλές φορές σας συμβούλευσα: προφυλαχθείτε, διορθωθείτε, επιστρέψτε. Μην περιμένετε να ακονιστεί η ρομφαία. Το τόξο ήδη τεντώνεται. Μην εκλαμβάνετε τη μακροθυμία ως αφορμή καταφρόνησης. Μη γίνεστε πονηροί απέναντι στην πολλή χρηστότητα. Αλλά πώς να ξύσω τις καρδιές σας που ήδη φλεγμαίνουν; Είναι άραγε καλύτερο τώρα που υποφέρετε να σας επιπλήξω, παρά να σας παραπέμψω να υποστείτε την κρίση εκεί χωρίς να έχετε ελεγχθεί προηγουμένως, και να χρησιμοποιήσω την παρούσα συμφορά ως συνεργό στον έλεγχό μου προς εσάς, ή, δειλιάζοντας μπροστά στον πόνο σας, να αφήσω ανεξέλεγκτο αυτόν που απείθησε και αμάρτησε; Τι λοιπόν; Νουθετήσαμε, απειλήσαμε, λέγοντας για τον Θεό ότι ο Θεός μας είναι ζηλωτής και μακρόθυμος, αλλά εάν οργιστεί, ποιος θα μπορέσει να αντέξει;