Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΗΜΟΝΑ 1:13

Διότι, εάν ο κλέπτης, ο δραπέτης έγινε τόσο ενάρετος, ώστε ο Παύλος να θέλει να τον καταστήσει κοινωνό του, και γράφοντας έλεγε: «Για να με διακονεί αντί για εσένα», πολύ περισσότερο δεν πρέπει να απελπιζόμαστε για τους ελεύθερους. Τρίτον, ότι δεν αρμόζει να αποσπούμε τους δούλους από τους κυρίους τους. Διότι, εάν ο Παύλος, που είχε τέτοιο θάρρος απέναντι στον Φιλήμονα, δεν θέλησε να κρατήσει τον Ονήσιμο, ο οποίος του ήταν τόσο εύχρηστος και χρήσιμος για τη διακονία, παρά τη γνώμη του κυρίου του, πολύ περισσότερο δεν πρέπει εμείς να το κάνουμε αυτό. Διότι, εάν ο υπηρέτης είναι θαυμαστός, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πρέπει να παραμένει στη δουλεία και να αναγνωρίζει την εξουσία του κυρίου του, ώστε να γίνει πρόξενος ωφέλειας σε όλους όσοι βρίσκονται στην οικία. Γιατί μεταφέρεις τον λύχνο από τον λυχνοστάτη κάτω από τον μόδιο;

Καταδεικνύει την πολλή του αγάπη. Δεν είπε: «Αποδέξου τον», δεν είπε: «Μην οργιστείς», αλλά: «Πάρε τον κοντά σου»· δηλαδή, δεν είναι άξιος μόνο συγχωρήσεως, αλλά και τιμής. Γιατί; Διότι έχει γίνει τέκνο του Παύλου. Τον οποίον εγώ ήθελα να κρατήσω αντί για εσένα, για να με διακονεί στα δεσμά του Ευαγγελίου. Βλέπεις πόσα προετοίμασε προηγουμένως, για να τον οδηγήσει έπειτα στην εκτίμηση του κυρίου του; Και παρατήρησε και τούτο με πόση σοφία το κάνει· δες και εκείνον πόσο υπόχρεο τον καθιστά, και τούτον πώς τον τιμά. Βρήκες, λέει, τον τρόπο να μου προσφέρεις τη διακονία μέσω αυτού. Εδώ καταδεικνύει ότι απέβλεψε περισσότερο στο δικό του συμφέρον παρά στο συμφέρον του παιδιού, επειδή τον σέβεται υπερβολικά. Χωρίς όμως τη δική σου συγκατάθεση, λέει, δεν θέλησα να πράξω τίποτα, ώστε το αγαθό σου έργο να μη γίνει από ανάγκη, αλλά εκούσια.

Αν όμως είναι δικός μου αδελφός, δεν θα ντραπείς ούτε και εσύ. Με τη λέξη λοιπόν «τέκνο» έδειξε τη στοργή, ενώ με τη λέξη «αδελφός» την πολλή εύνοια και την ισοτιμία. Γ'. Αυτά δεν έχουν καταγραφεί απλώς και τυχαία, αλλά για να μην απογοητευόμαστε εμείς οι κύριοι από τους υπηρέτες μας, ούτε να τους επιτιθέμεθα με σφοδρότητα, αλλά να μάθουμε να συγχωρούμε τα αμαρτήματα σε τέτοιου είδους υπηρέτες, για να μην είμαστε πάντοτε τραχείς, για να μην ντρεπόμαστε εξαιτίας της δουλείας τους και να τους καθιστούμε κοινωνούς στα πάντα, όταν είναι αγαθοί. Διότι, αν ο Παύλος δεν ντράπηκε να τον αποκαλέσει και τέκνο, και σπλάχνο, και αδελφό, και αγαπητό, πώς είναι δυνατόν να ντραπούμε εμείς; Και τι λέω, ο Παύλος; Ο Δεσπότης του Παύλου δεν ντρέπεται να αποκαλεί τους δικούς μας δούλους αδελφούς Του, και εμείς θα ντραπούμε; Δες πώς μας τιμά: αποκαλεί αδελφούς Του τους δικούς μας δούλους, και φίλους, και συγκληρονόμους. Ιδού μέχρι πού συγκατέβη. Τι λοιπόν θα μπορούσαμε να πράξουμε εμείς, ώστε να έχουμε κατορθώσει το παν; Απολύτως τίποτα δεν θα μπορέσουμε, αλλά σε όποιο βαθμό ταπεινοφροσύνης και αν φθάσουμε, το μεγαλύτερο μέρος της υπολείπεται. Διότι αναλογίσου: Ό,τι κι αν πράξεις εσύ, το πράττεις προς τον ομόδουλό σου, ενώ ο δικός σου Δεσπότης το έχει πράξει προς τους δικούς σου δούλους.

Μαζί με τον Ονήσιμο, τον αγαπητό και πιστό αδελφό, ο οποίος προέρχεται από εσάς. Θα σας κάνουν γνωστά όλα τα εδώ συμβαίνοντα. Αυτός είναι ο Ονήσιμος, για τον οποίο, γράφοντας στον Φιλήμονα, έλεγε: Τον οποίο ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με διακονεί αντί για εσένα στα δεσμά του Ευαγγελίου· χωρίς όμως τη δική σου συγκατάθεση δεν θέλησα να πράξω τίποτα. Και προσθέτει μάλιστα εγκώμιο για την πόλη, προκειμένου να σεμνύνονται και όχι μόνο να μην ντρέπονται. Ο οποίος προέρχεται, λέει, από εσάς· θα σας γνωρίσουν όλα τα εδώ συμβαίνοντα. Σας ασπάζεται ο Αρίσταρχος, ο συναιχμάλωτός μου.

Και ο μακάριος Παύλος λοιπόν, αυτόν τον Ονήσιμο, τον άχρηστο, τον δραπέτη, τον κλέφτη, όχι μόνο τον αγκαλιάζει ο ίδιος επειδή άλλαξε ζωή, αλλά αξιώνει και από τον κύριό του να υποδεχθεί τον μετανοημένο με τιμή ίση με εκείνη προς τον διδάσκαλο, λέγοντας τα εξής: «Σε παρακαλώ, λέει, για το τέκνο μου, που γέννησα μέσα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, ο οποίος κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε σένα και σε μένα εύχρηστος, και τον οποίο έστειλα πίσω σε σένα· εσύ λοιπόν αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, δέξου τον. Τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με υπηρετεί αντί για σένα στα δεσμά του Ευαγγελίου· χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθή σου πράξη να μη γίνει αναγκαστικά, αλλά με τη θέλησή σου. Διότι ίσως γι' αυτόν τον λόγο να αποχωρίστηκε από σένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πλέον ως δούλο, αλλά ανώτερο από δούλο, ως αγαπητό υιό, προπάντων για εμένα· και πόσο μάλλον για σένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω; Εάν λοιπόν με θεωρείς κοινωνό σου, δέξου τον όπως εμένα». Αλλά και στους Κορινθίους γράφοντας επιστολή ο ίδιος έλεγε: «Μήπως, όταν έρθω, πενθήσω πολλούς από εκείνους που αμάρτησαν στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Και πάλι: «Όπως έχω πει προηγουμένως, το λέω και πάλι, ότι εάν έρθω ξανά, δεν θα λυπηθώ κανέναν». Βλέπεις ποιους πενθεί και ποιους δεν λυπάται; Όχι αυτούς που αμάρτησαν, αλλά αυτούς που δεν μετανόησαν, και όχι απλώς αυτούς που δεν μετανόησαν, αλλά εκείνους που παρακλήθηκαν γι' αυτό και μία και δύο φορές και δεν θέλησαν να πειστούν.

«Διότι έχουμε πολλή χαρά και παρηγοριά για την αγάπη σου, επειδή οι καρδιές των αγίων έχουν αναπαυθεί μέσω εσού, αδελφέ. Γι' αυτό, αν και έχω πολλή παρρησία εν Χριστώ να σου επιτάσσω το πρέπον, ένεκα της αγάπης προτιμώ να σε παρακαλώ, όντας τέτοιος, όπως ο Παύλος, ένας ηλικιωμένος, και τώρα πλέον και δέσμιος του Ιησού Χριστού. Σε παρακαλώ για το πνευματικό μου τέκνο, που τον γέννησα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, που κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε εσένα και σε εμένα εύχρηστος, τον οποίο σου έστειλα πίσω. Εσύ, λοιπόν, πρόσδεξαι αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με διακονεί αντί για εσένα στα δεσμά του Ευαγγελίου. Χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθοεργία σου να μην είναι από ανάγκη, αλλά εκούσια. Ίσως μάλιστα γι' αυτό να χωρίστηκε από εσένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πια ως δούλο, αλλά παραπάνω από δούλο, ως αδελφό αγαπητό, πάρα πολύ για εμένα, και πόσο μάλλον για εσένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω. Αν, λοιπόν, με θεωρείς κοινωνό, δέξου τον όπως εμένα. Και αν σε αδίκησε σε κάτι ή σου χρωστά, χρέωσέ το σε εμένα. Εγώ, ο Παύλος, το έγραψα με το δικό μου χέρι, εγώ θα το πληρώσω· για να μη σου πω ότι μου χρωστάς ακόμη και τον ίδιο σου τον εαυτό. Ναι, αδελφέ, είθε να έχω αυτή την ωφέλεια από εσένα εν Κυρίω.» Η επιστολή βεβαίως γράφεται υπέρ ενός δούλου, και μάλιστα δραπέτη, ο οποίος επιπλέον είχε κλέψει, αλλά ωφελήθηκε μέσω της διδασκαλίας του Αποστόλου. Πολλά όμως είναι τα χρήσιμα διδάγματα και από αυτήν.

Ερμηνεία. Δεν πρέπει να πράττει κανείς εκείνα τα οποία γίνονται για τους άλλους αιτία σκανδάλου και λύπης. Αιτία δε σκανδάλου και λύπης είναι το να χειροτονεί κάποιος δούλο παρά τη γνώμη του κυρίου του. Γι' αυτό και ο παρών Κανόνας το απαγορεύει, λέγοντας: Δεν επιτρέπουμε να προάγονται δούλοι στον Κλήρο και στην ιεροσύνη χωρίς τη γνώμη των κυρίων τους, ώστε να μη λυπήσουμε τους ίδιους τους κυρίους τους. Διότι αυτό το πράγμα ανατρέπει ολόκληρους οίκους (γιατί ίσως ο δούλος που χειροτονήθηκε να ήταν διοικητής του οίκου του κυρίου του, ή να ήταν επιστάτης στο εργαστήριό του, ή να είχε χρήματα του κυρίου του στα χέρια του, και εξαιτίας όλων αυτών η χειροτονία του να προκάλεσε λύπη στον κύριό του). Εάν όμως ο δούλος φανεί άξιος για χειροτονία, όπως φάνηκε και ο δικός μας Ονήσιμος, πρέπει ο Επίσκοπος να συζητήσει το ζήτημα με τον κύριό του, και εάν εκείνος συμφωνήσει και συναινέσει, και ενώπιον δύο ή τριών μαρτύρων τον ελευθερώσει, σύμφωνα με τον πε' κανόνα της ΣΤ' Οικουμενικής Συνόδου, και τον αποπέμψει από τον οίκο του ως σημείο τέλειας ελευθερίας, τότε ας χειροτονείται. Έτσι έπραξε και ο Παύλος, ο οποίος δεν θέλησε να κρατήσει τον δούλο Ονήσιμο, παρόλο που τον βρήκε ιδιαίτερα χρήσιμο για τη διακονία του κηρύγματος, αλλά τον έστειλε πίσω στον κύριό του Φιλήμονα.