Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΗΜΟΝΑ 1:10

Εκείνον δε που από κάποια πιο επιφανή ζωή σπεύδει προς την ταπεινοφροσύνη, καθ' ομοίωση του Κυρίου, πρέπει να του αναθέτουμε κάποια από τα έργα που θεωρούνται καταφρονεμένα από τους κοσμικούς, και να παρατηρούμε εάν με απόλυτη βεβαιότητα παρουσιάζει τον εαυτό του στον Θεό ως εργάτη ανεπαίσχυντο. Όσοι δούλοι πάλι βρίσκονται υπό ζυγό και καταφεύγουν στις αδελφότητες, πρέπει, αφού νουθετηθούν και βελτιωθούν, να αποστέλλονται πίσω στους κυρίους τους, κατά το παράδειγμα του μακαρίου Παύλου. Εκείνος, αφού αναγέννησε τον Ονήσιμο μέσω του Ευαγγελίου, τον έστειλε πίσω στον Φιλήμονα, βεβαιώνοντας μεν τον πρώτο ότι ο ζυγός της δουλείας, όταν υπομένεται με τρόπο ευάρεστο στον Κύριο, καθιστά τον άνθρωπο άξιο της βασιλείας των ουρανών, και παρακαλώντας τον δεύτερο όχι μόνο να ανακαλέσει την απειλή εναντίον του, αλλά και να δείξει προς αυτόν πιο αγαθή διάθεση. Εάν, ωστόσο, ο κύριος τυγχάνει να είναι κακός, δίνοντας παράνομες προσταγές και εξαναγκάζοντας τον δούλο σε παράβαση των εντολών του αληθινού Δεσπότη και Κυρίου μας Ιησού Χριστού, πρέπει να αγωνιστούμε ώστε να μη βλασφημηθεί το όνομα του Θεού εξαιτίας αυτού του δούλου, αν πράξει κάτι που δεν είναι αρεστό στον Θεό. Αυτός ο αγώνας επιτυγχάνεται, είτε με το να καταρτιστεί ο δούλος εκείνος στην υπομονή των δοκιμασιών που θα του επιβληθούν, προκειμένου να πειθαρχήσει στον Θεό μάλλον παρά σε άνθρωπο, είτε με το να επωμιστούν αυτοί που τον υποδέχθηκαν τους πειρασμούς που θα προκληθούν στους ίδιους εξαιτίας του.

Τους έπλυνε, λέγει, από τις πληγές τους. Παρατήρησε πάλι και τη ζέση του Παύλου: αν και δεμένος και μαστιγωμένος, με αυτόν τον τρόπο κήρυττε το Ευαγγέλιο. Ω, της μακάριας αλυσίδας! Τι ωδίνες τοκετού δοκίμασε εκείνη τη νύχτα· τι παιδιά γέννησε. Και γι' αυτά μπορεί να λεχθεί: «Αυτούς που γέννησα στα δεσμά μου». Βλέπεις πώς αγάλλεται και πώς θέλει τα παιδιά που γεννήθηκαν από αυτά να είναι λαμπρότερα; Βλέπεις πόσος πλούτος δόξας υπάρχει στα δεσμά, εφόσον δεν καθιστούν λαμπρό μόνο αυτόν που τα φέρει, αλλά και αυτούς που γεννήθηκαν από αυτόν εκείνη την ώρα; Όσοι γεννήθηκαν κατά τα δεσμά του Παύλου έχουν κάτι περισσότερο –δεν λέγω ως προς τη χάρη, διότι η χάρη είναι η ίδια, ούτε ως προς την άφεση, διότι η άφεση είναι η ίδια για όλους– αλλά διότι από την αρχή παιδαγωγούνται να χαίρονται και να αγάλλονται για τέτοιου είδους πράγματα. Εκείνη ακριβώς την ώρα της νύχτας, λέγει, αφού τους παρέλαβε, τους έπλυνε από τις πληγές τους, και βαπτίσθηκε. Και δες λοιπόν τον καρπό: ανταπέδωσε αμέσως τα σαρκικά αγαθά. Αφού τους ανέβασε στο σπίτι του, παρέθεσε αμέσως τράπεζα, και αγαλλίασε με όλη του την οικογένεια, επειδή πίστεψε στον Θεό.

Μαρτυρεί δε για αυτόν πως διέθετε πολλή υπακοή, και ότι τα σπλάχνα των αγίων αναπαύθηκαν κοντά του. Και ο ίδιος δε, γράφοντας σε αυτήν την επιστολή, του παρήγγειλε να του ετοιμάσει κατάλυμα. Έτσι μου φαίνεται πως το σπίτι εκείνου ήταν κατάλυμα αγίων από κάθε άποψη. Αυτός, λοιπόν, ο θαυμαστός άνδρας είχε κάποιον δούλο, τον Ονήσιμο. Αυτός λοιπόν ο Ονήσιμος, αφού έκλεψε κάτι από τον κύριό του, δραπέτευσε· διότι, το ότι έκλεψε, άκου τι λέει: «Αν σε αδίκησε σε κάτι, ή σου οφείλει, εγώ θα το αποτίσω». Αφού ήρθε λοιπόν στον Παύλο στη Ρώμη, και τον βρήκε στο δεσμωτήριο, και αφού απόλαυσε τη διδασκαλία του, αξιώθηκε εκεί και του βαπτίσματος. Διότι, το ότι εκεί έλαβε τη δωρεά του βαπτίσματος, είναι φανερό από το ότι λέει: «Τον οποίο γέννησα μέσα στα δεσμά μου».

Διότι γνωρίζετε τον θυμό των κυρίων εναντίον των δούλων που έχουν δραπετεύσει, και μάλιστα όταν το πράττουν αυτό διαπράττοντας κλοπή, πώς αυξάνεται η οργή τους, ακόμη και αν έχουν καλούς κυρίους. Αυτήν την οργή, λοιπόν, την κατεύνασε εκ των προτέρων με όλα αυτά· και αφού πρώτα τον έπεισε να προσφέρει πρόθυμα οποιαδήποτε υπηρεσία, και αφού προετοίμασε την ψυχή του για κάθε υπακοή, τότε εισάγει την παράκλησή του και λέει: Σε παρακαλώ· και μάλιστα με εγκώμια: Για το δικό μου τέκνο, το οποίο γέννησα μέσα στα δεσμά μου.

Πάλι τα δεσμά έχουν ικετευτικό χαρακτήρα. Και τότε αναφέρει το όνομα· διότι όχι μόνο έσβησε τον θυμό του, αλλά τον έκανε και να χαρεί. Διότι δεν θα τον ονόμαζα, λέει, τέκνο, αν δεν ήταν πάρα πολύ χρήσιμος. Όπως ακριβώς αποκάλεσα τον Τιμόθεο, έτσι αποκάλεσα και αυτόν. Και δείχνοντας σε πολλά σημεία τη στοργή του, προκαλεί σεβασμό αναφερόμενος στον χρόνο του πνευματικού τοκετού: Τον γέννησα, λέει, όντας δέσμιος. Ώστε και για αυτόν τον λόγο είναι άξιος να τύχει μεγάλης τιμής, επειδή γεννήθηκε μέσα στους ίδιους τους άθλους, μέσα στις δοκιμασίες υπέρ του Χριστού.

Τον Ονήσιμο, ο οποίος κάποτε σου ήταν άχρηστος. Δες πόση είναι η σύνεσή του, πώς ομολογεί το αμάρτημα εκείνου, και με αυτόν τον τρόπο σβήνει τον θυμό του. Γνωρίζω, λέει, ότι ήταν άχρηστος. Τώρα όμως θα είναι χρήσιμος και σε εσένα και σε εμένα. Δεν είπε: «Τώρα όμως θα είναι χρήσιμος σε εσένα», για να μην φέρει εκείνος αντίρρηση, αλλά εισήγαγε και το δικό του πρόσωπο, ώστε να είναι αξιόπιστες οι ελπίδες. Τώρα όμως, λέει, είναι πολύ χρήσιμος και σε εσένα και σε εμένα. Διότι, εάν είναι χρήσιμος στον Παύλο, ο οποίος απαιτεί τόση ακρίβεια, πολύ περισσότερο θα είναι στον κύριό του. Τον οποίο έστειλα σε εσένα. Και με αυτό έσβησε τον θυμό, με το να του τον παραδώσει. Διότι οι κύριοι οργίζονται κυρίως τότε, όταν παρακαλούνται για όσους απουσιάζουν· ώστε και με αυτό ακριβώς το γεγονός τον καταπράυνε περισσότερο.

Αν όμως είναι δικός μου αδελφός, δεν θα ντραπείς ούτε και εσύ. Με τη λέξη λοιπόν «τέκνο» έδειξε τη στοργή, ενώ με τη λέξη «αδελφός» την πολλή εύνοια και την ισοτιμία. Γ'. Αυτά δεν έχουν καταγραφεί απλώς και τυχαία, αλλά για να μην απογοητευόμαστε εμείς οι κύριοι από τους υπηρέτες μας, ούτε να τους επιτιθέμεθα με σφοδρότητα, αλλά να μάθουμε να συγχωρούμε τα αμαρτήματα σε τέτοιου είδους υπηρέτες, για να μην είμαστε πάντοτε τραχείς, για να μην ντρεπόμαστε εξαιτίας της δουλείας τους και να τους καθιστούμε κοινωνούς στα πάντα, όταν είναι αγαθοί. Διότι, αν ο Παύλος δεν ντράπηκε να τον αποκαλέσει και τέκνο, και σπλάχνο, και αδελφό, και αγαπητό, πώς είναι δυνατόν να ντραπούμε εμείς; Και τι λέω, ο Παύλος; Ο Δεσπότης του Παύλου δεν ντρέπεται να αποκαλεί τους δικούς μας δούλους αδελφούς Του, και εμείς θα ντραπούμε; Δες πώς μας τιμά: αποκαλεί αδελφούς Του τους δικούς μας δούλους, και φίλους, και συγκληρονόμους. Ιδού μέχρι πού συγκατέβη. Τι λοιπόν θα μπορούσαμε να πράξουμε εμείς, ώστε να έχουμε κατορθώσει το παν; Απολύτως τίποτα δεν θα μπορέσουμε, αλλά σε όποιο βαθμό ταπεινοφροσύνης και αν φθάσουμε, το μεγαλύτερο μέρος της υπολείπεται. Διότι αναλογίσου: Ό,τι κι αν πράξεις εσύ, το πράττεις προς τον ομόδουλό σου, ενώ ο δικός σου Δεσπότης το έχει πράξει προς τους δικούς σου δούλους.

Ως προς αυτό, επειδή τις γράφει ενώ βρίσκεται στα δεσμά· σαν να έστελνε επιστολές ένας ήρωας εν μέσω σφαγών και αναγέρσεως τροπαίων. Έτσι έπραττε και αυτός. Διότι γνωρίζει και ο ίδιος ότι αυτό είναι σπουδαίο· γι' αυτό, γράφοντας στον Φιλήμονα, λέει: «Τον οποίο γέννησα μέσα στα δεσμά μου». Αυτά δε τα είπε, για να μη δυσανασχετούμε απέναντι στα δεινά, αλλά αντίθετα να χαιρόμαστε. Εδώ βρισκόταν ανάμεσά τους ο Φιλήμων· διότι και εκεί, γράφοντας, λέει: «Και προς τον Άρχιππο τον συστρατιώτη μας»· και εδώ: «Πείτε στον Άρχιππο». Μου φαίνεται ότι σε αυτόν είχε ανατεθεί κάποιο λειτούργημα της Εκκλησίας. Δεν είχε δει ούτε αυτούς, ούτε τους Ρωμαίους, ούτε τους Εβραίους, όταν τους έγραφε. Και για εκείνους βέβαια το δηλώνει σε πολλά σημεία, για τούτους όμως άκουσέ τον να λέει: «Και όσοι δεν έχουν δει το πρόσωπό μου εν σαρκί»· και πάλι: «Αν και απουσιάζω κατά τη σάρκα, εντούτοις κατά το πνεύμα είμαι μαζί σας». Τόσο καλά γνώριζε ότι η παρουσία του παντού ήταν κάτι το σπουδαίο, ώστε πάντοτε καθιστά τον εαυτό του παρόντα, ακόμη και όταν απουσιάζει· και όταν τιμωρεί τον πόρνο, δες πώς παριστάνει τον εαυτό του στο δικαστήριο. «Διότι εγώ», λέει, «ως απών κατά το σώμα, παρών όμως κατά το πνεύμα, έχω ήδη κρίνει σαν να ήμουν παρών»· και πάλι: «Θα έλθω προς εσάς, και θα γνωρίσω όχι τα λόγια εκείνων που έχουν επαρθεί, αλλά τη δύναμη»· και πάλι: «Όχι μόνο κατά την παρουσία μου προς εσάς, αλλά πολύ περισσότερο κατά την απουσία μου».

Διότι είναι δυνατόν κάποιος που έγινε γνήσιος να μην παραμείνει γνήσιος· είναι δυνατόν και κάποιος που δεν είναι γνήσιος να γίνει γνήσιος. Διότι αυτά δεν περιορίζονται από την αναγκαιότητα της φύσεως, αλλά από την ελευθερία της προαιρέσεως· γι' αυτό και υπόκεινται σε συνεχείς μεταβάσεις. Υπήρξε ο Ονήσιμος τέκνο γνήσιο, αλλά υπήρξε και μη γνήσιο· διότι πράγματι είχε καταστεί άχρηστος. Αλλά πάλι έγινε τόσο γνήσιο τέκνο, ώστε να αποκαλείται και ο ίδιος αποστολικά σπλάχνα. «Προς τον Τίτο, το γνήσιο τέκνο σύμφωνα με την κοινή πίστη». Τι σημαίνει, «σύμφωνα με την κοινή πίστη»;

Υπήρξε κάποιος Ονήσιμος, ένας δούλος, αξιοκαταφρόνητος δραπέτης· αυτός έφυγε και πήγε στον Παύλο, αξιώθηκε το βάπτισμα, απέπλυνε τα αμαρτήματά του και παρέμενε στα πόδια του· γράφει λοιπόν ο Παύλος προς τον κύριό του: Τον Ονήσιμο, που κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε σένα και σε μένα εύχρηστος, δέξου τον σαν εμένα τον ίδιο. Διότι τι συνέβη; Είναι αυτός που εγώ γέννησα μέσα στα δεσμά μου.

Και ο μακάριος Παύλος λοιπόν, αυτόν τον Ονήσιμο, τον άχρηστο, τον δραπέτη, τον κλέφτη, όχι μόνο τον αγκαλιάζει ο ίδιος επειδή άλλαξε ζωή, αλλά αξιώνει και από τον κύριό του να υποδεχθεί τον μετανοημένο με τιμή ίση με εκείνη προς τον διδάσκαλο, λέγοντας τα εξής: «Σε παρακαλώ, λέει, για το τέκνο μου, που γέννησα μέσα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, ο οποίος κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε σένα και σε μένα εύχρηστος, και τον οποίο έστειλα πίσω σε σένα· εσύ λοιπόν αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, δέξου τον. Τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με υπηρετεί αντί για σένα στα δεσμά του Ευαγγελίου· χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθή σου πράξη να μη γίνει αναγκαστικά, αλλά με τη θέλησή σου. Διότι ίσως γι' αυτόν τον λόγο να αποχωρίστηκε από σένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πλέον ως δούλο, αλλά ανώτερο από δούλο, ως αγαπητό υιό, προπάντων για εμένα· και πόσο μάλλον για σένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω; Εάν λοιπόν με θεωρείς κοινωνό σου, δέξου τον όπως εμένα». Αλλά και στους Κορινθίους γράφοντας επιστολή ο ίδιος έλεγε: «Μήπως, όταν έρθω, πενθήσω πολλούς από εκείνους που αμάρτησαν στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Και πάλι: «Όπως έχω πει προηγουμένως, το λέω και πάλι, ότι εάν έρθω ξανά, δεν θα λυπηθώ κανέναν». Βλέπεις ποιους πενθεί και ποιους δεν λυπάται; Όχι αυτούς που αμάρτησαν, αλλά αυτούς που δεν μετανόησαν, και όχι απλώς αυτούς που δεν μετανόησαν, αλλά εκείνους που παρακλήθηκαν γι' αυτό και μία και δύο φορές και δεν θέλησαν να πειστούν.

«Διότι έχουμε πολλή χαρά και παρηγοριά για την αγάπη σου, επειδή οι καρδιές των αγίων έχουν αναπαυθεί μέσω εσού, αδελφέ. Γι' αυτό, αν και έχω πολλή παρρησία εν Χριστώ να σου επιτάσσω το πρέπον, ένεκα της αγάπης προτιμώ να σε παρακαλώ, όντας τέτοιος, όπως ο Παύλος, ένας ηλικιωμένος, και τώρα πλέον και δέσμιος του Ιησού Χριστού. Σε παρακαλώ για το πνευματικό μου τέκνο, που τον γέννησα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, που κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε εσένα και σε εμένα εύχρηστος, τον οποίο σου έστειλα πίσω. Εσύ, λοιπόν, πρόσδεξαι αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με διακονεί αντί για εσένα στα δεσμά του Ευαγγελίου. Χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθοεργία σου να μην είναι από ανάγκη, αλλά εκούσια. Ίσως μάλιστα γι' αυτό να χωρίστηκε από εσένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πια ως δούλο, αλλά παραπάνω από δούλο, ως αδελφό αγαπητό, πάρα πολύ για εμένα, και πόσο μάλλον για εσένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω. Αν, λοιπόν, με θεωρείς κοινωνό, δέξου τον όπως εμένα. Και αν σε αδίκησε σε κάτι ή σου χρωστά, χρέωσέ το σε εμένα. Εγώ, ο Παύλος, το έγραψα με το δικό μου χέρι, εγώ θα το πληρώσω· για να μη σου πω ότι μου χρωστάς ακόμη και τον ίδιο σου τον εαυτό. Ναι, αδελφέ, είθε να έχω αυτή την ωφέλεια από εσένα εν Κυρίω.» Η επιστολή βεβαίως γράφεται υπέρ ενός δούλου, και μάλιστα δραπέτη, ο οποίος επιπλέον είχε κλέψει, αλλά ωφελήθηκε μέσω της διδασκαλίας του Αποστόλου. Πολλά όμως είναι τα χρήσιμα διδάγματα και από αυτήν.