Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΗΜΟΝΑ 1:15

Ερώτηση ΙΑ΄. Περί δούλων. Απόκριση. Όσοι δούλοι, ευρισκόμενοι υπό ζυγό, καταφεύγουν στις αδελφότητες, αφού νουθετηθούν και βελτιωθούν, πρέπει να αποστέλλονται πίσω στους κυρίους τους, κατά το παράδειγμα του μακαρίου Παύλου, ο οποίος, αφού εγέννησε πνευματικά τον Ονήσιμο διά του Ευαγγελίου, τον ανέπεμψε στον Φιλήμονα. Τον μεν πρώτο τον βεβαίωσε ότι ο ζυγός της δουλείας, όταν υπομένεται με τρόπο ευάρεστο στον Κύριο, καθιστά τον άνθρωπο άξιο της βασιλείας των ουρανών· τον δε δεύτερο τον παρακάλεσε όχι μόνο να αναιρέσει την απειλή εναντίον του, έχοντας στον νου του τον αληθινό Κύριο που είπε: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και ο Πατέρας σας ο ουράνιος τα δικά σας παραπτώματα», αλλά και να επιδείξει πιο αγαθή διάθεση απέναντί του, γράφοντάς του τα εξής: «Ίσως γι' αυτόν τον λόγο να χωρίστηκε από εσένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πλέον ως δούλο, αλλά παραπάνω από δούλο, ως αδελφό αγαπητό».

Όσοι δε δούλοι, ευρισκόμενοι υπό ζυγό, καταφύγουν στις αδελφότητες, πρέπει, αφού νουθετηθούν και βελτιωθούν, να επιστρέφονται στους κυρίους τους, κατά μίμηση του μακαρίου Παύλου, ο οποίος, αφού γέννησε πνευματικά τον Ονήσιμο μέσω του Ευαγγελίου, τον έστειλε πίσω στον Φιλήμονα. Τον μεν δούλο τον διαβεβαίωσε ότι ο ζυγός της δουλείας, όταν φέρεται κατά τρόπο ευάρεστο στον Κύριο, τον καθιστά άξιο της βασιλείας των ουρανών, τον δε κύριο τον παρακάλεσε όχι μόνο να εγκαταλείψει την απειλή εναντίον του, ενθυμούμενος τον αληθινό Κύριο που είπε: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και ο ουράνιος Πατέρας σας τα δικά σας παραπτώματα», αλλά και να έχει αγαθότερη διάθεση απέναντί του, γράφοντάς του: «Ίσως γι' αυτό χωρίστηκε από σένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πλέον ως δούλο, αλλά παραπάνω από δούλο, ως αγαπητό αδελφό». Εάν όμως τύχει ο κύριος να είναι κακός, προστάζοντας κάτι παράνομο και εξαναγκάζοντας τον δούλο σε παράβαση της εντολής του αληθινού Δεσπότη, του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, πρέπει να γίνεται αγώνας ώστε να μη βλασφημηθεί το όνομα του Θεού, σε περίπτωση που ο δούλος εκείνος κάνει κάτι που δεν είναι αρεστό στον Θεό. Ο αγώνας αυτός επιτυγχάνεται είτε με το να προετοιμαστεί ο δούλος ώστε να υπομείνει τα παθήματα που θα του επέλθουν, είτε με το να αναλάβουν αυτοί που τον υποδέχθηκαν, με τρόπο αρεστό στον Θεό, τους πειρασμούς που τους προκαλούνται εξαιτίας του.

Αυτό προπάντων καθιστά πιο δεκτικό εκείνον από τον οποίο ζητείται κάτι, όταν, παρόλο που η πράξη είναι ωφέλιμη, πραγματοποιείται με τη δική του συγκατάθεση. Διότι δύο αγαθά προκύπτουν από αυτό: και εκείνος ωφελείται, και τούτος εξασφαλίζεται περισσότερο. Και δεν είπε: «Για να μην είναι από ανάγκη», αλλά, «Σαν να είναι από ανάγκη». Διότι γνώριζα, λέει, ότι ακόμη και αν δεν είχες προειδοποιηθεί, αλλά το μάθαινες ξαφνικά, δεν θα αγανακτούσες· όμως, από υπερβάλλουσα πρόνοια (ενήργησα έτσι), για να μη φανεί σαν να γίνεται από ανάγκη. «Διότι ίσως γι' αυτόν τον λόγο αποχωρίστηκε από εσένα για λίγο, για να τον έχεις δικό σου αιώνια, όχι πλέον ως δούλο». Πολύ εύστοχα τέθηκε το «Ίσως», ώστε να υποχωρήσει ο κύριος.

Επειδή δηλαδή η φυγή προήλθε από αυθάδεια και διεστραμμένη διάνοια, και όχι από καλή προαίρεση, λέγει, «Ίσως». Και δεν είπε, «Γι' αυτό έφυγε», αλλά, «Γι' αυτό χωρίστηκε», καταπραΰνοντας το ζήτημα μάλλον με πιο εύφημη έκφραση. Και δεν είπε, «Χώρισε τον εαυτό του», αλλά, «Χωρίστηκε»· διότι δεν ήταν δικό του σχέδιο να αναχωρήσει γι' αυτόν τον σκοπό, ούτε για εκείνον. Το ίδιο ακριβώς λέγει και ο Ιωσήφ απολογούμενος υπέρ των αδελφών του, ότι «Ο Θεός με απέστειλε εδώ»· δηλαδή, ο Θεός χρησιμοποίησε την κακουργία τους για καλό σκοπό. «Γι' αυτό χωρίστηκε», λέγει, «για λίγο». Έτσι και τον χρόνο περιορίζει, και το αμάρτημα ομολογεί, και μετατρέπει το παν σε θεία οικονομία.

Για να τον έχεις αιώνια, λέει, όχι μόνο στον παρόντα καιρό, αλλά και στον μέλλοντα, για να τον έχεις διαπαντός, όχι πλέον ως δούλο, αλλά πολυτιμότερο από δούλο· διότι, ενώ θα παραμένει δούλος, θα σου είναι πιο αφοσιωμένος και από αδελφό. Επομένως, βγήκες κερδισμένος και ως προς τον χρόνο και ως προς την ποιότητα· διότι στο εξής δεν πρόκειται να δραπετεύσει. «Για να τον έχεις αιώνια», λέει, αντί του «να τον απολάβεις». Όχι πλέον ως δούλο, αλλά ανώτερο από δούλο, αδελφό αγαπητό, προπάντων σε εμένα. Έχασες δούλο για λίγο χρονικό διάστημα, και θα βρεις αδελφό στο διηνεκές, αδελφό όχι μόνο δικό σου, αλλά και δικό μου. Και σε αυτό το σημείο η αρετή είναι μεγάλη.

Αν όμως είναι δικός μου αδελφός, δεν θα ντραπείς ούτε και εσύ. Με τη λέξη λοιπόν «τέκνο» έδειξε τη στοργή, ενώ με τη λέξη «αδελφός» την πολλή εύνοια και την ισοτιμία. Γ'. Αυτά δεν έχουν καταγραφεί απλώς και τυχαία, αλλά για να μην απογοητευόμαστε εμείς οι κύριοι από τους υπηρέτες μας, ούτε να τους επιτιθέμεθα με σφοδρότητα, αλλά να μάθουμε να συγχωρούμε τα αμαρτήματα σε τέτοιου είδους υπηρέτες, για να μην είμαστε πάντοτε τραχείς, για να μην ντρεπόμαστε εξαιτίας της δουλείας τους και να τους καθιστούμε κοινωνούς στα πάντα, όταν είναι αγαθοί. Διότι, αν ο Παύλος δεν ντράπηκε να τον αποκαλέσει και τέκνο, και σπλάχνο, και αδελφό, και αγαπητό, πώς είναι δυνατόν να ντραπούμε εμείς; Και τι λέω, ο Παύλος; Ο Δεσπότης του Παύλου δεν ντρέπεται να αποκαλεί τους δικούς μας δούλους αδελφούς Του, και εμείς θα ντραπούμε; Δες πώς μας τιμά: αποκαλεί αδελφούς Του τους δικούς μας δούλους, και φίλους, και συγκληρονόμους. Ιδού μέχρι πού συγκατέβη. Τι λοιπόν θα μπορούσαμε να πράξουμε εμείς, ώστε να έχουμε κατορθώσει το παν; Απολύτως τίποτα δεν θα μπορέσουμε, αλλά σε όποιο βαθμό ταπεινοφροσύνης και αν φθάσουμε, το μεγαλύτερο μέρος της υπολείπεται. Διότι αναλογίσου: Ό,τι κι αν πράξεις εσύ, το πράττεις προς τον ομόδουλό σου, ενώ ο δικός σου Δεσπότης το έχει πράξει προς τους δικούς σου δούλους.

Και ο μακάριος Παύλος λοιπόν, αυτόν τον Ονήσιμο, τον άχρηστο, τον δραπέτη, τον κλέφτη, όχι μόνο τον αγκαλιάζει ο ίδιος επειδή άλλαξε ζωή, αλλά αξιώνει και από τον κύριό του να υποδεχθεί τον μετανοημένο με τιμή ίση με εκείνη προς τον διδάσκαλο, λέγοντας τα εξής: «Σε παρακαλώ, λέει, για το τέκνο μου, που γέννησα μέσα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, ο οποίος κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε σένα και σε μένα εύχρηστος, και τον οποίο έστειλα πίσω σε σένα· εσύ λοιπόν αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, δέξου τον. Τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με υπηρετεί αντί για σένα στα δεσμά του Ευαγγελίου· χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθή σου πράξη να μη γίνει αναγκαστικά, αλλά με τη θέλησή σου. Διότι ίσως γι' αυτόν τον λόγο να αποχωρίστηκε από σένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πλέον ως δούλο, αλλά ανώτερο από δούλο, ως αγαπητό υιό, προπάντων για εμένα· και πόσο μάλλον για σένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω; Εάν λοιπόν με θεωρείς κοινωνό σου, δέξου τον όπως εμένα». Αλλά και στους Κορινθίους γράφοντας επιστολή ο ίδιος έλεγε: «Μήπως, όταν έρθω, πενθήσω πολλούς από εκείνους που αμάρτησαν στο παρελθόν και δεν μετανόησαν». Και πάλι: «Όπως έχω πει προηγουμένως, το λέω και πάλι, ότι εάν έρθω ξανά, δεν θα λυπηθώ κανέναν». Βλέπεις ποιους πενθεί και ποιους δεν λυπάται; Όχι αυτούς που αμάρτησαν, αλλά αυτούς που δεν μετανόησαν, και όχι απλώς αυτούς που δεν μετανόησαν, αλλά εκείνους που παρακλήθηκαν γι' αυτό και μία και δύο φορές και δεν θέλησαν να πειστούν.

«Διότι έχουμε πολλή χαρά και παρηγοριά για την αγάπη σου, επειδή οι καρδιές των αγίων έχουν αναπαυθεί μέσω εσού, αδελφέ. Γι' αυτό, αν και έχω πολλή παρρησία εν Χριστώ να σου επιτάσσω το πρέπον, ένεκα της αγάπης προτιμώ να σε παρακαλώ, όντας τέτοιος, όπως ο Παύλος, ένας ηλικιωμένος, και τώρα πλέον και δέσμιος του Ιησού Χριστού. Σε παρακαλώ για το πνευματικό μου τέκνο, που τον γέννησα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, που κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε εσένα και σε εμένα εύχρηστος, τον οποίο σου έστειλα πίσω. Εσύ, λοιπόν, πρόσδεξαι αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με διακονεί αντί για εσένα στα δεσμά του Ευαγγελίου. Χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθοεργία σου να μην είναι από ανάγκη, αλλά εκούσια. Ίσως μάλιστα γι' αυτό να χωρίστηκε από εσένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πια ως δούλο, αλλά παραπάνω από δούλο, ως αδελφό αγαπητό, πάρα πολύ για εμένα, και πόσο μάλλον για εσένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω. Αν, λοιπόν, με θεωρείς κοινωνό, δέξου τον όπως εμένα. Και αν σε αδίκησε σε κάτι ή σου χρωστά, χρέωσέ το σε εμένα. Εγώ, ο Παύλος, το έγραψα με το δικό μου χέρι, εγώ θα το πληρώσω· για να μη σου πω ότι μου χρωστάς ακόμη και τον ίδιο σου τον εαυτό. Ναι, αδελφέ, είθε να έχω αυτή την ωφέλεια από εσένα εν Κυρίω.» Η επιστολή βεβαίως γράφεται υπέρ ενός δούλου, και μάλιστα δραπέτη, ο οποίος επιπλέον είχε κλέψει, αλλά ωφελήθηκε μέσω της διδασκαλίας του Αποστόλου. Πολλά όμως είναι τα χρήσιμα διδάγματα και από αυτήν.