Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΗΜΟΝΑ 1:11

Εκείνον δε που από κάποια πιο επιφανή ζωή σπεύδει προς την ταπεινοφροσύνη, καθ' ομοίωση του Κυρίου, πρέπει να του αναθέτουμε κάποια από τα έργα που θεωρούνται καταφρονεμένα από τους κοσμικούς, και να παρατηρούμε εάν με απόλυτη βεβαιότητα παρουσιάζει τον εαυτό του στον Θεό ως εργάτη ανεπαίσχυντο. Όσοι δούλοι πάλι βρίσκονται υπό ζυγό και καταφεύγουν στις αδελφότητες, πρέπει, αφού νουθετηθούν και βελτιωθούν, να αποστέλλονται πίσω στους κυρίους τους, κατά το παράδειγμα του μακαρίου Παύλου. Εκείνος, αφού αναγέννησε τον Ονήσιμο μέσω του Ευαγγελίου, τον έστειλε πίσω στον Φιλήμονα, βεβαιώνοντας μεν τον πρώτο ότι ο ζυγός της δουλείας, όταν υπομένεται με τρόπο ευάρεστο στον Κύριο, καθιστά τον άνθρωπο άξιο της βασιλείας των ουρανών, και παρακαλώντας τον δεύτερο όχι μόνο να ανακαλέσει την απειλή εναντίον του, αλλά και να δείξει προς αυτόν πιο αγαθή διάθεση. Εάν, ωστόσο, ο κύριος τυγχάνει να είναι κακός, δίνοντας παράνομες προσταγές και εξαναγκάζοντας τον δούλο σε παράβαση των εντολών του αληθινού Δεσπότη και Κυρίου μας Ιησού Χριστού, πρέπει να αγωνιστούμε ώστε να μη βλασφημηθεί το όνομα του Θεού εξαιτίας αυτού του δούλου, αν πράξει κάτι που δεν είναι αρεστό στον Θεό. Αυτός ο αγώνας επιτυγχάνεται, είτε με το να καταρτιστεί ο δούλος εκείνος στην υπομονή των δοκιμασιών που θα του επιβληθούν, προκειμένου να πειθαρχήσει στον Θεό μάλλον παρά σε άνθρωπο, είτε με το να επωμιστούν αυτοί που τον υποδέχθηκαν τους πειρασμούς που θα προκληθούν στους ίδιους εξαιτίας του.

Τον Ονήσιμο, ο οποίος κάποτε σου ήταν άχρηστος. Δες πόση είναι η σύνεσή του, πώς ομολογεί το αμάρτημα εκείνου, και με αυτόν τον τρόπο σβήνει τον θυμό του. Γνωρίζω, λέει, ότι ήταν άχρηστος. Τώρα όμως θα είναι χρήσιμος και σε εσένα και σε εμένα. Δεν είπε: «Τώρα όμως θα είναι χρήσιμος σε εσένα», για να μην φέρει εκείνος αντίρρηση, αλλά εισήγαγε και το δικό του πρόσωπο, ώστε να είναι αξιόπιστες οι ελπίδες. Τώρα όμως, λέει, είναι πολύ χρήσιμος και σε εσένα και σε εμένα. Διότι, εάν είναι χρήσιμος στον Παύλο, ο οποίος απαιτεί τόση ακρίβεια, πολύ περισσότερο θα είναι στον κύριό του. Τον οποίο έστειλα σε εσένα. Και με αυτό έσβησε τον θυμό, με το να του τον παραδώσει. Διότι οι κύριοι οργίζονται κυρίως τότε, όταν παρακαλούνται για όσους απουσιάζουν· ώστε και με αυτό ακριβώς το γεγονός τον καταπράυνε περισσότερο.

Αν όμως είναι δικός μου αδελφός, δεν θα ντραπείς ούτε και εσύ. Με τη λέξη λοιπόν «τέκνο» έδειξε τη στοργή, ενώ με τη λέξη «αδελφός» την πολλή εύνοια και την ισοτιμία. Γ'. Αυτά δεν έχουν καταγραφεί απλώς και τυχαία, αλλά για να μην απογοητευόμαστε εμείς οι κύριοι από τους υπηρέτες μας, ούτε να τους επιτιθέμεθα με σφοδρότητα, αλλά να μάθουμε να συγχωρούμε τα αμαρτήματα σε τέτοιου είδους υπηρέτες, για να μην είμαστε πάντοτε τραχείς, για να μην ντρεπόμαστε εξαιτίας της δουλείας τους και να τους καθιστούμε κοινωνούς στα πάντα, όταν είναι αγαθοί. Διότι, αν ο Παύλος δεν ντράπηκε να τον αποκαλέσει και τέκνο, και σπλάχνο, και αδελφό, και αγαπητό, πώς είναι δυνατόν να ντραπούμε εμείς; Και τι λέω, ο Παύλος; Ο Δεσπότης του Παύλου δεν ντρέπεται να αποκαλεί τους δικούς μας δούλους αδελφούς Του, και εμείς θα ντραπούμε; Δες πώς μας τιμά: αποκαλεί αδελφούς Του τους δικούς μας δούλους, και φίλους, και συγκληρονόμους. Ιδού μέχρι πού συγκατέβη. Τι λοιπόν θα μπορούσαμε να πράξουμε εμείς, ώστε να έχουμε κατορθώσει το παν; Απολύτως τίποτα δεν θα μπορέσουμε, αλλά σε όποιο βαθμό ταπεινοφροσύνης και αν φθάσουμε, το μεγαλύτερο μέρος της υπολείπεται. Διότι αναλογίσου: Ό,τι κι αν πράξεις εσύ, το πράττεις προς τον ομόδουλό σου, ενώ ο δικός σου Δεσπότης το έχει πράξει προς τους δικούς σου δούλους.

Διότι είναι δυνατόν κάποιος που έγινε γνήσιος να μην παραμείνει γνήσιος· είναι δυνατόν και κάποιος που δεν είναι γνήσιος να γίνει γνήσιος. Διότι αυτά δεν περιορίζονται από την αναγκαιότητα της φύσεως, αλλά από την ελευθερία της προαιρέσεως· γι' αυτό και υπόκεινται σε συνεχείς μεταβάσεις. Υπήρξε ο Ονήσιμος τέκνο γνήσιο, αλλά υπήρξε και μη γνήσιο· διότι πράγματι είχε καταστεί άχρηστος. Αλλά πάλι έγινε τόσο γνήσιο τέκνο, ώστε να αποκαλείται και ο ίδιος αποστολικά σπλάχνα. «Προς τον Τίτο, το γνήσιο τέκνο σύμφωνα με την κοινή πίστη». Τι σημαίνει, «σύμφωνα με την κοινή πίστη»;

Υπήρξε κάποιος Ονήσιμος, ένας δούλος, αξιοκαταφρόνητος δραπέτης· αυτός έφυγε και πήγε στον Παύλο, αξιώθηκε το βάπτισμα, απέπλυνε τα αμαρτήματά του και παρέμενε στα πόδια του· γράφει λοιπόν ο Παύλος προς τον κύριό του: Τον Ονήσιμο, που κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε σένα και σε μένα εύχρηστος, δέξου τον σαν εμένα τον ίδιο. Διότι τι συνέβη; Είναι αυτός που εγώ γέννησα μέσα στα δεσμά μου.

Αλλά τι είσαι; Πλούσιος; Και ο Αβραάμ, και αυτός γυναίκα είχε και τέκνα. Και πίστεψε, λέει, ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Μήπως του στάθηκαν εμπόδιο ο πλούτος και η γυναίκα, ή τα τέκνα; Μήπως έχεις δικαιολογία; Ιδού, αυτά τα τρία που προβάλλεις ως πρόφαση τα είχε εκείνος: και γυναίκα και τέκνα και πλούτο. Αλλά τι είσαι; Δούλος; Και ο Ονήσιμος το ίδιο· και ο Παύλος, γράφοντας στον Φιλήμονα, έλεγε: τον Ονήσιμο, τον άλλοτε άχρηστο, που τώρα όμως είναι και σε εμένα και σε εσένα πολύ χρήσιμος.

Και ο μακάριος Παύλος λοιπόν, αυτόν τον Ονήσιμο, τον άχρηστο, τον δραπέτη, τον κλέφτη, όχι μόνο τον αγκαλιάζει ο ίδιος επειδή άλλαξε ζωή, αλλά αξιώνει και από τον κύριό του να υποδεχθεί τον μετανοημένο με τιμή ίση με εκείνη προς τον διδάσκαλο, λέγοντας τα εξής: «Σε παρακαλώ, λέει, για το τέκνο μου, που γέννησα μέσα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, ο οποίος κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε σένα και σε μένα εύχρηστος, και τον οποίο έστειλα πίσω σε σένα· εσύ λοιπόν αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, δέξου τον. Τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με υπηρετεί αντί για σένα στα δεσμά του Ευαγγελίου· χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθή σου πράξη να μη γίνει αναγκαστικά, αλλά με τη θέλησή σου. Διότι ίσως γι' αυτόν τον λόγο να αποχωρίστηκε από σένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πλέον ως δούλο, αλλά ανώτερο από δούλο, ως αγαπητό υιό, προπάντων για εμένα· και πόσο μάλλον για σένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω; Εάν λοιπόν με θεωρείς κοινωνό σου, δέξου τον όπως εμένα». Αλλά και στους Κορινθίους γράφοντας επιστολή ο ίδιος έλεγε: «Μήπως, όταν έρθω, πενθήσω πολλούς από εκείνους που αμάρτησαν στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Και πάλι: «Όπως έχω πει προηγουμένως, το λέω και πάλι, ότι εάν έρθω ξανά, δεν θα λυπηθώ κανέναν». Βλέπεις ποιους πενθεί και ποιους δεν λυπάται; Όχι αυτούς που αμάρτησαν, αλλά αυτούς που δεν μετανόησαν, και όχι απλώς αυτούς που δεν μετανόησαν, αλλά εκείνους που παρακλήθηκαν γι' αυτό και μία και δύο φορές και δεν θέλησαν να πειστούν.

«Διότι έχουμε πολλή χαρά και παρηγοριά για την αγάπη σου, επειδή οι καρδιές των αγίων έχουν αναπαυθεί μέσω εσού, αδελφέ. Γι' αυτό, αν και έχω πολλή παρρησία εν Χριστώ να σου επιτάσσω το πρέπον, ένεκα της αγάπης προτιμώ να σε παρακαλώ, όντας τέτοιος, όπως ο Παύλος, ένας ηλικιωμένος, και τώρα πλέον και δέσμιος του Ιησού Χριστού. Σε παρακαλώ για το πνευματικό μου τέκνο, που τον γέννησα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, που κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε εσένα και σε εμένα εύχρηστος, τον οποίο σου έστειλα πίσω. Εσύ, λοιπόν, πρόσδεξαι αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με διακονεί αντί για εσένα στα δεσμά του Ευαγγελίου. Χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθοεργία σου να μην είναι από ανάγκη, αλλά εκούσια. Ίσως μάλιστα γι' αυτό να χωρίστηκε από εσένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πια ως δούλο, αλλά παραπάνω από δούλο, ως αδελφό αγαπητό, πάρα πολύ για εμένα, και πόσο μάλλον για εσένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω. Αν, λοιπόν, με θεωρείς κοινωνό, δέξου τον όπως εμένα. Και αν σε αδίκησε σε κάτι ή σου χρωστά, χρέωσέ το σε εμένα. Εγώ, ο Παύλος, το έγραψα με το δικό μου χέρι, εγώ θα το πληρώσω· για να μη σου πω ότι μου χρωστάς ακόμη και τον ίδιο σου τον εαυτό. Ναι, αδελφέ, είθε να έχω αυτή την ωφέλεια από εσένα εν Κυρίω.» Η επιστολή βεβαίως γράφεται υπέρ ενός δούλου, και μάλιστα δραπέτη, ο οποίος επιπλέον είχε κλέψει, αλλά ωφελήθηκε μέσω της διδασκαλίας του Αποστόλου. Πολλά όμως είναι τα χρήσιμα διδάγματα και από αυτήν.

Προφασίζεσαι τη στρατιωτική θητεία και λες: «Είμαι στρατιώτης και δεν μπορώ να σωθώ». Ο εκατόνταρχος δεν ήταν στρατιώτης; Και λέει στον Ιησού: «Δεν είμαι άξιος να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου, αλλά πες μόνο έναν λόγο, και θα θεραπευτεί ο δούλος μου». Και αφού θαύμασε ο Ιησούς, λέει: «Αλήθεια σας λέω, ούτε στον Ισραήλ δεν βρήκα τέτοια πίστη». Μήπως τον εμπόδισε η στρατιωτική του ιδιότητα; Αλλά έχεις να πεις: «Είμαι χειρώνακτας». Και ο Παύλος τέτοιος ήταν, και επιπλέον λεηλάτης των Εκκλησιών· και μετά από αυτά έγινε κήρυκας και απόστολος. Αλλά τι; Είσαι πλούσιος; Και ο Αβραάμ πλούσιος ήταν, και πίστεψε στον Θεό, και του λογίστηκε αυτό ως δικαιοσύνη, και ονομάστηκε φίλος του Θεού. Αλλά τι έχεις να πεις; Ότι είσαι δούλος; Δεν διάβασες τον Παύλο που γράφει στον Φιλήμονα; Για τον Ονήσιμο, τον άλλοτε άχρηστο σε εσένα, αλλά τώρα και σε εμένα και σε εσένα πολύ χρήσιμο εν Κυρίω;

Ερμηνεία. Δεν πρέπει να πράττει κανείς εκείνα τα οποία γίνονται για τους άλλους αιτία σκανδάλου και λύπης. Αιτία δε σκανδάλου και λύπης είναι το να χειροτονεί κάποιος δούλο παρά τη γνώμη του κυρίου του. Γι' αυτό και ο παρών Κανόνας το απαγορεύει, λέγοντας: Δεν επιτρέπουμε να προάγονται δούλοι στον Κλήρο και στην ιεροσύνη χωρίς τη γνώμη των κυρίων τους, ώστε να μη λυπήσουμε τους ίδιους τους κυρίους τους. Διότι αυτό το πράγμα ανατρέπει ολόκληρους οίκους (γιατί ίσως ο δούλος που χειροτονήθηκε να ήταν διοικητής του οίκου του κυρίου του, ή να ήταν επιστάτης στο εργαστήριό του, ή να είχε χρήματα του κυρίου του στα χέρια του, και εξαιτίας όλων αυτών η χειροτονία του να προκάλεσε λύπη στον κύριό του). Εάν όμως ο δούλος φανεί άξιος για χειροτονία, όπως φάνηκε και ο δικός μας Ονήσιμος, πρέπει ο Επίσκοπος να συζητήσει το ζήτημα με τον κύριό του, και εάν εκείνος συμφωνήσει και συναινέσει, και ενώπιον δύο ή τριών μαρτύρων τον ελευθερώσει, σύμφωνα με τον πε' κανόνα της ΣΤ' Οικουμενικής Συνόδου, και τον αποπέμψει από τον οίκο του ως σημείο τέλειας ελευθερίας, τότε ας χειροτονείται. Έτσι έπραξε και ο Παύλος, ο οποίος δεν θέλησε να κρατήσει τον δούλο Ονήσιμο, παρόλο που τον βρήκε ιδιαίτερα χρήσιμο για τη διακονία του κηρύγματος, αλλά τον έστειλε πίσω στον κύριό του Φιλήμονα.