Πατερικές αναφορές στο ΑΡΙΘΜΟΙ 12:3

Αλλά οι μεν, επειδή μεταχειρίζονται το ξίφος με οργή και ωμότητα, διαπράττουν τα πιο άτοπα από όλα, εξοντώνοντας τους ομογενείς τους· οι δε, επειδή φτάνουν στη χρήση του ξίφους με τη λογική, προσφέρουν με αυτό τη μέγιστη ωφέλεια, διότι διασώζουν όσους κινδυνεύουν. Έτσι και εκείνος που γνωρίζει να αγανακτεί έλλογα, ωφελεί τα μέγιστα αυτόν εναντίον του οποίου έστρεψε την αγανάκτησή του, διορθώνοντας τη ραθυμία ή την πονηρία του· ενώ εκείνος που κυριαρχείται από το πάθος της οργής δεν κατορθώνει τίποτα το υγιές. Το ότι δε η επίκαιρη αγανάκτηση αρμόζει και σε αυτούς που επιμελούνται την πραότητα, είναι φανερό από το εξής. Διότι και ο Μωυσής, για τον οποίο υπάρχει η μαρτυρία ότι ήταν ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, όταν το απαιτούσε η περίσταση, αγανάκτησε, και προέβη σε τέτοια αντίδραση, ώστε η αγανάκτησή του να φτάσει μέχρι τη θανάτωση ομοφύλων του· αυτό συνέβη αφενός όταν κατασκεύασαν το μοσχάρι, και αφετέρου όταν μολύνθηκαν με τον Βεελφεγώρ. Επομένως, είναι δυνατόν, ακόμη και αν είναι κάποιος πράος, να εξάπτεται με λογική και να μην καταστρέφει το καλό της πραότητας. Το να μένει όμως κανείς απαθής, ή το να μην αγανακτεί όταν επιβάλλεται, θα αποτελούσε δείγμα νωθρότητας της φύσης, και όχι πραότητας. Είναι δε φυσικό την πραότητα να την ακολουθεί κατά κάποιον τρόπο και η ανεξικακία. Διότι η πραότητα είναι μητέρα της ανεξικακίας. Εξίσου όμως, σε όσους είναι αληθινά πράοι, και το ήθος τους δεν έχει πληγεί από νωθρότητα, έχει συγκεραστεί και η χρηστότητα. Διότι η χρηστότητα είναι η ύλη της πραότητας. Αυτά δε, όταν συγκεράννυνται και συντίθενται μεταξύ τους, δημιουργούν την ανώτερη των αρετών, την αγάπη.

Σε αποκάλεσαν αμαθή, φτωχό και του μηδενός άξιο; Εσύ όμως πες τον εαυτό σου σκουλήκι, και ότι κατάγεσαι από την κοπριά, λέγοντας τα λόγια του Δαβίδ. Σε αυτά πρόσθεσε και το καλό παράδειγμα του Μωυσή. Εκείνος, αν και λοιδορήθηκε από τον Ααρών και τη Μαρία, δεν στράφηκε εναντίον τους στον Θεό, αλλά προσευχόταν υπέρ αυτών. Ποιων προτιμάς μάλλον να είσαι μαθητής, των θεοφιλών και μακαρίων ανδρών, ή εκείνων που είναι γεμάτοι από το πνεύμα της πονηρίας;

Γι' αυτό και εμάς ο Ψαλμός μάς νουθετεί: Οργίζεσθε, και μην αμαρτάνετε. Και ο Κύριος απειλεί με την κρίση εκείνον που οργίζεται αναίτια· δεν απορρίπτει όμως τη χρήση της οργής για όσα πρέπει, ως ένα είδος φαρμάκου. Διότι το «Έχθρα θα θέσω ανάμεσα σε εσένα και στο φίδι», και το «Να έχετε έχθρα με τους Μαδιανίτες», είναι λόγια εκείνου που διδάσκει να χρησιμοποιούμε τον θυμό σαν όπλο. Γι' αυτό ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, τιμωρώντας την ειδωλολατρία, εξόπλισε τα χέρια των Λευιτών για τον φόνο των αδελφών τους.

Διότι ας ακούσουν εκείνοι που πρόκειται να γίνουν μαθητές του Χριστού ύστερα από πολλές γενεές. Επειδή αυτούς ονόμασε πράους, προς τους οποίους απευθύνεται ο Κύριος: «Μάθετε από εμένα, διότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Όσοι έχουν γαληνεμένο το ήθος τους και είναι απαλλαγμένοι από κάθε πάθος, έτσι ώστε να μην κατοικεί καμία απολύτως ταραχή στις ψυχές τους, αυτοί προσαγορεύονται πράοι. Γι' αυτό και για τον Μωυσή μαρτυρείται ότι ήταν πράος περισσότερο από όλους τους ανθρώπους επί της γης.

Το οποίο δικαίως θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι δεν στερείται της έσχατης αλαζονείας. Αλλά αναλογίσου πάλι τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος καθιστά φανερό στους Ιουδαίους τον σκοπό του Θεού και Πατέρα που μόνο σε Αυτόν είναι εκ φύσεως γνωστός, και ο οποίος λέει: «Δεν μιλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, αυτός μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να λαλήσω». Και πάλι: «Τα λόγια που εγώ λέω δεν είναι δικά μου, αλλά εκείνου που με έστειλε». Έπειτα, παρατήρησε απέναντι σε αυτά να αποθρασύνονται πάλι οι άνομοι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι, και επειδή ο Θεός μίλησε στους πατέρες τους, να αυθαδιάζουν υπερβολικά και για τον λόγο αυτό να επιλέγουν την απείθεια. Διότι λένε: «Εμείς γνωρίζουμε ότι στον Μωυσή έχει μιλήσει ο Θεός· τούτον όμως δεν γνωρίζουμε από πού είναι». Βλέπεις λοιπόν πώς, με το να λένε ότι γνωρίζουν καλά πως ο Θεός μίλησε στον Μωυσή, σχεδόν επαναλαμβάνουν εκείνο το παλαιό, και μάλιστα με πιο σκληρά λόγια: «Μήπως μόνο στον Χριστό μίλησε ο Θεός και Πατέρας, και όχι στους δικούς μας πατέρες;» στο όρος Σινά, όπως λένε. Και άκουσε ο Κύριος. Και λέγει η Γραφή: «Ο δε άνθρωπος Μωυσής ήταν πάρα πολύ πράος, περισσότερο από όλους τους ανθρώπους που ζούσαν πάνω στη γη». Όπως φαίνεται, η Μαριάμ και ο Ααρών έκαναν την πραότητα του Μωυσή αφορμή για αλαζονεία.

Γνωρίζω ότι ελέησε πολλούς που μετανόησαν, αλλά τους περισσότερους επειδή βρίσκονταν σε άγνοια. Γνωρίζω ότι συγχώρησε πολλούς, αλλά κυρίως εκείνους που είχαν μεσίτες ενώπιόν του. Διαβάζω τα σχετικά με τον Κορέ και τον Δαθάν, και καταρρέω· και πώς εξαιτίας του Μωυσή τους τιμώρησε. Μελετώ τα σχετικά με τη Μαριάμ, την αδελφή του, ότι δηλαδή εξαιτίας ενός λόγου που του είπε, γέμισε ολόκληρη με λέπρα. Αν για έναν άγιο άνθρωπο επιβλήθηκε τόση τιμωρία, πόσο αυστηρή κρίση θα γίνει για τον αιώνιο Θεό; Ο Κάιν, που σκότωσε τον αδελφό του, τιμωρείται τόσο πολύ. Τι θα πάθουν, άραγε, όσοι εναντιώθηκαν στον Θεό;

Γι' αυτό και η Αγία Γραφή μαρτυρεί λέγοντας: και ο άνθρωπος Μωυσής ήταν πάρα πολύ πράος, περισσότερο από όλους τους ανθρώπους που υπήρχαν πάνω στη γη. Αλλά είσαι ωραίος στην όψη, και ισχυρός στη δύναμη, και φορείς διάδημα; Όμως δεν έφτασες στα μέτρα του βασιλιά Δαβίδ, ο οποίος ταπεινοφρονώντας έλεγε: εγώ όμως είμαι σκουλήκι και όχι άνθρωπος. Αλλά έχεις γνώση και σοφία και εγκράτεια; Όμως δεν έφτασες στα μέτρα των τριών παίδων, και του προφήτη Δανιήλ· εκ των οποίων ο μεν έλεγε: σε Εσένα, Κύριε, ανήκει η δικαιοσύνη, και σε εμάς η ντροπή του προσώπου, όπως ακριβώς σήμερα· οι δε: ας γίνουμε δεκτοί με συντετριμμένη ψυχή και πνεύμα ταπεινώσεως.

Κύριε και Θεέ μου, εάν το έπραξα αυτό, εάν υπάρχει αδικία στα χέρια μου, εάν ανταπέδωσα με κακό σε αυτούς που μου έκαναν κακό, τότε ας καταπέσω ενώπιον των εχθρών μου κενός. Πόση παρρησία διαθέτει εξαιτίας τού ότι δεν μνησικακεί! Διότι αυτό αποτελεί εξαιρετικό κατόρθωμα του Δαβίδ· όπως ακριβώς η πραότητα του Μωυσή (διότι υπήρξε πράος περισσότερο από όλους τους ανθρώπους που ζούσαν πάνω στη γη), η πίστη του Αβραάμ (διότι πίστεψε στον Θεό, και αυτό του λογίστηκε ως δικαιοσύνη), η καρτερία του Ιώβ, η σωφροσύνη του Ιωσήφ, και η σοφία του Σολομώντα. Και η σταθερότητα των αγίων δεν μαρτυρείται για τα ίδια ακριβώς πράγματα, αλλά για το παράδοξο αγώνισμα στο οποίο διακρίνεται ο καθένας. Ο Δαβίδ, λοιπόν, ο οποίος πάντοτε επεδίωκε την αμνησικακία, την προβάλλει στον Θεό, ζητώντας να τύχει ίσης μεταχείρισης από Αυτόν. Διότι γνώριζε μέσω του θείου Πνεύματος τη μελλοντική υπόσχεση του Σωτήρα: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και σε εσάς ο Πατέρας σας ο ουράνιος τα δικά σας παραπτώματα». Γι' αυτό και, μετά από επαρκή μετάνοια, αξιώθηκε της αφέσεως.

Καλή είναι η μακροθυμία, και μάρτυρας για αυτό είναι ο Ίδιος, ο οποίος όχι μόνο αρνήθηκε να χρησιμοποιήσει τις λεγεώνες των αγγέλων εναντίον εκείνων που εξεγέρθηκαν και τον καταδυνάστευαν, και ούτε μόνο επιτίμησε τον Πέτρο όταν σήκωσε το μαχαίρι, αλλά και αποκατέστησε το αυτί εκείνου που είχε πληγεί. Το ίδιο έπραξε αργότερα και ο Στέφανος, ο μαθητής του Χριστού, καθώς προσευχόταν υπέρ εκείνων που τον λιθοβολούσαν. Καλή είναι η πραότητα, και το μαρτυρούν ο Μωυσής και ο Δαβίδ, οι οποίοι επαινέθηκαν γι' αυτήν την αρετή περισσότερο από τους άλλους, καθώς και ο διδάσκαλός τους, ο οποίος ούτε φιλονικούσε, ούτε κραύγαζε, ούτε ύψωνε τη φωνή του στις πλατείες, ούτε ερχόταν σε αντιπαράθεση με εκείνους που τον οδηγούσαν στο πάθος.

Ομολογείται βέβαια πως η ενέργεια του θυμού και της επιθυμίας είναι κοινή σε όλη τη λογική και την άλογη φύση. Το καθετί όμως που είναι κοινό, δεν ταυτίζεται με το ιδιαίτερο. Επομένως, εξαιτίας αυτών είναι ανάγκη να μη θεωρείται ότι αυτά συγκαταλέγονται σε εκείνα τα γνωρίσματα με τα οποία χαρακτηρίζεται κατεξοχήν η ανθρώπινη φύση. Αλλά όπως ακριβώς κάποιος, βλέποντας μέσα μας το αισθητικό, το θρεπτικό και το αυξητικό στοιχείο, δεν αναιρεί εξαιτίας τους τον ορισμό που έχει αποδοθεί στην ψυχή (διότι δεν σημαίνει ότι, επειδή υπάρχει το ένα στην ψυχή, δεν υπάρχει το άλλο), έτσι και αυτός που κατανόησε τα κινήματα της φύσης μας τα σχετικά με τον θυμό και την επιθυμία, δεν θα ήταν εύλογο να αντιμάχεται τον ορισμό, υποστηρίζοντας τάχα ότι υπέδειξε τη φύση ελλιπώς. Γ. Τι πρέπει λοιπόν να γνωρίζουμε για αυτό το ζήτημα, είπα προς τη δασκάλα; Διότι δεν είμαι ακόμη σε θέση να κατανοήσω πώς αρμόζει να αποποιούμαστε τα όσα υπάρχουν μέσα μας, θεωρώντας τα ως ξένα προς τη φύση μας. — Μ. Βλέπεις, είπε εκείνη, ότι υπάρχει μια πάλη του λογισμού απέναντι σε αυτά, και μια προσπάθεια να απομονωθεί η ψυχή από αυτά, στο μέτρο του δυνατού για τον καθένα. Και υπάρχουν μάλιστα κάποιοι που έχουν κατορθώσει αυτή την προσπάθεια, όπως ακούμε για τον Μωυσή, ότι εκείνος αναδείχθηκε ανώτερος από τον θυμό και την επιθυμία, καθώς η ιστορική διήγηση μαρτυρεί και για τα δύο αυτά στο πρόσωπό του: ότι ήταν πράος περισσότερο από όλους τους ανθρώπους (και μέσω της πραότητας υποδηλώνεται το αόργητο και η αποξένωση προς τον θυμό), και ότι δεν επιθύμησε τίποτε από αυτά γύρω από τα οποία βλέπουμε να ενεργοποιείται το επιθυμητικό στους πολλούς ανθρώπους.

Προς τι, λοιπόν, αποβλέποντας θεωρεί ότι πρέπει να προσάψει αυτή την ατοπία στον δικό του θεό; Ας πουν εκείνοι που μυήθηκαν από αυτόν στα απόρρητα, ποιο θεωρούν ότι είναι το πιο ασθενές από τα επίγεια, το οποίο σεμνύνεται από τον Θεό με τις πιο τιμητικές ονομασίες. Τα πιο αδύναμα από τα όντα είναι εκείνα τα ζώα των οποίων η γένεση λαμβάνει την υπόστασή της από τη σήψη των υγρών, ενώ το πιο τιμητικό από τα όντα είναι η αρετή και η αγιότητα και οτιδήποτε είναι προσφιλές στον Θεό. Άραγε λοιπόν, οι μύγες, οι σκνίπες, οι βάτραχοι και όσα γεννιούνται από την κοπριά, έχουν τιμηθεί αυτά με την ονομασία του αγίου και της αρετής, ώστε να σεμνύνονται μεν με τα τιμητικά ονόματα, αλλά να μην έχουν ίσο μερίδιο στα αξιώματα, όπως ισχυρίζεται ο Ευνόμιος; Αλλά ποτέ μέχρι τώρα δεν ακούσαμε κάτι τέτοιο, ότι δηλαδή αυτά τα αδύναμα όντα ονομάστηκαν με τις πιο μεγαλειώδεις ονομασίες, ή ότι αυτό που είναι μεγάλο και σεβαστό εκ φύσεως εξυβρίστηκε με την ονομασία κάποιου από αυτά. Ο Νώε ήταν δίκαιος, λέει η Γραφή, ο Αβραάμ πιστός, ο Μωυσής πράος, ο Δανιήλ σοφός, ο Ιωσήφ σώφρων, ο Ιώβ άμεμπτος και ο Δαβίδ είχε κατορθώσει τη μακροθυμία. Ας πουν, λοιπόν, εάν ποτέ καθένας από αυτούς έλαβε τις ονομασίες του από τα αντίθετά τους, ή ακόμη και στην περίπτωση εκείνων που έχουν κακή μαρτυρία, όπως ο Νάβαλ ο Καρμήλιος, ο Φαραώ ο Αιγύπτιος, ο Αβιμέλεχ ο αλλόφυλος και όλοι όσοι μνημονεύονται για την κακία τους, εάν αυτοί τιμήθηκαν από τη θεία φωνή με τις πιο ευνοϊκές ονομασίες.

Είθε να έχω την ευλογία σας σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με αλυσίδες, δεν συγκρίνομαι με κανέναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε μέσα σας τον Ιησού. Και κυρίως, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, όπως είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του», και: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς», και: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι», διότι «αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· διότι λέει: «Ο Θεός, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό». Για τον λόγο αυτόν, οι μεγάλοι εκείνοι, ο Αβραάμ και ο Ιώβ, ονόμαζαν τους εαυτούς τους χώμα και στάχτη ενώπιον του Θεού. Και ο Δαβίδ: «Ποιος είμαι εγώ ενώπιόν σου, Κύριε, που με δόξασες μέχρις αυτού του σημείου;» Και ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, λέει προς τον Θεό: «Είμαι αδύναμος στη φωνή και βραδύγλωσσος». Να έχετε λοιπόν και εσείς ταπεινό φρόνημα, για να υψωθείτε· διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Και για τους άλλους ανθρώπους να προσεύχεστε αδιάλειπτα· διότι υπάρχει σε αυτούς ελπίδα μετανοίας, ώστε να βρουν τον Θεό. Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Επιτρέψτε τους, λοιπόν, να διδαχθούν από εσάς. Γίνετε, λοιπόν, διάκονοι του Θεού και στόμα του Χριστού· διότι λέγει ο Κύριος: «Εάν εξαγάγετε το πολύτιμο από το ανάξιο, θα γίνετε σαν το δικό μου στόμα». Απέναντι στην οργή τους εσείς να γίνεστε ταπεινόφρονες, αντιτάξτε απέναντι στις βλασφημίες τους τις εκτενείς σας προσευχές, όταν αυτοί πλανώνται, εσείς να στέκεστε εδραίοι στην πίστη, νικήστε το άγριο ήθος με ημερότητα, και την οργίλη διάθεση με πραότητα. Διότι μακάριοι είναι οι πράοι, και ο Μωυσής υπήρξε πράος περισσότερο από όλους τους ανθρώπους, και ο Δαβίδ σφόδρα πράος. Γι' αυτό ο Παύλος προτρέπει λέγοντας ότι ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους, διδακτικός, ανεξίκακος, και να διαπαιδαγωγεί με πραότητα εκείνους που αντιτίθενται. Μη σπεύδοντας να εκδικηθείτε αυτούς που σας αδικούν (διότι λέγει: «εάν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταπέδωσαν κακά»), ας τους κάνουμε αδελφούς μας με την επιείκεια. Πείτε σε αυτούς που σας μισούν: «Είστε αδελφοί μας», ώστε να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου. Και ας μιμηθούμε τον Κύριο, ο οποίος, όταν λοιδορείτο δεν ανταπέδιδε τις λοιδορίες, όταν σταυρωνόταν δεν αντιστεκόταν, όταν έπασχε δεν απειλούσε, αλλά προσευχόταν για τους εχθρούς του: «Πατέρα, συγχώρησέ τους, δεν γνωρίζουν τι κάνουν».

Μέσω του γάμου του Μωυσή υποδεικνυόταν ο νοητός γάμος του Χριστού και μέσω της Αιθιοπίδας νύμφης φανερωνόταν η εξ εθνών Εκκλησία, την οποία όσοι κατακρίνουν, διαβάλλουν και χλευάζουν δεν θα είναι καθαροί· διότι θα προσβληθούν από λέπρα και θα αποκοπούν από το στρατόπεδο των δικαίων.

ΡΝΒʹ. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΙΣΙΔΩΡΟ ΔΙΑΚΟΝΟ. Από το βιβλίο των Αριθμών. Γιατί, ενώ ο Ααρών και η Μαρία κατηγόρησαν τον Μωυσή, μόνο η Μαρία τιμωρήθηκε. Επειδή μου έγραψας ρωτώντας για ποια αιτία, ενώ ο Ααρών και η Μαριάμ κατηγόρησαν τον Μωυσή, μόνο η Μαρία τιμωρήθηκε, με λέπρα να εξανθεί στο πρόσωπό της, εκεί όπου ελλοχεύει η γλώσσα· σου γράφω βεβαίως και αυτό που άκουσα από κάποιον σοφό, αλλά θα παραθέσω και τη δική μου σκέψη, ώστε να κρίνεις εσύ ο ίδιος ποιο είναι το πιο αληθινό. Εκείνος, λοιπόν, έλεγε ότι, επειδή ήταν η αρχή της ιερωσύνης, ο Θεός δεν θέλησε να προσβάλει το προοίμιο, για να μην καταστεί και το τέλος επονείδιστο. Εγώ, όμως, ούτε να το ανατρέψω μπορώ ούτε να το εγκρίνω. Δεν το ανατρέπω μεν, επειδή δεν βλάπτει καθόλου ούτε την αρετή ούτε την ευσέβεια· δεν το εγκρίνω δε, επειδή πριν από τον Ααρών υπήρχε ιερωσύνη πιο θεία και αναίμακτη, αυτή του Μελχισεδέκ· και διότι δεν αρμόζει σε αδέκαστο κριτή να παραβλέψει το δίκαιο εξαιτίας του αξιώματος εκείνου που έσφαλε. Αλλά μάλλον υποστηρίζω το εξής: ότι, επειδή η Γραφή κατά την κατηγορία έθεσε τη Μαριάμ πριν από τον άνδρα και αρχιερέα, θεωρώ πως αυτή έδωσε τον σπόρο της αφορμής, και εκείνος ακολούθησε.

Διότι αυτό είναι κατεξοχήν το γνώρισμα του ανθρώπου που έχει τιμηθεί με τη λογική: το να είναι ήμερος, επιεικής, πράος, ταπεινός, ήσυχος, το να μην έλκεται και να μη σύρεται σαν δούλος, είτε από την οργή είτε από τα άλλα πάθη, αλλά με τη λογική να επικρατεί στις εσωτερικές ορμές, να διασώζει τη δική του ευγένεια και να μην ξεπέφτει από ραθυμία στη θηριωδία των άλογων ζώων. Και για να μάθεις πόση είναι η δύναμη της πραότητας και της επιείκειας, και πώς αρκούσε μόνο αυτή η αρετή για να αξιώσει εκείνων των ανέκφραστων επαίνων αυτόν που την κατόρθωσε με ακρίβεια, άκουσε την ανακήρυξη του μακάριου Μωυσή που γίνεται γι' αυτόν τον λόγο, και το στεφάνι που του πλέκεται έτσι από αυτήν. Λέει δηλαδή: «Και ο Μωυσής ήταν ο πραότερος από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη». Είδες το μέγεθος του εγκωμίου, το οποίο τον ανέδειξε ισάξιο με ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, ή μάλλον τον προέκρινε από ολόκληρο το γένος των ανθρώπων; Και πάλι για τον Δαβίδ λέει η Γραφή: «Θυμήσου, Κύριε, τον Δαβίδ και όλη την πραότητά του». Εξαιτίας αυτού και ο πατριάρχης προσείλκυσε πολύ περισσότερη την άνωθεν εύνοια, και, αφού συνεισέφερε τον δικό του αγώνα, αξιώθηκε μεγαλύτερων δωρεών από τον φιλάνθρωπο Θεό. Και αυτό θα το κατανοήσετε, όταν σας παρουσιάσουμε όσα ακολουθούν από τα χθεσινά μας λόγια, και αναπτύξουμε ενώπιον της αγάπης σας εκείνα που αναγνώστηκαν στην αρχή.

Βʹ. Θέλεις να μάθεις ότι, έστω κι αν είσαι εξαιρετικά συνετός, έστω κι αν είσαι απόλυτα άρτιος, έστω κι αν φθάσεις σε αυτήν την ίδια την ανώτατη κορυφή της αρετής, έχεις ανάγκη από σύμβουλο, καθώς και από κάποιον που να σε διορθώνει και να σε ελέγχει; Άκουσε μια παλαιά ιστορία. Κανείς δεν υπήρξε εφάμιλλος του Μωυσή. Διότι εκείνος, λέγει, ήταν ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, και φίλος του Θεού, και είχε εμπλησθεί από την έξωθεν φιλοσοφία, και ήταν πλήρης πνευματικής συνέσεως. Διότι «εκπαιδεύτηκε», λέγει, «ο Μωυσής σε όλη τη σοφία των Αιγυπτίων».

ε΄. Κανείς, λοιπόν, ας μην πει ότι εγώ είμαι ευτελής και ταπεινός και ανάξιος λόγου, και ας με προσέξει έστω κι έτσι. Διότι τέτοιος είμαι· αλλά είναι πάντοτε συνήθεια του Θεού, για χάρη των πολλών, να επιφοιτά και σε τέτοιους ανθρώπους. Και για να το μάθετε, καταδέχθηκε να μιλήσει στον Κάιν για χάρη του Άβελ, στον διάβολο για τον Ιώβ, στον Φαραώ για τον Ιωσήφ, στον Ναβουχοδονόσορα για τον Δανιήλ, στον Βαλτάσαρ για τον ίδιο. Επίσης και οι μάγοι αξιώθηκαν αποκάλυψης, και ο Καϊάφας προφήτευσε, αν και ήταν χριστοκτόνος και ανάξιος, εξαιτίας του αξιώματος της ιερωσύνης. Λέγεται μάλιστα ότι και ο Ααρών γι' αυτόν τον λόγο δεν χτυπήθηκε από τη λέπρα. Διότι, πες μου, γιατί, ενώ και οι δύο καταλάλησαν, τιμωρήθηκε μόνο εκείνη; Μην απορείς· διότι, αν στα κοσμικά αξιώματα, έστω και αν κάποιος κατηγορείται για αμέτρητα παραπτώματα, δεν οδηγείται στο δικαστήριο προτού αποβάλει την εξουσία, για να μην εξυβριστεί και αυτή μαζί του· πολύ περισσότερο στην πνευματική εξουσία, όποιος κι αν είναι αυτός που την κατέχει, ενεργεί η χάρη του Θεού· διαφορετικά θα είχαν χαθεί τα πάντα. Όταν όμως την αποβάλει, είτε φεύγοντας από αυτή τη ζωή είτε και εδώ, τότε βέβαια, τότε θα υποστεί βαρύτερη την τιμωρία. Μην νομίζετε, λοιπόν, ότι αυτά λέγονται από εμάς· η χάρη του Θεού είναι αυτή που ενεργεί ακόμη και στον ανάξιο, όχι για εμάς, αλλά για εσάς. Ακούστε λοιπόν τι λέει ο Χριστός: «Εάν το σπίτι είναι άξιο, ας έλθει η ειρήνη σας επάνω του». Πώς όμως γίνεται άξιο; «Εάν σας δεχθούν», λέει.

Άκουσε, λοιπόν, τον Αβραάμ που λέει: «Εγώ δε είμαι γη και στάχτη»· και τον Θεό πάλι να λέει για τον Μωυσή, ότι ήταν ο πραότερος από όλους τους ανθρώπους. Διότι ουδείς υπήρξε πιο ταπεινός από εκείνον, ο οποίος, αν και καθοδηγούσε έναν τόσο μεγάλο λαό, και αφού καταπόντισε τον βασιλιά και ολόκληρο το στρατόπεδο των Αιγυπτίων σαν να ήταν μύγες, και αφού επιτέλεσε τόσα έργα στην Αίγυπτο, τόσα στην Ερυθρά Θάλασσα και στην έρημο, και έχοντας απολαύσει τόσο μεγάλη μαρτυρία, διατηρούσε τέτοιο φρόνημα, σαν να ήταν ένας από τους πολλούς· και ως γαμπρός ήταν πιο ταπεινός από τον πεθερό του, και αποδεχόταν τη γνώμη εκείνου.

Και δεν φοβάται, μήπως ανοίξει η γη και τον εξαφανίσει παντελώς, ή μήπως πέσει κεραυνός από ψηλά και κατακάψει την κατήγορη γλώσσα; Δεν άκουσας τι έπαθε η αδελφή του Μωυσή, επειδή κατηγόρησε τον άρχοντα; Πώς έγινε ακάθαρτη και χτυπήθηκε από λέπρα και υπέμεινε την έσχατη ατιμία, και, παρόλο που ο αδελφός της παρακαλούσε και προσέπιπτε ικετευτικά στον Θεό, δεν έτυχε καμίας συγγνώμης; Και ενώ είχε επιμεληθεί εκείνον τον άγιο όταν είχε εκτεθεί βρέφος, και είχε συντελέσει στην ανατροφή του, και εξαρχής είχε συμπράξει ώστε να γίνει τροφός η ίδια η μητέρα του για να μην ανατραφεί το παιδί από βάρβαρα χέρια, και έπειτα από αυτά είχε ηγηθεί του γυναικείου φύλου, όπως ακριβώς ο Μωυσής των ανδρών, και είχε υπομείνει μαζί του όλα τα δεινά, και ενώ ήταν αδελφή του Μωυσή, εντούτοις τίποτα από όλα αυτά δεν την ωφέλησε ώστε να διαφύγει την οργή του Θεού για την κακολογία. Απεναντίας, ο Μωυσής, ο οποίος είχε εξαιτηθεί τη συγχώρηση τόσο μεγάλου λαού μετά από εκείνη την άφατη ασέβεια, αυτός που ικέτευε υπέρ της αδελφής του και ζητούσε συγγνώμη, δεν μπόρεσε να εξευμενίσει τον Θεό, αλλά δέχθηκε σφοδρή επιτίμηση· για να μάθουμε εμείς πόσο μεγάλο κακό είναι να κακολογούμε τους άρχοντες και να κρίνουμε τις ζωές των άλλων.

ΣΤ΄. Γι' αυτά λοιπόν σας παρακαλώ και σας συμβουλεύω και σας ικετεύω, να απομακρυνθείτε από αυτή την πονηρή συνήθεια. Διότι, αν κακολογούμε τους ιερείς, δεν πρόκειται να τους βλάψουμε καθόλου, όχι μόνο αν τα λεγόμενα είναι ψευδή, αλλά ακόμη κι αν είναι αληθινά· επειδή και ο Φαρισαίος δεν έβλαψε καθόλου τον τελώνη, αλλά μάλλον τον ωφέλησε, αν και έλεγε αλήθειες γι' αυτόν· εμείς όμως θα περιβάλουμε τους εαυτούς μας με τα έσχατα κακά· επειδή και ο Φαρισαίος έστρεψε το ξίφος εναντίον του εαυτού του, και έφυγε έχοντας δεχθεί καίριο πλήγμα. Για να μην πάθουμε λοιπόν κι εμείς τα ίδια, ας συγκρατούμε την αχαλίνωτη γλώσσα μας. Διότι, αν εκείνος που κακολόγησε τον τελώνη δεν απέφυγε την τιμωρία, εμείς που κακολογούμε τους πατέρες μας, ποια δικαιολογία θα έχουμε; Αν η Μαριάμ, που κακολόγησε τον αδελφό της μόνο μία φορά, τιμωρήθηκε τόσο βαριά, ποια ελπίδα σωτηρίας έχουμε εμείς, όταν καθημερινά περιλούζουμε τους άρχοντες με αναρίθμητες ύβρεις; Και ας μη μου πει κάποιος το εξής, ότι δηλαδή εκείνος ήταν ο Μωυσής· διότι θα μπορέσω κι εγώ να πω ότι κι εκείνη ήταν η Μαριάμ. Εξάλλου, για να μάθεις ξεκάθαρα κι αυτό, ότι δηλαδή ακόμη κι αν οι ιερείς είναι ένοχοι για αδικήματα, ούτε σ' αυτή την περίπτωση σου επιτρέπεται να κρίνεις τη ζωή τους, άκουσε τι λέει ο Χριστός για τους άρχοντες των Ιουδαίων: Στην καθέδρα του Μωυσή κάθισαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι· όλα λοιπόν όσα σας πουν να κάνετε, κάντε τα· μη συμπεριφέρεστε όμως σύμφωνα με τα έργα τους.

Ιδού, όχι μόνο να τον δούμε είναι δυνατόν, αλλά και να γίνουμε όμοιοί του, εάν δείξουμε ζήλο. Ας μην αναβάλλουμε, λοιπόν. Δεν ασπάζεται τόσο το στόμα των προφητών, όσο των επιεικών και πράων ανθρώπων. Διότι «πολλοί θα μου πουν», λέγει, «δεν προφητεύσαμε στο δικό σου όνομα; Και θα τους πω: Δεν σας γνωρίζω». Το στόμα του Μωυσή όμως, επειδή ήταν πάρα πολύ επιεικής και πράος (διότι «ο Μωυσής», λέγει, «ήταν ο πραότερος άνθρωπος από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη»), έτσι το ασπαζόταν και το αγαπούσε, ώστε να ειπωθεί: «Ενώπιος ενωπίω, στόμα με στόμα του μιλούσε, σαν φίλος προς τον δικό του φίλο». Δεν θα δώσεις προσταγές σε δαίμονες τώρα, αλλά θα προστάξεις τότε το πυρ της γέεννας, εάν έχεις κάνει το στόμα σου όμοιο με το στόμα του Χριστού. Θα προστάξεις την άβυσσο του πυρός και θα πεις: «Σιώπα, πεφίμωσο»· και με πολλή παρρησία θα ανέλθεις στους ουρανούς και θα απολαύσεις τη βασιλεία. Την οποία μακάρι να αξιωθούμε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα η δόξα, το κράτος και η τιμή, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ας διδαχθούμε ένα καλό μάθημα, αγαπητοί, όχι μόνο να μην καταλαλούμε, αλλά ούτε καν να ακούμε την καταλαλιά. Διότι η καταλαλιά είναι φοβερό κακό, ένα ακατάστατο δαιμόνιο, που ποτέ δεν αφήνει ειρηνικό τον άνθρωπο. Διότι ποιο κακό δεν προέρχεται από την καταλαλιά; Από αυτήν φυτρώνουν οι έχθρες, μέσω αυτής δημιουργούνται οι έριδες, από αυτήν λαμβάνουν την αρχή τους οι διχοστασίες, και οι πονηρές υποψίες που προκύπτουν από εκεί παρέχουν τις αιτίες για μύρια κακά· το μίσος αναβλύζει από αυτήν σαν από πηγή· και όσα κακά κι αν μπορέσει να αναλογιστεί κανείς, θα βρει ότι όλα αυτά ξεχύνονται από την καταλαλιά, η οποία παρασύρει τους πάντες στην κακία. Γνωρίζει η καταλαλιά, αφού γεμίσει τον άνθρωπο με θυμό και τον καταστήσει μέτοχο φόνου εξαιτίας της, να τον στρέψει φονικά εναντίον του πλησίον του. Γνωρίζει, επίσης, αγριεύοντας την ψυχή, να την απομακρύνει από την αδελφική κοινωνία, και να αναδεικνύει τον μέχρι πριν από λίγο φίλο σε εχθρό χωρίς καμία αιτία. Αυτή έπληξε και τη Μαρία, την αδελφή του Μωυσή, και την κατέστησε αμέσως λεπρή, και επέφερε εναντίον της την οργή και τον θυμό του Δεσπότου. Αυτή ανατρέπει και ολόκληρους οίκους και ξεσηκώνει σε πόλεμο πόλεις που ειρηνεύουν.

Βλέπεις πώς η Γραφή ερμηνεύει τον εαυτό της, και δείχνει ότι η νίκη είναι νοερή και πνευματική; Διότι, εκείνος που αναφέρθηκε σε όπλα, και ρομφαίες, και τόξα, πώς εδώ μνημονεύει την πραότητα; Ποια σχέση έχει, άλλωστε, η πραότητα με τον πόλεμο, η επιείκεια με τη μάχη; Μεγάλη βεβαίως, εάν κανείς εξετάσει το ζήτημα με ακρίβεια. Επειδή και ο Δαβίδ και ο Μωυσής ήταν πράοι. Γι’ αυτό και για τον πρώτο λέει η Γραφή: «Μνήσθητι, Κύριε, του Δαβίδ και όλης της πραότητάς του»· για τον δε Μωυσή, ότι «Ήταν ο Μωυσής ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη». Ωστόσο, αυτοί που ήταν οι πιο πράοι από όλους, φαίνεται ότι αμύνονταν περισσότερο από όλους. Αλλά αν θέλετε, ας αναφέρουμε πρώτα την πραότητά τους: Πολλές φορές, όταν αυτός ο μακάριος έπιασε στα χέρια του τον Σαούλ και, ενώ είχε τη δυνατότητα να τον θανατώσει, δεν άπλωσε το χέρι του· αλλά, ακόμη και όταν άλλοι τον προέτρεπαν να το πράξει, τον σπλαχνίστηκε και κατεύνασε τον θυμό του.

Εάν όμως θέλεις να γνωρίζεις ότι, ακόμη και αν εμείς παρακαλέσουμε υπέρ των εχθρών μας και όσων μας αδίκησαν, ο Θεός δεν τους συγχωρεί, εάν πρόκειται να γίνουν χειρότεροι εξαιτίας της δικής μας ανεξικακίας, θα σας διηγηθώ μια παλαιά ιστορία. Κάποτε η Μαριάμ κακολογούσε τον Μωυσή· τι έπραξε λοιπόν ο Θεός; Έστειλε πάνω της λέπρα και την κατέστησε ακάθαρτη, μολονότι κατά τα άλλα ήταν επιεικής και σώφρων. Έπειτα, παρότι ο ίδιος ο Μωυσής που είχε υβριστεί παρακαλούσε και ικέτευε τον Θεό να αποσύρει την οργή Του, ο Θεός δεν δέχθηκε, αλλά τι είπε; «Εάν είχε πατέρα και την έδιωχνε από το πρόσωπό του, δεν θα υπέμενε την τιμωρία; Εσένα, λοιπόν, σε επαινώ για την πραότητα και την ανεξικακία σου, εγώ όμως δεν πρέπει ακόμη να την απαλλάξω από την τιμωρία». Αναλογίσου, λοιπόν, τη φοβερή κρίση, κατά την οποία τα πάντα θα είναι γυμνά και εκτεθειμένα· σκέψου ότι όσα αποκρύπτονται τώρα, τότε θα αποκαλυφθούν. Εάν, λοιπόν, συγχωρήσεις στον πλησίον τα αμαρτήματα τα οποία πρόκειται να αποκαλυφθούν τότε, όλα τούτα θα εξαλειφθούν εδώ, και θα αναχωρήσεις χωρίς να παρασύρεις μαζί σου κανένα από τα σφάλματά σου. Επομένως, λαμβάνεις περισσότερα από όσα δίνεις. Διότι πολλές φορές έχουμε διαπράξει τέτοιες αμαρτίες, τις οποίες κανείς άλλος δεν είδε. Έπειτα, αναλογιζόμενοι ότι κατά την ημέρα εκείνη θα τεθούν ενώπιον των οφθαλμών μας όλα τα αμαρτήματά μας, στο κοινό θέατρο ολόκληρης της οικουμένης, δεν θα πονέσουμε πιο σκληρά και από την ίδια την κόλαση, πνιγόμενοι και συνθλιβόμενοι από τη συνείδησή μας;

Ας μην πει λοιπόν κανείς, ότι εγώ είμαι ευτελής και ταπεινός και ανάξιος λόγου, και με αυτή τη σκέψη να με προσέχει· διότι πράγματι είμαι τέτοιος· αλλά ο Θεός συνηθίζει πάντοτε, για χάρη των πολλών, να παρίσταται και σε τέτοιους ανθρώπους. Και για να το μάθετε αυτό, καταδέχθηκε να μιλήσει στον Κάιν για χάρη του Άβελ, στον διάβολο για χάρη του Ιώβ, στον Φαραώ για χάρη του Ιωσήφ, στον Ναβουχοδονόσορα για χάρη του Δανιήλ, στον Βαλτάσαρ για χάρη του ιδίου. Ακόμη και μάγοι έτυχαν αποκαλύψεως, και ο Καϊάφας προφήτευσε, μολονότι ήταν χριστοκτόνος και ανάξιος, εξαιτίας του αξιώματος της ιερωσύνης. Λέγεται επίσης ότι και ο Ααρών για τον λόγο αυτόν δεν λεπρώθηκε. Διότι, πες μου, γιατί, ενώ και οι δύο κατέκριναν, μόνο εκείνη υπέστη την τιμωρία;

Σας παρακαλώ λοιπόν, τέκνα, κανείς από εσάς να μην είναι αντιρρησίας, ή υβριστής, ή φλύαρος, ή αργολόγος, ή κατάλαλος, ή γογγυστής. Διότι όλα αυτά και τα παρόμοια με αυτά είναι καρποί του διαβόλου, και από το περίσσευμα της καρδιάς μιλάει το στόμα. Διότι ούτε την αδελφή του Μωυσή και του Ααρών ωφέλησε η παρθενία, αλλά λεπρώθηκε, επειδή αμάρτησε απέναντι στον μεγαλύτερο αδελφό της, όπως διδάσκει η Γραφή του Μωυσή.

Ποιο ήταν άλλωστε το τεκμήριο εκείνου του Μωυσή; «Διότι ο Μωυσής», λέγει, «ήταν ο πραότερος από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη». Εάν κάποιος έλεγε αυτό και για τούτον εδώ τον Μωυσή, δεν θα έσφαλλε. Διότι και σε αυτόν συμπαρίστατο το πραότατο Πνεύμα ως ομοούσιο και συγγενές. Ο Μωυσής τότε ύψωσε τα χέρια στον ουρανό και κατέβασε τον άρτο των αγγέλων, το μάννα.

Κάποτε η Μαριάμ περιγέλασε τον Μωυσή, όχι με τον τρόπο που εσείς χλευάζετε τώρα την παρθενία, αλλά πολύ λιγότερο και με μεγαλύτερη επιείκεια. Διότι δεν διέσυρε τον άνδρα, ούτε χλεύασε την αρετή εκείνου του μακάριου τότε, αλλά αντίθετα τον θαύμαζε υπερβολικά· το μόνο που είπε ήταν ότι και η ίδια απολάμβανε τα ίδια χαρίσματα με εκείνον. Αλλά όμως τόσο πολύ προκάλεσε την οργή του Θεού, ώστε, αν και ο ίδιος εκείνος που θεωρήθηκε ότι είχε υβριστεί παρακαλούσε θερμά, δεν έγινε τίποτα περισσότερο, αλλά η τιμωρία της επιτάθηκε ακόμη και πέρα από τη δική του θέληση.

Εμπρός λοιπόν, ας έλθουμε στους ίδιους τους αγίους, μεταφέροντας τον λόγο από τον Ιωσήφ στον Μωυσή. Διότι αυτός, ο πλέον πράος από όλους τους ανθρώπους επί της γης, γεννιέται μεν ενώ οι δικοί του δυστυχούν, αποξενώνεται δε από εκείνους που τον γέννησαν, και αφού αγνόησε τους γονείς του, σε ολόκληρη την πρώτη του ηλικία ανατρέφεται από βάρβαρους ανθρώπους. Τι το χειρότερο θα μπορούσε να υπάρξει από αυτό για έναν συνετό Εβραίο νέο, έστω κι αν μύριες φορές θεωρείτο υιός βασιλέως; Τότε όμως δεν ήταν μόνο αυτό το δεινό, αλλά και το ότι έβλεπε ολόκληρο το έθνος του να βρίσκεται στις έσχατες συμφορές. Διότι αυτός, που δεν ανεχόταν ούτε να ζει ούτε να είναι γραμμένος στο βιβλίο του Θεού χωρίς τη δική τους σωτηρία, πώς θα μπορούσε να απολαύσει τα αγαθά των ανακτόρων, βλέποντάς τους όλους να βρίσκονται σε τόσο μεγάλη τρικυμία; Εάν, πράγματι, εμάς, που γεννηθήκαμε έπειτα από τόσο χρόνο και δεν έχουμε κανέναν τέτοιο λόγο συμπαθείας προς τους Ιουδαίους, μας κυριεύει τόσο μεγάλο έλεος για εκείνη την παιδοκτονία, τι άραγε δεν θα βίωνε εκείνος ο μακάριος, ο οποίος από τη μια μεριά συνδεόταν με άπειρο πόθο προς ολόκληρο το έθνος, και από την άλλη έβλεπε με τα ίδια του τα μάτια τις συμφορές τους, ενώ ταυτόχρονα αναγκαζόταν να αποκαλεί γονείς εκείνους που προκαλούσαν αυτά τα δεινά; Διότι εγώ νομίζω ότι αυτός πενθούσε τότε για εκείνα τα άθλια παιδιά περισσότερο και από αυτούς που τα γέννησαν· και αυτό είναι φανερό από όσα έπραξε μετέπειτα.

Και για να μην απορήσεις με αυτό που ειπώθηκε, ούτε να θεωρήσεις τον λόγο υπερβολικό, θα σου φέρουμε την απόφαση αυτή από τον ουρανό, και από εκεί θα αναγνώσουμε αυτόν τον νόμο. Διότι τον μακάριο Μωυσή, τον πιο πράο από όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη, τον φίλο του Θεού και ανώτερο των προφητών —επειδή στους άλλους ο Θεός μίλησε με αινίγματα, σε τούτον όμως σαν να μιλούσε φίλος προς φίλο— αυτόν, λοιπόν, τον σπουδαίο άνδρα, που υπέστη αναρίθμητες ταλαιπωρίες στην έρημο για τόσα χρόνια, που κινδύνευσε πολλές φορές μέχρι θανάτου, και από τους Αιγυπτίους για χάρη των Ιουδαίων, και από τους Ιουδαίους πάλι για χάρη αυτών των ίδιων των αγνωμόνων, τίποτε άλλο δεν τον εμπόδισε, μετά από τις πολλές εκείνες ταλαιπωρίες και τα αναρίθμητα κατορθώματα, να εκπληρώσει την υπόσχεση, παρά το ότι σκανδάλισε τους συνοδοιπόρους του στο νερό. Και υπονοώντας ακριβώς αυτό ο Θεός, έλεγε: «Επειδή δεν με πιστέψατε ώστε να με αγιάσετε ενώπιον των υιών Ισραήλ, για τον λόγο αυτό δεν θα εισαγάγετε εσείς τη συναγωγή αυτή στη γη την οποία τους έδωσα». Καίτοι και πριν από αυτό είχε επιδείξει κάποια παρακοή (διότι και αντιμίλησε στον Θεό και μία και δύο φορές όταν στελνόταν στην Αίγυπτο, και έπειτα στην έρημο δυσπίστησε λέγοντας: «Εξακόσιες χιλιάδες είναι οι πεζοί, και εσύ είπες: ‹Θα τους δώσω κρέας και θα φάνε επί έναν ολόκληρο μήνα›. Μήπως θα σφαγούν πρόβατα και βόδια, ή θα συγκεντρωθούν όλα τα ψάρια της θάλασσας, για να τους φτάσουν;»).

Διότι σε πολλές περιπτώσεις του είναι αναγκαία η βοήθεια του θυμού, όπως για παράδειγμα εάν κάποτε αποκτήσει και ο ίδιος παιδιά ή γίνει κύριος δούλων. Παντού ο θυμός είναι χρήσιμος· καθίσταται άχρηστος μόνο σε μία περίπτωση, όταν τον χρησιμοποιούμε για να αμυνθούμε υπέρ του εαυτού μας. Γι' αυτό και ο Παύλος ποτέ δεν χρησιμοποίησε αυτό το μέσο για τον εαυτό του, παρά μόνο για χάρη όσων αδικούνταν. Και ο Μωυσής, όταν είδε να αδικείται ένας αδελφός, χρησιμοποίησε τον θυμό και μάλιστα με μεγάλη γενναιότητα, αυτός που ήταν ο πλέον πράος από όλους τους ανθρώπους· όταν όμως ο ίδιος υβρίστηκε, δεν αμύνθηκε πλέον, αλλά έφυγε. Αυτές τις διηγήσεις πρέπει να ακούει· διότι, όταν ακόμη στολίζουμε τις πύλες, υπάρχει ανάγκη από τις πιο απλές, όταν όμως ρυθμίζουμε τη ζωή των πολιτών που έχουν ήδη εισέλθει, τότε είναι καιρός και για αυτές τις υψηλότερες διηγήσεις. Ώστε ένας ας είναι ο κανόνας γι' αυτόν: ποτέ να μην αμύνεται για τον εαυτό του όταν υβρίζεται ή όταν πάσχει κάποιο κακό, και ποτέ να μην παραβλέπει άλλον να υπομένει κάτι τέτοιο.

ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. —Περί καταλαλιάς· και ότι η καταλαλιά είναι ψευδής λόγος που λέγεται εναντίον κάποιου. Η Μαριάμ και ο Ααρών μίλησαν εναντίον του Μωυσή εξαιτίας της Αιθιοπίσσας γυναίκας την οποία είχε πάρει ο Μωυσής, επειδή ακριβώς είχε πάρει Αιθιόπισσα γυναίκα. Και είπαν: «Μήπως ο Κύριος μίλησε μόνο στον Μωυσή; Δεν μίλησε και σε εμάς ο Κύριος;» Και είπε ο Κύριος προς αυτούς: «Ακούστε τον λόγο μου, και οι δύο. Εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης του Κυρίου, σε αυτόν θα γίνω γνωστός μέσα από όραμα, και θα του μιλήσω στον ύπνο του. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με τον δούλο μου τον Μωυσή· αυτός είναι πιστός σε όλον τον οίκο μου. Στόμα με στόμα θα του μιλήσω, φανερά και όχι με αινίγματα, και αυτός είδε τη δόξα του Κυρίου. Γιατί, λοιπόν, δεν φοβηθήκατε να μιλήσετε εναντίον του δούλου μου, του Μωυσή;» Και οργίστηκε σφόδρα ο Κύριος· και ιδού, η Μαριάμ έγινε λεπρή, λευκή σαν το χιόνι. «Ας γίνουν άλαλα τα δόλια χείλη», και τα λοιπά. «Κάθεσαι και μιλάς εναντίον του αδελφού σου», και τα λοιπά. «Καταλάλησαν εναντίον του Θεού και είπαν», και τα λοιπά. «Αυτόν που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του», και τα λοιπά. «Αυτός που λαλεί άδικα δεν θα σταθεί ορθός ενώπιόν μου», και τα λοιπά. «Μην αγαπάς να καταλαλείς, για να μην εξολοθρευτείς», και τα λοιπά. «Φυλαχτείτε από τον ανώφελο γογγυσμό, και συγκρατήστε τη γλώσσα σας από την καταλαλιά· διότι ο κρυφός λόγος δεν πηγαίνει χαμένος.» «Μην καταλαλείτε ο ένας τον άλλον, αδελφοί. Εκείνος που καταλαλεί τον αδελφό του ή κρίνει τον αδελφό του, καταλαλεί τον νόμο και κρίνει τον νόμο. Εάν δε κρίνεις τον νόμο, δεν είσαι πλέον τηρητής του νόμου, αλλά κριτής.»

Διότι δεν σου έλειψε ο Ελύμας, ο υιός του διαβόλου, που διαστρέφει τις οδούς του Κυρίου, ούτε ως σκόλοπας στη σάρκα ο άγγελος του σατανά, αλλά υπήρξαν και εκείνοι που με μάταιο τρόπο μηχανεύτηκαν εναντίον σου (όπως άλλωστε και εναντίον του Μωυσή ξεσηκώθηκαν παλαιότερα οι ακόλουθοι του Δαθάν και του Αβειρών, και εναντίον του Δαβίδ ο πατροκτόνος Αβεσσαλώμ και ο ευφυής Αχιτόφελ, ο δραστήριος συμμέτοχος της πονηρής συνωμοσίας) και όχι μόνο μίλησαν υπεροπτικά με ανομία, αλλά και σε απέκλειαν από την ίδια την πόλη με μεγάλη αναίδεια, όπως παλαιότερα οι ανάπηροι τον Δαβίδ από τη Σαλήμ. Αυτό το γεγονός, αν και το θαύμασα πολλές φορές, δεν το έχω θαυμάσει ακόμη επαρκώς· διότι, παρόλο που έχεις στα χέρια σου αυτούς που σου ανταποδίδουν κακά, δεν τους ανταποδίδεις τα ίδια, ούτε ικετεύεις να σχιστεί η γη και να τους καταπιεί, ούτε ζητάς να ασπρίσουν σαν το χιόνι από τη λέπρα όπως η αδελφή του Μωυσή, η Μαριάμ, που απλώς γόγγυσε εναντίον του Μωυσή, εκτός αν θέλει κάποιος εδώ να ονομάσει λέπρα την ντροπή, η οποία μετά από λίγο κάλυψε τα πρόσωπά τους· ούτε, όπως ο Ηλίας, ελκύεις πυρ από ψηλά, αλλά, γνωρίζοντας τίνος πνεύματος είσαι μέτοχος, δηλαδή πράου και ανεξίκακου, και μιμούμενος τον δικό μου και δικό σου Ιησού, ο οποίος ανέλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους μας, συγχώρησες κάθε παράπτωμα, όχι σε κάποιον ναι και σε κάποιον άλλο όχι, αλλά σε όλους αδιακρίτως, μη ζητώντας το δικό σου συμφέρον, αλλά των τέκνων σου, τα οποία γέννησες εν Χριστώ μέσω του Ευαγγελίου, έστω κι αν αποστάτησαν παραγνωρίζοντας την υιική τους φύση.

Διότι ήταν εξαιρετικά πράος, και για τον λόγο αυτόν ονομάζεται θεράπων του Θεού και θεωρείται πιο άξιος για τη θεοπτία από όλους τους προφήτες. Αλλά και όταν μερικοί θρασείς φιλονικούσαν με αυτόν και τον Ααρών για την αρχιερωσύνη και την εθναρχία, εκείνος βρισκόταν υπεράνω κάθε φιλοδοξίας και φιλαρχίας και παραχωρούσε την προστασία του λαού σε αυτόν που θα έκρινε και θα επέλεγε ο Θεός. Όταν δε στασίασαν εναντίον του και, ονειδίζοντάς τον για τα παρελθόντα, τον απειλούσαν και ήταν πλέον έτοιμοι να του επιτεθούν, ο πράος επικαλούνταν τον Αγαθό για τη σωτηρία του, και διακήρυττε με παρρησία αλλά και εξαιρετικά επιεικώς, ότι ήταν εντελώς αναίτιος για κάθε κακό απέναντι στους υπηκόους του· διότι γνώριζε καλά ότι εκείνος που επικοινωνεί με τον Αγαθό Θεό πρέπει να έχει διαμορφωθεί, στο μέτρο του εφικτού, ώστε να αποκτά τη μέγιστη δυνατή ομοιότητα με Εκείνον, και να έχει πλήρη συνείδηση των φιλάγαθων έργων του.