Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΗΜΟΝΑ 1:9

Ήθελα, λοιπόν, και εγώ ο ίδιος να αρχίσω σήμερα από το προοίμιο, ήθελα να προχωρήσω στην αρχή της διηγήσεως, αλλά αντικρίζω ένα πέλαγος νοημάτων που προέρχεται μόνο από το όνομα. Αναλογίσου, πράγματι, πόσο μεγάλο ζήτημα μας εγείρει ευθύς εξαρχής αυτό το όνομα «Σαύλος»· διότι στις Επιστολές βλέπω να είναι αναγεγραμμένο διαφορετικό όνομα: «Παύλος, δούλος του Ιησού Χριστού, κλητός απόστολος»· «Παύλος και Σωσθένης»· «Παύλος κλητός απόστολος»· «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέγω»· τώρα πλέον αναφέρεται ως Παύλος, και παντού ονομάζεται Παύλος, και δεν αποκαλείται Σαύλος. Για ποιον λόγο, επομένως, πριν από αυτά ονομαζόταν Σαύλος, ενώ έπειτα από αυτά ονομάστηκε Παύλος;

Τον Πέτρο, λοιπόν, τον ονόμασε έτσι εξαιτίας της αρετής του, εναποθέτοντας την απόδειξη της σταθερότητάς του στην πίστη στο ίδιο του το όνομα, ώστε να έχει την ονομασία του ως διαρκή δάσκαλο αυτής της σταθερότητας. Έτσι ονόμασε και τον Ιωάννη και τον Ιάκωβο, εξαιτίας της μεγαλοφωνίας τους κατά το κήρυγμα. Αλλά για να μην σας ενοχλώ λέγοντας πάλι τα ίδια, αφήνοντας αυτά, θα πω εκείνο: ότι και τα ίδια τα ονόματα των αγίων από μόνα τους, όταν προφέρονται, είναι αξιοσέβαστα σε όσους αγαπούν τον Θεό και φοβερά σε όσους αμαρτάνουν. Τον Ονήσιμο, για παράδειγμα, που έγινε δραπέτης και κλέφτης και αφαίρεσε κρυφά κάτι από τα χρήματα του κυρίου του, ο Παύλος τον υποδέχθηκε και τον άλλαξε, καθοδηγώντας τον έτσι στην ιερή μυσταγωγία· έπειτα, όταν επρόκειτο να τον επιστρέψει πάλι στον κύριό του, του έγραφε τα εξής: «Γι' αυτό, αν και έχω πολλή παρρησία εν Χριστώ να σου επιτάσσω το πρέπον, για χάρη της αγάπης προτιμώ να σε παρακαλώ, όντας τέτοιος, δηλαδή ο Παύλος ο πρεσβύτης, και τώρα πλέον και δέσμιος του Ιησού Χριστού». Βλέπεις ότι προσέθεσε τρία πράγματα: τα δεσμά για τον Χριστό, το κύρος που απορρέει από την ηλικία του, και τον σεβασμό από το όνομά του; Επειδή, δηλαδή, αυτός που παρακαλούσε ήταν ένας, φρόντισε με ζήλο να καταστήσει τριπλό εκείνον που ικέτευε υπέρ του Ονησίμου, τον πρεσβύτη.

Αυτό λοιπόν λέει και όταν γράφει προς τον Φιλήμονα: «Ως Παύλος ο πρεσβύτης, τώρα δε και δέσμιος εν Χριστώ». Διότι τίποτα δεν είναι τόσο λαμπρό, όσο τα δεσμά για τον Χριστό, όσο οι αλυσίδες που περιέβαλλαν εκείνα τα όσια χέρια. Από το να είναι κανείς απόστολος, από το να είναι δάσκαλος, από το να είναι ευαγγελιστής, είναι λαμπρότερο τούτο: το να είναι δέσμιος για τον Χριστό. Αν κάποιος αγαπά τον Χριστό, κατανοεί αυτό που λέγεται· αν κάποιος κατέχεται από θείο έρωτα και φλέγεται για τον Δεσπότη, γνωρίζει τη δύναμη των δεσμών.

Και δεν είπε: «Επειδή υποχωρείς, επειδή πείθεσαι», αλλά κάτι πιο έντονο και πιο εκφραστικό: «Ότι τα σπλάχνα των αγίων», σαν να επρόκειτο για παιδί ποθεινό και αξιαγάπητο στους πατέρες του. Έτσι, η αγάπη και η φιλοστοργία τον δείχνουν να αγαπιέται πάρα πολύ από αυτούς. Γι' αυτό: «Αν και έχω πολλή παρρησία εν Χριστώ να σου επιτάσσω αυτό που πρέπει». Πρόσεξε πώς εξασφαλίζεται, μήπως τυχόν ακόμη και όσα λέγονται από υπερβολική αγάπη πλήξουν τον ακροατή, ώστε να δυσανασχετήσει. Για τον λόγο αυτόν, προτού πει: «Να σου επιτάσσω», επειδή ακουγόταν βαρύ –καίτοι όταν λέγεται από αγάπη είναι μάλλον ικανό να θεραπεύσει– ωστόσο εκ περισσού προβαίνει σε μεγάλη διόρθωση, λέγοντας: «Έχοντας παρρησία», πράγμα που χαρακτηρίζει κάποιον που θεωρεί σπουδαίο τον Φιλήμονα· δηλαδή: «Εσύ μας έδωσες την παρρησία»· και όχι μόνο αυτό, αλλά πρόσθεσε και το «εν Χριστώ», το οποίο δηλώνει ότι δεν έχει την παρρησία επειδή είναι πιο ένδοξος στον κόσμο, ούτε επειδή είναι ισχυρότερος, αλλά λόγω της πίστεως στον Χριστό. Και τότε έθεσε το, «Να σου επιτάσσω», και όχι μόνο αυτό, αλλά και «το καθήκον», δηλαδή, το εύλογο πράγμα. Και πρόσεξε από πόσα επιχειρήματα το οικοδομεί αυτό. Τους άλλους τους ευεργετείς, λέει· (κάνε το ίδιο) και σε εμένα, και για χάρη του Χριστού, και επειδή το πράγμα είναι εύλογο, και επειδή το επιβάλλει η αγάπη. Γι' αυτό και προσθέτει: «Για την αγάπη μάλλον παρακαλώ».

Σαν να έλεγε: Γνωρίζω βέβαια ότι, ακόμη και διατάζοντας, επιτυγχάνω τον σκοπό μου με πολλή εξουσία, εξαιτίας όσων έχουν προηγηθεί· πλην όμως, επειδή επιδεικνύω μεγάλη σπουδή για το ζήτημα, σε παρακαλώ. Έδειξε και τα δύο ταυτόχρονα, ότι δηλαδή και του έχει θάρρος (διότι έδωσε προσταγή) και ότι υπερασπίζεται σφόδρα το ζήτημα· γι' αυτό και τον παρακαλεί. Όντας τέτοιος, λέει, όπως ο Παύλος ο πρεσβύτης.

Β΄. Ω, πόσα δυσωπητικά επιχειρήματα! Ο Παύλος, από την ποιότητα του προσώπου του· από την ηλικία του, επειδή είναι πρεσβύτης· και από το δικαιότερο όλων, ότι είναι και Δέσμιος του Ιησού Χριστού. Διότι ποιος δεν θα υποδεχόταν τον αθλητή και στεφανωμένο με ανοικτές αγκάλες; Ποιος, βλέποντάς τον δεδεμένο για τον Χριστό, δεν θα του έκανε μύριες χάρες; Αφού λοιπόν με τόσα πολλά προλείανε την ψυχή του, δεν ανέφερε αμέσως το όνομα, αλλά, έχοντας κάνει τόσο μεγάλη παράκληση, το αναβάλλει.

α. Όλες μεν οι επιστολές του Παύλου είναι άγιες, έχουν όμως κάτι περισσότερο εκείνες που στέλνονταν ενώ αυτός ήταν δέσμιος, όπως είναι η προς Εφεσίους, η προς Φιλήμονα, η προς Τιμόθεον, η προς Φιλιππησίους, όπως είναι και η παρούσα. Διότι και αυτή στελνόταν ενώ ήταν δέσμιος, καθώς γράφοντας έλεγε: «Γι' αυτό και είμαι δεμένος, για να το φανερώσω, όπως ακριβώς πρέπει να μιλήσω». Αλλά αυτή φαίνεται να είναι μεταγενέστερη από την προς Ρωμαίους. Διότι εκείνη την έγραφε χωρίς να έχει δει ακόμη τους Ρωμαίους, ενώ τούτη την έγραψε έχοντάς τους ήδη δει, και βρισκόμενος προς το τέλος του κηρύγματος. Και είναι φανερό από το εξής· διότι στην επιστολή προς τον Φιλήμονα λέει: «Τέτοιος που είμαι, δηλαδή ο Παύλος ο πρεσβύτης, και σε παρακαλώ υπέρ του Ονήσιμου»· σε τούτη δε στέλνει τον ίδιο τον Ονήσιμο, όπως λέει: «Μαζί με τον Ονήσιμο τον πιστό και αγαπητό αδελφό», αποκαλώντας τον πιστό, αγαπητό και αδελφό. Γι' αυτό και με θάρρος λέει σε τούτη την επιστολή: «Από την ελπίδα του Ευαγγελίου το οποίο ακούσατε, και το οποίο κηρύχθηκε σε όλη την κτίση κάτω από τον ουρανό»· διότι το κήρυγμα είχε ήδη διαρκέσει πολύ χρόνο. Θεωρώ, λοιπόν, ότι η προς Τιμόθεον είναι μεταγενέστερη από αυτήν, και συντάχθηκε πλέον στο ίδιο το τέλος του βίου του· διότι εκεί λέει: «Διότι εγώ ήδη προσφέρομαι ως σπονδή». Από την προς Φιλιππησίους, ωστόσο, τούτη είναι προγενέστερη· διότι σε εκείνη φαίνεται να βρίσκεται στην αρχή της φυλάκισής του στη Ρώμη. Για ποιον λόγο, όμως, λέω ότι αυτές οι επιστολές έχουν κάτι το περισσότερο;

Διότι αυτό που θέλει να πει είναι το εξής: Σας παρακαλώ, μην με αναγκάσετε ούτε να αφήσετε να χρησιμοποιήσω τη δύναμή μου εναντίον εκείνων που μας εξευτελίζουν και νομίζουν ότι είμαστε άνθρωποι σαρκικοί. Αυτό είναι βαρύτερο από εκείνα που τους έλεγε απειλώντας τους στην προηγούμενη επιστολή: «Με ράβδο να έρθω σε σας ή με αγάπη και πνεύμα πραότητας;», και τώρα: «Επειδή νόμισαν πως δεν θα έρθω σε σας, μερικοί υπερηφανεύτηκαν. Θα έρθω όμως και θα γνωρίσω, όχι τα λόγια αυτών που υπερηφανεύτηκαν, αλλά τη δύναμή τους». Διότι και εδώ φανερώνει και τα δύο, και τη δύναμή του και το φιλοσοφημένο και ανεξίκακο φρόνημά του· εφόσον παρακαλεί κατ' αυτόν τον τρόπο και με τόση επιμονή, ώστε να μην αναγκαστεί να φτάσει στην επίδειξη της δικής του τιμωρητικής δύναμης, και να τους πλήξει και να τους τιμωρήσει, απαιτώντας την εσχάτη δίκη. Αυτό άλλωστε άφησε να εννοηθεί λέγοντας: «Σας παρακαλώ, λοιπόν, όταν θα είμαι παρών, να μη χρειαστεί να δείξω θάρρος με την πεποίθηση με την οποία λογαριάζω να τολμήσω εναντίον μερικών, οι οποίοι θεωρούν ότι συμπεριφερόμαστε κατά σάρκα». Προς το παρόν όμως ας επαναφέρουμε τον λόγο στην αρχή. «Εγώ ο ίδιος ο Παύλος». Είναι πολλή η έμφαση, πολλή η βαρύτητα· όπως ακριβώς λέει και αλλού: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω»· και πάλι: «Ως Παύλος ο ηλικιωμένος»· και αλλού πάλι: «Η οποία προστάτεψε πολλούς, αλλά και εμένα τον ίδιο». Έτσι και εδώ: «Εγώ ο ίδιος ο Παύλος». Μεγάλο βέβαια είναι και τούτο, το ότι δηλαδή τους παρακαλεί ο ίδιος· το άλλο όμως είναι μεγαλύτερο, το οποίο και πρόσθεσε λέγοντας: «Διά της πραότητος και της επιεικείας του Χριστού».

Αλλά αυτοί ήταν πιο δοκιμασμένοι από τους άλλους, και είχαν μετοικήσει εκεί από άλλες πόλεις, σαν σε κάποια πιο ασφαλή και πιο βασιλική πόλη. Επειδή, λοιπόν, διέμεναν σε ξένο τόπο και έπρεπε να απολαμβάνουν πολλή ασφάλεια, και κάποιοι από αυτούς του ήταν γνωστοί, ενώ άλλοι είχαν προσφέρει πολλές και μεγάλες υπηρεσίες υπέρ αυτού όταν ήταν παρόντες· εύλογα τους συστήνει μέσω των επιστολών του. Διότι η δόξα του Παύλου δεν ήταν μικρή τότε, αλλά τόσο μεγάλη, ώστε μόνο από τα γράμματά του να έχουν πολλή προστασία όσοι τα έφεραν· διότι όχι μόνο τον σέβονταν, αλλά και αισθάνονταν δέος απέναντί του. Διότι, αν δεν συνέβαινε αυτό, δεν θα έλεγε: «Η οποία έγινε προστάτις πολλών, και εμού του ιδίου»· και πάλι: «Ευχόμουν να είμαι ανάθεμα εγώ ο ίδιος». Και γράφοντας στον Φιλήμονα έλεγε: «Ως Παύλος ο πρεσβύτης, και τώρα μάλιστα δέσμιος εν Χριστώ Ιησού»· και στους Γαλάτες: «Ιδού, εγώ ο Παύλος σας λέω»· και, «Με δεχθήκατε ως Χριστό Ιησού». Και στέλνοντας επιστολή στους Κορινθίους έλεγε: «Μερικοί υπερηφανεύθηκαν, με την ιδέα ότι εγώ δεν πρόκειται να έλθω προς εσάς»· και πάλι: «Αυτά τα μετεσχημάτισα στο πρόσωπό μου και στον Απολλώ, για να μάθετε από εμάς να μην φρονείτε πάνω από ό,τι έχει γραφεί». Από όλα αυτά είναι φανερό ότι όλοι έτρεφαν μεγάλο σεβασμό και εκτίμηση για το πρόσωπό του. Επειδή, λοιπόν, ήθελε να βρίσκονται αυτοί σε ασφάλεια και να τιμώνται, προσαγόρευσε τον καθένα, επαινώντας τον κατά το δυνατόν.

Επειδή και ο μακάριος Αβραάμ κέρδισε το μέγιστο έπαθλο τότε, όταν βρισκόταν σε αυτήν την ηλικία· διότι τότε, τότε ακριβώς κατέλυσε την τυραννία της φύσεως και έσφαξε το παιδί του· διότι το έσφαξε, αν όχι στην πράξη, πάντως στην απόφαση· αν όχι ως προς το αποτέλεσμα, πάντως ως προς την πρόθεση· αν όχι με το έργο, πάντως με τη διάνοια. Τότε έγινε ιερέας των ίδιων του των σπλάγχνων και, αφού μετοίκησε τον εαυτό του σχεδόν έξω από την ίδια τη φύση και προσορμίστηκε προς τον ουρανό, έφερε εις πέρας εκείνο το θαυμαστό και παράδοξο έργο. Και ο Παύλος, ο διδάσκαλος της οικουμένης, σε βαθιά γηρατειά αποδυόταν σε εκείνους τους θαυμαστούς αγώνες, και υπέμενε δεσμά και αλυσίδες και φυλακίσεις με γερασμένο σώμα διατηρώντας πολλή ευρωστία· και δηλώνοντάς το αυτό ο ίδιος, έλεγε: «ως Παύλος ο πρεσβύτης, και τώρα μάλιστα δέσμιος εν Χριστώ Ιησού». Και τα λέω αυτά, όχι για να υποτιμήσω τη νεότητα· επειδή και οι παίδες που καταπάτησαν την κάμινο ήταν πάρα πολύ νέοι και εντελώς έφηβοι, όπως και ο Ιερεμίας όταν δέχθηκε την προφητεία· και ο Δανιήλ, όταν χαλιναγωγούσε τους λέοντες και, εξαιτίας της άφατης παρρησίας του, έφερνε στο φως εκείνα τα απόρρητα όνειρα του βασιλιά και τα καθιστούσε φανερά σε εκείνον που τα είχε δει, ήταν πάρα πολύ νέος· και καθόλου δεν στάθηκε εμπόδιο η νεότητα στην αρετή του ανδρός.

«Διότι έχουμε πολλή χαρά και παρηγοριά για την αγάπη σου, επειδή οι καρδιές των αγίων έχουν αναπαυθεί μέσω εσού, αδελφέ. Γι' αυτό, αν και έχω πολλή παρρησία εν Χριστώ να σου επιτάσσω το πρέπον, ένεκα της αγάπης προτιμώ να σε παρακαλώ, όντας τέτοιος, όπως ο Παύλος, ένας ηλικιωμένος, και τώρα πλέον και δέσμιος του Ιησού Χριστού. Σε παρακαλώ για το πνευματικό μου τέκνο, που τον γέννησα στα δεσμά μου, τον Ονήσιμο, που κάποτε σου ήταν άχρηστος, τώρα όμως είναι και σε εσένα και σε εμένα εύχρηστος, τον οποίο σου έστειλα πίσω. Εσύ, λοιπόν, πρόσδεξαι αυτόν, δηλαδή τα ίδια μου τα σπλάχνα, τον οποίο εγώ ήθελα να κρατήσω κοντά μου, για να με διακονεί αντί για εσένα στα δεσμά του Ευαγγελίου. Χωρίς όμως τη δική σου γνώμη δεν θέλησα να κάνω τίποτα, ώστε η αγαθοεργία σου να μην είναι από ανάγκη, αλλά εκούσια. Ίσως μάλιστα γι' αυτό να χωρίστηκε από εσένα για λίγο, για να τον έχεις αιώνια, όχι πια ως δούλο, αλλά παραπάνω από δούλο, ως αδελφό αγαπητό, πάρα πολύ για εμένα, και πόσο μάλλον για εσένα, και κατά σάρκα και εν Κυρίω. Αν, λοιπόν, με θεωρείς κοινωνό, δέξου τον όπως εμένα. Και αν σε αδίκησε σε κάτι ή σου χρωστά, χρέωσέ το σε εμένα. Εγώ, ο Παύλος, το έγραψα με το δικό μου χέρι, εγώ θα το πληρώσω· για να μη σου πω ότι μου χρωστάς ακόμη και τον ίδιο σου τον εαυτό. Ναι, αδελφέ, είθε να έχω αυτή την ωφέλεια από εσένα εν Κυρίω.» Η επιστολή βεβαίως γράφεται υπέρ ενός δούλου, και μάλιστα δραπέτη, ο οποίος επιπλέον είχε κλέψει, αλλά ωφελήθηκε μέσω της διδασκαλίας του Αποστόλου. Πολλά όμως είναι τα χρήσιμα διδάγματα και από αυτήν.