Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 2:11

Ο Δαβίδ ως ουρανός διηγείται τη δόξα του Θεού: «Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο υπερασπιστής μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Ο Ιωάννης ως ουρανός διηγείται: «Και είδαμε τη δόξα του, δόξα που έχει ως μονογενής από τον Πατέρα». Ο Στέφανος ως ουρανός διηγείται: «Ο Θεός της δόξης εμφανίστηκε στον πατέρα μας Αβραάμ». Ο Παύλος ως ουρανός διηγείται τη δόξα: «Και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού: Ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν Θεού Πατέρα». Και γιατί λοιπόν να μην ανέλθω με τον λόγο στους πιο θείους ουρανούς των ουρανών που διηγούνται τη δόξα του Θεού; Και ποιοι είναι αυτοί; Άγγελοι, αρχάγγελοι, τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ. Τα Χερουβείμ διηγούνται τη δόξα του Θεού· διότι τα άκουσε ο προφήτης Ιεζεκιήλ να λένε: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Τα Σεραφείμ διηγούνται τη δόξα· διότι τα άκουσε ο Ησαΐας να κράζουν και να λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του».

Μέγας είναι ο Κύριος στη Σιών. Σιών είναι η Εκκλησία, στην οποία δοξάζεται και υψώνεται ο Χριστός, σύμφωνα με το ρηθέν: «Θα σε υψώσω, ο Θεός μου, ο βασιλεύς μου». Ας δοξολογήσουν το όνομά σου το μέγα. Μέγα είναι το όνομά του, το όνομα Ιησούς, καθότι ερμηνεύεται και ως σωτηρία του λαού. Μέγα, πάλι, είναι το όνομα το υπέρ παν όνομα, στο οποίο πρόκειται να καμφθεί κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος. Διότι είναι φοβερό και άγιο. Φοβερό μεν απέναντι στους λαούς που οργίζονται και δεν αποδέχονται τη βασιλεία του· άγιο δε για εκείνους που πιστεύουν σε αυτόν. Και η τιμή του βασιλέως αγαπά την κρίση.

Αυτά δε συνέβησαν, και κανείς, όπως τολμούν τώρα οι Αρειανοί, δεν διαλογίστηκε αν πρέπει να υπακούει στον σαρκωθέντα Λόγο· αλλά, αν και τον έβλεπαν ως άνθρωπο, τον αναγνώριζαν ως δημιουργό τους· και ακούγοντας ανθρώπινη φωνή, δεν έλεγαν, εξαιτίας του ανθρώπινου στοιχείου, ότι ο Λόγος είναι κτίσμα· αλλά μάλλον έτρεμαν και γνώριζαν εξίσου καλά ότι ομιλούσε μέσα από άγιο ναό. Πώς λοιπόν οι ασεβείς δεν φοβούνται μήπως, επειδή δεν θέλησαν να έχουν επίγνωση του Θεού, παραδοθούν σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα; Διότι η κτίση δεν προσκυνά κτίσμα· ούτε πάλι εξαιτίας της σάρκας αρνιόταν να προσκυνήσει τον Κύριό της, αλλά έβλεπε τον δημιουργό της μέσα σε σώμα· και στο όνομα του Ιησού Χριστού κάθε γόνυ έκλινε, και θα κλίνει, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει, έστω κι αν δεν αρέσει στους Αρειανούς, ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός. Διότι η σάρκα δεν έφερε αδοξία στον Λόγο· μη γένοιτο! Αλλά μάλλον αυτή δοξάστηκε από αυτόν. Ούτε, επειδή ανέλαβε μορφή δούλου ο Υιός που υπάρχει σε μορφή Θεού, ελαττώθηκε ως προς τη θεότητα· αλλά μάλλον ο ίδιος έγινε ελευθερωτής κάθε σάρκας και κάθε κτίσεως. Και αν ο Θεός απέστειλε τον Υιό του, ο οποίος γεννήθηκε από γυναίκα, το γεγονός αυτό δεν επιφέρει σε εμάς ντροπή, αλλά μάλλον δόξα και μεγάλη χάρη.

Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο επουρανίων, επίγειων και καταχθόνιων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Τι θα μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο και πιο αποδεικτικό από αυτό; Διότι δεν έγινε ανώτερος προερχόμενος από κάτι κατώτερο, αλλά μάλλον, όντας Θεός, έλαβε μορφή δούλου, και με το να τη λάβει δεν βελτιώθηκε, αλλά ταπείνωσε τον εαυτό Του.

Διότι και το «του χάρισε», δεν έχει γραφτεί για τον ίδιο τον Λόγο· επειδή, και πριν γίνει άνθρωπος, λατρευόταν ανέκαθεν, όπως είπαμε, τόσο από τους αγγέλους όσο και από όλη την κτίση, σύμφωνα με την πατρική του ιδιότητα· αλλά και πάλι, αυτό έχει γραφτεί για εκείνον για εμάς και υπέρ ημών. Διότι όπως ακριβώς, ως άνθρωπος, ο Χριστός πέθανε και υψώθηκε, έτσι, ως άνθρωπος, λέγεται ότι λαμβάνει αυτό που είχε πάντοτε ως Θεός, ώστε να φτάσει και σε εμάς αυτή η χάρη που δόθηκε. Επειδή ο Λόγος δεν ελαττώθηκε λαμβάνοντας σώμα, ώστε να αναζητήσει να λάβει χάρη, αλλά μάλλον εθεοποίησε αυτό το οποίο ενδύθηκε, και επιπλέον το χάρισε στο γένος των ανθρώπων. Διότι, όπως ακριβώς λατρευόταν πάντοτε όντας Λόγος και υπάρχοντας σε μορφή Θεού, έτσι ο ίδιος, αφού έγινε άνθρωπος και ονομάστηκε Ιησούς, εξακολουθεί να έχει όλη την κτίση υποταγμένη στα πόδια του, η οποία στο όνομα αυτό κάμπτει τα γόνατα ενώπιόν του, και ομολογεί ότι και το να γίνει ο Λόγος σάρκα, και το να υπομείνει τον θάνατο εν σαρκί, δεν έγινε προς αδοξία της θεότητάς του, αλλά προς δόξαν του Θεού Πατρός. Και δόξα του Πατρός είναι το να βρεθεί ο άνθρωπος που δημιουργήθηκε και χάθηκε, και αφού νεκρώθηκε να ζωοποιηθεί, και να γίνει ναός του Θεού.

Έως τώρα, λοιπόν, κάνοντας χρήση των εννοιών περί του Υιού, απαντήσαμε κατ' αυτόν τον τρόπο στις παράλογες επινοήσεις τους, όπως ακριβώς μας έδωσε τη χάρη ο ίδιος ο Κύριος. Είναι καλό όμως να παραθέσουμε στο εξής και τα θεία λόγια, ώστε να αποδειχθεί ακόμη περισσότερο το άτρεπτο του Υιού και η αναλλοίωτη πατρική του φύση, καθώς και η κακοφροσύνη αυτών. Γράφοντας λοιπόν στους Φιλιππησίους ο Απόστολος λέει: «Να υπάρχει σε εσάς το ίδιο φρόνημα που υπήρχε και στον Ιησού Χριστό, ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους· και βρισκόμενος κατά το σχήμα ως άνθρωπος ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε, και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός». Τι θα μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο και πιο αποδεικτικό από αυτό; Διότι δεν έγινε καλύτερος προερχόμενος από κατώτερη κατάσταση, αλλά μάλλον, ενώ «υπήρχε ως Θεός, έλαβε τη μορφή του δούλου» και με το να τη λάβει δεν βελτιώθηκε, αλλά «ταπείνωσε τον εαυτό του». Πού υπάρχει, λοιπόν, σε αυτά «ανταμοιβή της αρετής» ή ποια προκοπή και βελτίωση υπάρχει μέσα στην ταπείνωση; Διότι αν, ενώ είναι Θεός, έγινε άνθρωπος και, αφού κατέβηκε από το ύψος, λέγεται ότι «υψώνεται», πού υψώνεται εφόσον είναι Θεός;

Διότι και το «του εχάρισε» δεν έχει γραφτεί για τον ίδιο τον Λόγο· επειδή, όπως ακριβώς είπαμε, και πριν γίνει άνθρωπος προσκυνούνταν πάλι και από τους αγγέλους και από όλη την κτίση, σύμφωνα με την πατρική του ιδιότητα, αλλά για εμάς και υπέρ ημών έχει λεχθεί πάλι αυτό για εκείνον. Διότι, όπως ακριβώς ως άνθρωπος ο «Χριστός πέθανε και» υπερυψώθηκε, έτσι και ως άνθρωπος λέγεται ότι λαμβάνει αυτό που είχε πάντοτε ως Θεός, ώστε να φτάσει και σε εμάς αυτή η χορηγούμενη χάρη. Διότι δεν ελαττώθηκε ο Λόγος λαμβάνοντας σώμα, ώστε να ζητήσει να λάβει και χάρη, αλλά μάλλον εθεοποίησε αυτό που ενδύθηκε και επιπλέον το χάρισε αυτό στο γένος των ανθρώπων. Διότι, όπως ακριβώς πάντοτε προσκυνούνταν όντας Λόγος και «υπάρχοντας σε μορφή Θεού», έτσι ο ίδιος, αφού έγινε άνθρωπος και ονομάστηκε Ιησούς, δεν έχει λιγότερο όλη την κτίση «υπό τους πόδας» του, η οποία «στο όνομα αυτό κάμπτει τα γόνατα σε αυτόν» και «ομολογεί» ότι το να γίνει ο Λόγος σάρκα και να υπομείνει θάνατο στη σάρκα δεν έγινε προς αδοξία της θεότητας, αλλά «εις δόξαν του Θεού Πατρός». Και δόξα του Πατέρα είναι το να βρεθεί αυτός που δημιουργήθηκε και χάθηκε, και αφού νεκρώθηκε να ζωοποιηθεί και να γίνει «ναός Θεού».

Εφόσον δε μόλις τόλμησε να στραφεί εναντίον του Κυρίου, βλέπει τον εαυτό του να έχει εκδιωχθεί από τα πάντα, να καταπατείται από όλους και να συντρίβεται κάτω από τα πόδια μας· το μέγα όμως και παράδοξο είναι ότι, ενώ ο Κύριος κρεμόταν πάνω στον ίδιο τον σταυρό (διότι δικό Του ήταν το σώμα και μέσα σε αυτό βρισκόταν ο Λόγος), ο μεν ήλιος σκοτείνιασε, η δε γη σείστηκε, οι πέτρες σχίστηκαν, το καταπέτασμα του ναού σκίστηκε και πολλά σώματα των κεκοιμημένων αναστήθηκαν· και κανείς, όπως τολμούν τώρα οι Αρειανοί, δεν διαλογίστηκε εάν πρέπει να υπακούει στον σαρκωθέντα Λόγο· αλλά, αν και έβλεπαν άνθρωπο, αναγνώριζαν ότι Αυτός είναι ο Δημιουργός τους· και ενώ άκουγαν ανθρώπινη φωνή, δεν έλεγαν εξαιτίας του ανθρώπινου στοιχείου ότι ο Λόγος είναι κτίσμα· αλλά μάλλον έτρεμαν και αναγνώριζαν εξίσου καλά ότι μιλούσε μέσα από άγιο ναό· διότι η κτίση δεν προσκυνά κτίσμα· ούτε πάλι εξαιτίας της σάρκας αρνήθηκε η κτίση να προσκυνήσει τον Κύριό της, αλλά έβλεπε στο σώμα τον ίδιο τον δημιουργό της· και στο όνομα του Ιησού Χριστού κάθε γόνατο λύγισε και θα λυγίσει, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός· διότι η σάρκα δεν έφερε αδοξία στον Λόγο· μη γένοιτο· αλλά μάλλον αυτή δοξάστηκε από Αυτόν· ούτε, επειδή ο Υιός που υπάρχει σε μορφή Θεού ανέλαβε μορφή δούλου, ελαττώθηκε ως προς τη θεότητα, αλλά μάλλον και ο ίδιος έγινε ελευθερωτής κάθε σάρκας και κάθε κτίσης· ο Οποίος και ενώ σταυρωνόταν, μαρτυρούνταν ως Δεσπότης της κτίσης· καθώς ο μεν ήλιος απέσυρε τις ακτίνες του, και η γη έτρεμε, οι δε πέτρες σχίζονταν, και οι δήμιοι αναγνώρισαν ότι αληθινά Υιός Θεού είναι ο σταυρωθείς· διότι το σώμα που έβλεπαν δεν ανήκε σε κάποιον κοινό άνθρωπο, αλλά στον Θεό· βρισκόμενος στο οποίο, ακόμη και όταν σταυρωνόταν, ανέστησε νεκρούς· τότε που και ο ήλιος, αγανακτώντας και μη αντέχοντας τις σωματικές ύβρεις που συνέβαιναν εις βάρος του κοινού Δεσπότη των πάντων, τις οποίες ο ίδιος υπέμεινε εκούσια για εμάς, αποστράφηκε· και αποσύροντας τις ακτίνες του, κατέστησε εκείνη την ημέρα χωρίς ήλιο.

Μακ. Δεν παραδέχομαι μία θεότητα. Ορθ. Εάν ακούσεις πάλι τον Θεό να λέει στο βιβλίο του ίδιου προφήτη: «Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος. Ορκίζομαι στον εαυτό μου, βεβαίως θα εξέλθει από το στόμα μου δικαιοσύνη· τα λόγια μου δεν θα αναιρεθούν, ότι σε εμένα θα κάμψει κάθε γόνατο», για ποιον από τους δύο λες ότι τα έχει πει; Μακ. Για τον Υιό· διότι ο Απόστολος λέει ότι: «Στο όνομα του Ιησού θα κάμψει κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων· και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός. Αμήν». Ορθ. Μία είναι άρα η θεότητα του Πατρός και του Υιού. Μακ. Πώς; Ορθ. Διότι λέει: «Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος». Διότι είτε, παραφρονώντας, θα πεις ότι ο Πατέρας δεν είναι Θεός· είτε, εφόσον ομολογείς ως Θεό τον Πατέρα, και ως Θεό τον Υιό, και αφού τον ακούς να λέει: «Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος», θα ομολογήσεις μία θεότητα, και δεν θα κινδυνεύσεις. Μακ. Εγώ δεν παραδέχομαι μία θεότητα.

Αυτά είναι εκείνα υπέρ των οποίων αγωνίζονται, για αυτά μάχονται ενάντια στην αρχαία σύνοδο, επειδή όσοι συνήλθαν σε αυτήν δεν έγραψαν παρόμοια με τα δικά τους, αλλά μάλλον αναθεμάτισαν την αρειανή αίρεση, την οποία αυτοί επεδίωκαν να καθιερώσουν. Για τον λόγο αυτόν προέβαλαν ως συνήγορο της ασέβειάς τους τον Αστέριο, ο οποίος είχε προσφέρει θυσία στα είδωλα και ήταν σοφιστής, ώστε να μη διστάζει ούτε να μιλά κατά του Κυρίου ούτε να πλανά τους απλοϊκούς με αληθοφανή επιχειρήματα. Και αγνόησαν βεβαίως οι αμαθείς ότι το έπρατταν αυτό εις βάρος τους. Διότι η δυσωδία της θυσίας στα είδωλα από τον συνήγορό τους, αναδείκνυε ακόμη περισσότερο την αίρεσή τους ως χριστομάχο. Γι' αυτό και τώρα τα πάντα κινούν και θορυβούν, νομίζοντας ότι, ακόμη κι αν φονεύσουν περισσότερους και συγκροτούν συνόδους κάθε μήνα, θα παύσει ποτέ να ισχύει η καταδικαστική απόφαση εναντίον της αρειανής αιρέσεως. Φαίνεται δε πάλι να αγνοούν, ή ενώ το γνωρίζουν να προσποιούνται το αντίθετο, ότι και πριν από τη Νίκαια η αίρεση ήταν βδελυρή, όταν τη θεμελίωνε ο Αρτεμάς, και πριν από αυτόν το συνέδριο του Καϊάφα και των Φαρισαίων της εποχής εκείνης. Και πάντοτε το χριστομάχο εργαστήριο είναι βδελυρό, και δεν θα παύσει να είναι μισητό, εφόσον το κυριακό όνομα είναι αξιαγάπητο και όλη η κτίση κάμπτει τα γόνατα και ομολογεί «ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός».

Αποτελεί ξεκάθαρη παραφροσύνη το να χάνεται κανείς εντέχνως, και με πανουργία και δόλο να κατεργάζεται για τον εαυτό του την αιώνια κόλαση. Αλλά συμβουλεύω και εσάς: εάν μεν έχετε εσφαλμένα φρονήματα, διδαχθείτε εκ νέου την ευσέβεια· εάν πάλι υποκρίνεστε ανάλογα με τις περιστάσεις, αποβάλλοντας το ψεύδος, να λέτε την αλήθεια. Ομολογήστε: Ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός. Διότι αυτήν τη φωνή θα προφέρει κάθε γλώσσα, όταν στο όνομα του Ιησού λυγίσει κάθε γόνατο, των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων. Όλοι οι άνθρωποι είναι θνητοί, λίγοι όμως είναι οι μάρτυρες. Ας μην περιμένουμε να γίνουμε νεκροί, αλλά ας μεταβούμε από ζωή σε ζωή.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, η έκφραση «δι' αυτού» παρουσιάζει την πιο αρμόζουσα και σαφή χρήση, όταν Εκείνος ονομάζεται θύρα και οδός. Ως Θεός όμως και Υιός, έχει τη δόξα μετά του Πατρός και συν τω Πατρί, διότι «στο όνομα του Ιησού θα κάμψει κάθε γόνατο, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος, εις δόξαν του Θεού Πατρός». Γι' αυτόν τον λόγο χρησιμοποιούμε και τις δύο εκφράσεις, διακηρύσσοντας με τη μία τη δική Του αξία, και με την άλλη τη χάρη προς εμάς.

Έχω καταπλαγεί, βέβαια, με την απατηλή εφευρετικότητα των αντιπάλων, οι οποίοι φροντίζουν να μην περάσει καν από τον νου τους η αφορμή του χαρίσματος, αλλά κυνηγούν τις λέξεις και αρπάζουν με τόσο μεγάλο πάθος καθετί που θα φαινόταν ότι εναντιώνεται στην τιμή και τη δόξα του Υιού, ώστε να μη θεωρούν τίποτα καλύτερο. Και τούτο, αν και η θεόπνευστη Γραφή δεν καθορίζει για εμάς άλλον καιρό για αυτή τη δωρεά, παρά εκείνον κατά τον οποίο: «Ο Μονογενής, υπάρχοντας στη μορφή του Θεού και Πατέρα, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό,» όπως έχει γραφτεί, «αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου, αφού έγινε όμοιος με τους ανθρώπους, και, καθώς βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Διότι τότε ακριβώς και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να λυγίσει κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατέρα.» Β. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Α. Είναι ένας δρόμος ξεκάθαρος και ομαλός για όσους θέλουν να κατανοούν ορθά, ο οποίος ανάγει προς την αλήθεια. Κατανόησε, λοιπόν, φίλε μου, ότι το να λάβει το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα ως χάρισμα, είναι δηλαδή η εν λόγω κένωση και η οικονομική ταπείνωση του Λόγου προς εμάς.

Θα πουν, υποθέτω, ότι δεν ψεύδονται. Α. Γράφει, λοιπόν, ο ιερότατος και πανάριστος Παύλος για τον Μονογενή: «Αυτό το φρόνημα να υπάρχει ανάμεσά σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου, γενόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και, αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός». Β. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό; Α. Δεν μοιράζει άραγε, φίλε μου, την αφήγηση σε δύο καιρούς και δεν εισάγει διπλή τη γνώση του μυστηρίου;

Εμείς όμως, εφόσον έχουμε επιλέξει να εξετάζουμε τα πράγματα με λεπτομέρεια, έχουμε την ανάγκη να αναδιφήσουμε τα κρυμμένα και να αποκαλύψουμε την αλήθεια, την οποία δεν είναι εύκολο να συλλάβουν οι πιο αμαθείς. Β. Ορθά ομιλείς. Α. Είπε, λοιπόν, σε εμάς ο θεσπέσιος Παύλος περί του Μονογενούς: «Ο οποίος, αν και υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, αφού έγινε όμοιος με τους ανθρώπους και βρέθηκε ως προς το σχήμα σαν άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να κάμψει κάθε γόνατο των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός.» Άραγε, λοιπόν, δεν θα έλεγε φανερά σε όσους δεν έχουν ακόμη κατανοήσει και ο ίδιος ο καιρός της ενανθρωπήσεως του Λόγου, αν μπορούσε κάπως να αποκτήσει φωνή και να κραυγάσει, ότι ο Λόγος δεν ανήλθε στη δόξα της θεότητας θεωρούμενος ως Θεός, αλλά καθόσον εμφανίστηκε ως άνθρωπος, μαζί με τη σάρκα, και ότι, όταν κένωσε και ταπείνωσε τον εαυτό του, τότε ακριβώς λέγεται ότι και υψώθηκε; Ειδάλλως, δίδαξέ με· διότι με μεγάλη ευχαρίστηση θα ήθελα να μάθω από εσένα, και πες μου αφού σε ρωτώ. Β. Τι ακριβώς εννοείς; Α. Ο Μονογενής κένωσε τον εαυτό του, κατεβαίνοντας σε μορφή δούλου, και υπέμεινε σταυρό, περιφρονώντας την αισχύνη, και έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου.

Διότι, αφού εγκατέλειψαν την προσπάθεια να αποδίδουν τις εκφράσεις στους κατάλληλους χρόνους, αποφάσισαν να τα ανακατεύουν και να τα συγχέουν όλα άνω κάτω. Καίτοι, πώς δεν είναι καλύτερο να κατανοήσουμε ότι τα πάντα ανήκαν αποκλειστικά στον Λόγο, και η φύση των όσων έχουν έλθει στην ύπαρξη είχε υποταχθεί στη δόξα Εκείνου που τα κάλεσε; Επειδή όμως το επίγειο γένος ξέπεσε από τον ορθό λογισμό, ο Λόγος που φανερώθηκε με σάρκα για εμάς δεν έγινε αποδεκτός από κάποιους, αλλά όσους είχαν ήδη σταδιακά πεισθεί και είχαν πιστέψει, τους έθετε υπό τον ζυγό Του, και δέχεται όσους επιθυμούν να διδαχθούν τα ανώτερα. «Διότι σε αυτόν θα κάμψει κάθε γόνυ και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός.» Επομένως, τα πάντα αποτελούν ίδιον του Λόγου, καθόσον έχει προέλθει από τον Θεό και εξουσιάζει τα πάντα μαζί με τον Πατέρα. Δέχεται όμως αυτά κατά την ανθρώπινη φύση του, όταν έγινε όμοιος με εμάς, στους οποίους η δυνατότητα να βασιλεύουν και να εξουσιάζουν προέρχεται από τον Θεό και είναι δωρεά. Β. Θα πούμε λοιπόν ότι έχει δική του δόξα, χωρίς να έχει λάβει τίποτα ως προς αυτό από τον Θεό και Πατέρα; Α. Ναι, καθόσον νοείται ως Θεός και Κύριος της δόξης.

Διότι είπε βέβαια κάπου ο Θεός μέσω ενός από τους προφήτες: «Ζω εγώ, λέει ο Κύριος, ότι σε εμένα θα γονατίσει κάθε γόνατο και κάθε γλώσσα θα εξομολογηθεί». Ο θεσπέσιος Παύλος, λοιπόν, θεωρώντας ορθότατα τον Υιό ομοούσιο με τον Πατέρα και γνωρίζοντας ότι αυτός που γεννήθηκε βρίσκεται μέσα στη δόξα εκείνου που τον γέννησε, λέει: «Στο όνομα του Ιησού Χριστού θα γονατίσει κάθε γόνατο, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα εξομολογηθεί ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατέρα». Β. Αλλά ναι, λένε, θα βρούμε τον Υιό να συμπροσκυνείται με τον Πατέρα, αλλά και να προσκυνεί ο ίδιος με τη σειρά του, ως κάποιος που έχει τιμηθεί και που δεν αγνοεί ποιος είναι κατά φύση· διότι βέβαια υπερέχει από τη φύση των δημιουργημάτων, δεν ανήκει όμως σε εκείνην που ανήκει ο Πατέρας. Α. Άρα, λοιπόν, ο Υιός κέρδισε τη δόξα της θεότητας ως δώρο και ως μισθό αρετής, και το ότι πρέπει να προσκυνείται δεν είναι αξίωμα της δικής του φύσης, αλλά του δόθηκε ως κλήρος μόνο και μόνο από το θέλημα του Πατέρα. Β. Έτσι νομίζουν και λένε. Α. Τότε ας αποδείξουν πού και πώς ο Πατέρας παραχώρησε στον Υιό την προσκύνηση· διότι δεν θα πουν βέβαια ότι, ό,τι επιλέγουν οι ίδιοι να δοξάζουν, αυτό αποτελεί και απόφαση του Θεού και Πατέρα. Β. Πρόσταξε, λένε, τους αγίους αγγέλους να τον προσκυνούν. Διότι τι άλλο θα μπορούσε να υποδηλώνει από αυτό το ίδιο, η φράση «Όταν δε εισαγάγει τον Πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού»; Α.

Αγνοούν δε, όπως φαίνεται, ότι ο Ιησούς Χριστός δεν νοείται και δεν λέγεται από εμάς απλώς ως ένας κοινός και ιδιαίτερος άνθρωπος καθ' εαυτόν, αλλά μάλλον ως ο εκ Θεού Λόγος που ενανθρώπησε. Για να φανεί όμως ότι η απόδοση των εννοιών προχωρά με την πρέπουσα τάξη, ας καταπιαστούμε πριν από τα άλλα με τη θεωρία του ψαλμού που παρατέθηκε. Γνώριζε ως προφήτης ο θεσπέσιος Δαβίδ ότι, σύμφωνα με την αψευδή και θεία υπόσχεση, θα γεννηθεί «εκ του καρπού της οσφύος του κατά σάρκα», όμως δεν αγνοούσε ότι, αν και υπάρχει ως Θεός κατά φύση, θα συγκαταβεί στα ανθρώπινα την κατάλληλη στιγμή. Συνομιλεί, λοιπόν, στον όγδοο ψαλμό και απευθύνει τα λόγια του προς αυτόν, αναγνωρίζοντας έναν Θεό προερχόμενο και από τα δύο, ως άνθρωπο και ταυτόχρονα ως Θεό. Γι' αυτό λέει: «Κύριε, ο Κύριος ημών, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη, διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών». Διότι πού ακριβώς ή από ποιους δεν θαυμάστηκε ο Χριστός; Ή πώς δεν υψώθηκε υπεράνω των ουρανών η μεγαλοπρέπειά Του και η λαμπρότητα της δόξας Του; Εφόσον είναι αληθές ότι «στο όνομα του Ιησού Χριστού θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν Θεού Πατρός».

Εφόσον όμως έχουν ήδη ολοκληρωθεί τα έργα, και αφού έφτασε στο τέλος του αυτό που ήταν πρέπον σε αυτόν, δηλαδή η οικονομία για χάρη μας που εκτελέστηκε καλώς, επιστρέφει στη δική του δόξα και αναλαμβάνει την αρχαία του εύκλεια. Επειδή όμως περιβάλλεται ακόμη την ανθρώπινη μορφή, λαμβάνει το σχήμα της ικεσίας και ζητά ως κάποιος που δεν έχει· διότι τα πάντα δίνονται στον άνθρωπο από τον Θεό. Διότι, αν και καθόσον γεννήθηκε Θεός εκ Θεού Πατρός δεν στερούνταν της θεοπρεπούς δόξας, επειδή κατά τον καιρό της οικονομίας για εμάς την περιόρισε κατά κάποιο τρόπο, λαμβάνοντας αυτό το εντελώς άδοξο σώμα, εύλογα την αναζητά σαν να απουσιάζει πραγματικά, και το λέει αυτό ως άνθρωπος. Αντιλαμβανόμενος κάτι τέτοιο, και ο ίδιος ο σοφός Παύλος μας γράφει σχετικά με αυτόν: «Αυτό το φρόνημα», λέει, «να υπάρχει στον καθένα σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, αν και υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά εκένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, γενόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος ταπείνωσε τον εαυτό του, γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού Χριστού να κάμψει κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός».

Όπως ακριβώς μέσω του ξύλου μηχανεύτηκε σε εμάς το κακό από την πτώση, έτσι πάλι μέσω του ξύλου πραγματοποιήθηκε η επιστροφή στην κατάσταση που βρισκόμασταν αρχικά, και η τριπόθητη ανάκτηση των ουράνιων αγαθών, καθώς ο Χριστός ανακεφαλαίωσε για χάρη μας στον εαυτό Του αυτήν την ίδια την αρχή της ασθένειας. <Αυτήν λοιπόν την επιγραφή πολλοί από τους Ιουδαίους τη διάβασαν, επειδή ο τόπος όπου σταυρώθηκε ο Ιησούς ήταν κοντά στην πόλη· και ήταν γραμμένη στα Εβραϊκά, στα Ρωμαϊκά και στα Ελληνικά.> Πολύ εύστοχα λοιπόν και πάλι μέσω μιας θείας και άρρητης οικονομίας, θα έλεγε κανείς ότι τοποθετήθηκε η επιγραφή με την τριπλή γραφή, στα Εβραϊκά, στα Ρωμαϊκά και στα Ελληνικά· διότι προβαλλόταν ομολογώντας ολοφάνερα τη βασιλεία του Σωτήρα μας μέσω των τριών πιο επιφανών γλωσσών της εποχής, προσφέροντας στον Εσταυρωμένο τρόπον τινά μια απαρχή της προφητείας που είχε λεχθεί γι' Αυτόν. Διότι, όπως είπε κάπου ο σοφότατος Δανιήλ, «σε Αυτόν δόθηκε η τιμή και η βασιλεία και όλες οι φυλές και οι γλώσσες θα Τον υπηρετήσουν», αλλά και ο ιερότατος Παύλος μάς γράφει διακηρύσσοντας ότι «κάθε γόνυ θα κάμψει επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν Θεού Πατρός». Επομένως, η επιγραφή αποτελούσε μια αληθινή απαρχή της ομολογίας των γλωσσών, κηρύσσοντας τον Ιησού ως βασιλιά.

Διότι δεν θα μπορέσουν, λέει, να καταστρέψουν κανέναν πάνω στο άγιο όρος μου. Άγιο όρος ονομάζει την Εκκλησία, επειδή έχει τεθεί ψηλά όσον αφορά τη δόξα, και λόγω του εξυψωμένου χαρακτήρα των δογμάτων που υπάρχουν σε αυτήν. Διότι τίποτα το χαμηλό δεν υπάρχει σε εμάς. Επειδή δεν συνηθίζουμε να αποδίδουμε στην κτίση σεβασμό ίσο με τον Κτίστη, αγνοώντας τον Κτίστη και Ποιητή· ούτε βέβαια καταβιβάζουμε τον δημιουργό των πάντων Θεό Λόγο από την πρέπουσα σε αυτόν δόξα, συγκαταλέγοντάς τον στα κτίσματα. Και λέει ότι η σύμπασα θα γεμίσει από τη γνώση του Κυρίου, και έτσι θα είναι πλήρης από την ευσέβεια προς αυτόν, ακριβώς όπως η πλατιά και ευρύχωρη θάλασσα είναι γεμάτη από τα δικά της ύδατα. Θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι και αυτό είναι αληθινό. Διότι πού ακριβώς ή ανάμεσα σε ποιους δεν ονομάζεται ο Χριστός; Ή ποιο γένος ανθρώπων δεν του έχει υποταχθεί; Διότι σε αυτόν θα κάμψει κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει, σύμφωνα με το γεγραμμένο, ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν Θεού Πατρός. <Και κατά την ημέρα εκείνη θα υπάρχει η ρίζα του Ιεσσαί και εκείνος που εγείρεται για να εξουσιάζει τα έθνη, σε αυτόν θα ελπίσουν, και η ανάπαυσή του θα είναι τιμή.> Αναλάμπει σιγά σιγά η θεωρία όσων έχουν ειπωθεί αμυδρά, και όσα εξέφρασε μέσα από αινίγματα, αυτά τα διασαφηνίζει απολύτως σε όσους αγαπούν να ακούν.

Ότι δε το μυστήριο της οικονομίας δεν θα είναι άκαρπο για Εκείνον που έγινε όμοιος με εμάς, και υπέμεινε τον σταυρό και τον θάνατο πάνω σε αυτόν, το αποδεικνύει λέγοντας: «Ιδού, ο μισθός του είναι μαζί του, και το έργο του ενώπιόν του», και ονομάζει «μισθό» τον καρπό που προέκυψε από τον κατά σάρκα θάνατό του. Διότι είπε: «Αλήθεια σας λέω, εάν ο κόκκος του σιταριού, πέφτοντας στη γη, δεν πεθάνει, μένει μόνος του. Εάν όμως πεθάνει, παράγει πολύ καρπό.» Και πάλι: «Εάν υψωθώ από τη γη, θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου.» Όπως λέει άλλωστε και ο Παύλος: «Υπέμεινε σταυρό, αψηφώντας την ντροπή. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα, το οποίο είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να γονατίσει κάθε γόνατο, επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος, εις δόξαν του Θεού Πατρός.» Αυτό γνωρίζοντας εκ των προτέρων εν Πνεύματι και ο θεσπέσιος Δαβίδ, ψάλλει και του λέει: «Όλα τα έθνη, όσα δημιούργησες, θα έρθουν και θα προσκυνήσουν ενώπιόν σου, Κύριε.» Επομένως, ούτε χωρίς μισθό ούτε άκαρπη είναι η οικονομία.

Διότι στον Υιό, ακόμη και όταν φανερώθηκε με σάρκα, θα κάμψει κάθε γόνυ, όπως είναι γραμμένο, των επουρανίων και των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος, εις δόξαν του Θεού Πατρός. <Και εγώ είπα: Μάταια κοπίασα, και άδικα, και σε τίποτα δεν ξόδεψα τη δύναμή μου. Γι' αυτό η κρίση μου εναπόκειται στον Κύριο, και ο κόπος μου ενώπιον του Θεού μου.> Φανερώθηκε λοιπόν ο Σωτήρας των όλων, για να απαλλάξει τα πάντα κάτω από τον ουρανό από τη σκαιότητα του διαβόλου, και από τον θάνατο και την αμαρτία, και για να καταστήσει όσους προσέρχονται σε αυτόν μέσω της πίστης λαμπρυσμένους με ιερά χαρίσματα. Προς αυτό έχουν κληθεί, και μάλιστα πριν από τους άλλους, εκείνοι που προέρχονται από το αίμα του Ισραήλ· και είχαν προτιμηθεί τόσο πολύ έναντι των εθνών, ώστε ο Ιησούς να πει: «Δεν απεστάλην ει μη μόνο για τα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Όμως αυτοί που έλαβαν αυτήν την τόσο ένδοξη και εξαιρετική τιμή, έγιναν άπιστοι και θρασείς αποστάτες, και φοβεροί και υπερόπτες αποσχισθέντες από το ποίμνιο. Και ενώ έπρεπε με πολύ μεγάλη προθυμία να προσέλθουν στη χάρη, και να αποκομίσουν την πίστη και τα αγαθά που προέρχονται από αυτήν, αυτό δεν το έπραξαν, πώς άλλωστε; Απεναντίας, αντιτάχθηκαν σε Εκείνον που τους καλούσε στη σωτηρία, βλασφημώντας Τον απροκάλυπτα, χλευάζοντάς Τον ακατάσχετα· διότι τι από τα φοβερά λόγια δεν εκστόμισαν χωρίς αναστολές, και στο τέλος Τον σταύρωσαν.

Διότι παλαιά ο Θεός ήταν γνωστός μόνο στην Ιουδαία. Επειδή όμως έχει κληθεί μέσω της πίστεως στην επίγνωσή Του το πλήθος των εθνών, σε Αυτόν πλέον θα καμφθεί κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Θεός λοιπόν σε όλη τη γη θα ονομαστεί Εκείνος που μας λύτρωσε και μας απάλλαξε από τη σκαιότητα του διαβόλου, και μας έθεσε υπό τα δικά Του σκήπτρα. Και αυτό το διδάσκει ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας άλλοτε μεν ότι «Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ· διότι ο Κύριος είναι ύψιστος, φοβερός, βασιλιάς μέγας σε όλη τη γη»· άλλοτε δε πάλι, «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη.» <Δεν σε κάλεσε ο Κύριος σαν γυναίκα εγκαταλελειμμένη και λιγόψυχη, ούτε σαν γυναίκα μισημένη από τη νεότητά της, είπε ο Θεός· Για μικρό χρόνο σε εγκατέλειψα, αλλά με μεγάλο έλεος θα σε ελεήσω. Με μικρό θυμό απέστρεψα το πρόσωπό μου από εσένα, και με αιώνιο έλεος θα σε ελεήσω, είπε ο Κύριος που σε λυτρώνει.> Είναι συνήθεια στη θεόπνευστη Γραφή να αποκαλεί εγκαταλελειμμένη γυναίκα εκείνη που για κάποιες αιτίες έχει εκδιωχθεί, στην οποία δινόταν σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή και έγγραφο διαζυγίου από τον σύζυγό της, και μισημένη πάλι εκείνη που έχει κατηγορηθεί για ανάρμοστη και άσεμνη ζωή.

Διότι εκείνος που δοξάζει τον Πατέρα, δοξάζει και εκείνον που προέρχεται από αυτόν, και εκείνος που δοξάζει τον Υιό, συνδοξάζει οπωσδήποτε μαζί με αυτόν και εκείνον από τον οποίο έχει γεννηθεί κατά φύση. Ή, αν θέλεις, μπορείς να προσεγγίσεις τα λεγόμενα και με άλλον τρόπο: «Επειδή ο Υιός, ενώ υπήρχε στη μορφή του Θεού και Πατέρα, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας μορφή δούλου, γενόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του με το να γίνει υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού Χριστού να καμφθεί κάθε γόνατο των επουρανίων και των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Αμήν.» Διότι, επειδή εξαιτίας του μέτρου της ανθρωπότητας ο Χριστός θεωρήθηκε κάπως άδοξος, ανέρχεται πάλι στη θεοπρεπή και υπέρτατη υπεροχή και δόξα που ενυπήρχε σε αυτόν, και μάλιστα με τη σάρκα. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το να λέγεται ότι δόθηκε στον Υιό από τον Πατέρα το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα. Γι' αυτό άλλωστε είπε προς αυτόν: «Πατέρα, δόξασέ με με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν υπάρξει ο κόσμος.» <Ζητήστε τον Θεό, και όταν τον βρείτε, επικαλεστείτε τον.

Είναι βεβαίως αληθινό και το ένα και το άλλο: γιατί ο Σωτήρας σήκωσε μεν τον σταυρό, αλλά ίσως στη μέση του δρόμου, όταν συνάντησαν τον Κυρηναίο, τον σταμάτησαν και μετέφεραν πάνω του το ξύλο. Είναι όμως κατά κάποιο τρόπο αναγκαίο και λογικό το ότι και ο ίδιος ο Σωτήρας σήκωσε τον σταυρό. Διότι έχει ειπωθεί γι' αυτόν μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Παιδίον γεννήθηκε σε εμάς, υιός και μας δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του». Διότι εξουσία του έγινε ο σταυρός, μέσω του οποίου βασίλευσε σε όλη την οικουμένη, αφού είναι αλήθεια ότι «Έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού Χριστού να κάμψει κάθε γόνατο επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος, εις δόξαν Θεού Πατρός. Αμήν.» <Τον ακολουθούσε δε πολύ πλήθος λαού και γυναικών.> (A f. 298, D f. 79). Βάδιζε λοιπόν ο Σωτήρας προς τον τόπο του σταυρού· τον ακολουθούσαν κλαίγοντας οι γυναίκες, μαζί με πολλούς άλλους. Διότι το γυναικείο φύλο είναι πάντοτε κάπως επιρρεπές στα δάκρυα και έχει τον νου εύκολο προς τη συμπόνια. Αλλά, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, λέει, σταματήστε να κλαίτε για μένα· κλάψτε μάλλον για τον εαυτό σας και για τα παιδιά σας.

Διότι εβασίλευσε μέσω του σταυρού, και επειδή έγινε «υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού», γι' αυτό ακριβώς, όπως λέει ο θεσπέσιος Παύλος, «και ο Θεός τον υπερύψωσε, και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού Χριστού να κάμψει κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός, αμήν». Ω, λοιπόν, Βηθλεέμ, λέει, οίκος του Εφραθά, αν και είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα, δηλαδή, αν και χιλιάδες είναι οι λαμπρές και μεγάλες πόλεις της Ιουδαίας, που ξεχειλίζουν από πολυάριθμο πλήθος κατοίκων, ωστόσο, έστω κι αν είναι εντελώς λίγοι εκείνοι που σε κατοικούν και σε νέμονται, εσύ θα γίνεις τροφός, και θα ονομαστείς πόλη εκείνου που βασιλεύει στον Ισραήλ, ο οποίος είναι ποιμένας καλός, ώστε να θυσιάσει ακόμη και τη ζωή του υπέρ των προβάτων, και θα κυριαρχήσει σε όλον τον Ισραήλ. Και βέβαια, όχι μόνο σε αυτούς που είναι εξ αίματος Ισραήλ, αλλά και σε αυτούς που προέρχονται από την επαγγελία, η οποία δόθηκε εκ των προτέρων στον Αβραάμ· διότι του είπε κάπου ο Θεός: «Ότι μέσω του Ισαάκ θα κληθεί σε σένα σπέρμα». Το δε «μέσω του Ισαάκ», εννοεί εξ επαγγελίας. Είναι βέβαιη λοιπόν η υπόσχεση όχι μόνο σε αυτούς που είναι εξ αίματος Ισραήλ, «αλλά και σε αυτούς που ακολουθούν τα ίχνη της πίστεως του πατέρα μας Αβραάμ, την οποία είχε όταν βρισκόταν στην ακροβυστία»· διότι αυτοί είναι ο Ισραήλ, επειδή «τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα».

Διότι έχει γεννηθεί από το αίμα του Αβραάμ και του Δαβίδ, κατά τη σάρκα εννοώ, και ο ίδιος βέβαια κάπου λέει για τον εαυτό του: «Ότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους.» <Εκάλυψε τους ουρανούς η αρετή του, και από την αίνεσή του είναι πλήρης η γη.> Διότι ο Μονογενής Λόγος του Θεού έγινε ιλαστήριο μέσω της πίστεως για όσους βρίσκονται πάνω στη γη, όταν εμφανίστηκε όπως εμείς και με μορφή δούλου, δηλαδή ως άνθρωπος. Φάνηκε δε κάπως, εξαιτίας αυτού του λόγου, να μειονεκτεί ακόμη και από τους ίδιους τους αγίους αγγέλους, και να έπεται της δικής τους δόξας· αλλά ήταν και πάλι υπεράνω όλων ως Θεός. Και θα το επιβεβαιώσει λέγοντας ο σοφότατος Παύλος: «Βλέπουμε δε τον Ιησού, που για λίγο έγινε κατώτερος από τους αγγέλους, να είναι στεφανωμένος με δόξα και τιμή εξαιτίας του πάθους του θανάτου.» Επειδή δηλαδή έγινε «υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού», γι' αυτό ακριβώς, όπως έγραψε πάλι ο ίδιος: «ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός.» Αληθεύει λοιπόν ο Προφήτης λέγοντας: Εκάλυψε τους ουρανούς η αρετή του και από την αίνεσή του είναι πλήρης η γη.

Διότι διέταξε αναγκαίως τη νοητή Σιών να χαίρεται και να ευφραίνεται, «η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού», δηλαδή το ιερότατο πλήθος εκείνων που σώθηκαν μέσω της πίστης. Υποσχέθηκε δε, ότι θα έλθει και θα βρίσκεται οπωσδήποτε στο μέσο της. Διότι σε εμάς λέει ο θεσπέσιος Ιωάννης, «Στον κόσμο ήταν», και δεν αποχωριζόταν τα δικά του δημιουργήματα όντας Θεός ο Λόγος, αλλά ήταν ο ίδιος που ζωοποιούσε εκείνα που μετέχουν στη ζωή, και συγκρατούσε τα πάντα στο να υπάρχουν καλώς και να ζουν· αλλά «ο κόσμος δεν τον γνώρισε»· διότι προσκύνησε την κτίση αντί για αυτόν. Ήρθε δε ανάμεσά μας, όταν αναλαμβάνοντας τη δική μας ομοίωση, γεννήθηκε μέσω της αγίας Παρθένου· τότε και «Επί της γης φανερώθηκε και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους»· και μαρτυρεί σχετικά ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει»· τότε έγινε και καταφύγιο για τα έθνη. Διότι πλέον δεν καθοδηγούνταν μόνο το γένος του Ισραήλ, μέσω εκείνης της αρχαίας εντολής· αλλά μάλλον κατακοσμήθηκε με τα ευαγγελικά κηρύγματα ολόκληρη η κτίση κάτω από τον ουρανό, και έγινε σε κάθε έθνος και σε κάθε χώρα «μέγα το όνομά του». Διότι αυτός ήταν η «προσδοκία των εθνών», σύμφωνα με τα λόγια του προφήτη, και σε αυτόν «θα κάμψει κάθε γόνυ, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός».

Θυμόμαστε δε ότι από τον σοφότατο Δανιήλ, ο Θεός και Πατέρας ονομάζεται πάλι όρος, από το οποίο «αποκόπηκε λίθος άνευ χειρών, ο οποίος» κομμάτιασε τον χρυσό, τον άργυρο, τον χαλκό, τον «σίδηρο», και αυτό αποτελούσε τύπο του Χριστού. Διότι ο Υιός, έχοντας γεννηθεί από τον Θεό Πατέρα με τρόπο άρρητο και υπέρλογο, συνέτριψε όλες τις βασιλείες, ώστε σε αυτόν πλέον να αποδοθεί η εξουσία. «Διότι σε αυτόν θα λυγίσει κάθε γόνατο, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός». Επομένως, ο Υιός, ως ακρογωνιαίος και εκλεκτός λίθος που αποκόπηκε από το όρος, τον Θεό και Πατέρα, έγινε για εμάς κληρονομιά. Διότι μέσω αυτού έχουμε κληθεί σε υιοθεσία, και γίναμε κληρονόμοι του ζώντος Θεού, κερδίζοντας ισότητα χάριτος αντί χάριτος. Και τι σημαίνει λοιπόν αυτό;

Επειδή διαδόθηκε και στις δικές τους χώρες η διαθήκη που απευθύνεται σε όλους, πίστεψαν ότι είναι ο Λόγος του Κυρίου. Διότι εμείς, που κληθήκαμε από τα έθνη, έχουμε πειστεί μέσω της πίστεως, ότι, αν και είναι Θεός και έχει γεννηθεί κατά φύση από τον Θεό και υπάρχει ως ο Μονογενής Λόγος του Θεού, ο ίδιος, μέσω του εαυτού του, μας ανακοίνωσε τους θείους και ευαγγελικούς νόμους. Γι' αυτόν τον λόγο τον προσκυνούμε και αυτόν λατρεύουμε, έχοντας αποβάλει εκείνη την αρχαία και άδοξη απάτη, και έχοντας μεταστραφεί από την πολυθεϊστική δοξασία. Και αυτό ακριβώς ήταν που αναπεμπόταν ως ύμνος σε αυτόν μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Όλα τα έθνη που δημιούργησες θα έλθουν και θα προσκυνήσουν ενώπιόν σου, Κύριε». Διότι, «στο όνομα του Ιησού Χριστού θα λυγίσει κάθε γόνατο, των επουρανίων και των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός». <Και θα πω προς αυτούς: Αν είναι καλό ενώπιόν σας, ζυγίστε και δώστε τον μισθό μου ή αρνηθείτε τον· και ζύγισαν για τον μισθό μου τριάντα αργύρια. Και μου είπε ο Κύριος: Ρίξε τα στο χωνευτήριο, και εξέτασε αν είναι γνήσια, με τον ίδιο τρόπο που δοκιμάστηκα εγώ για χάρη τους.>

Διότι εμείς που πιστέψαμε τον δοξολογούμε ακατάπαυστα· και θα δοξάζεται για πάντα, επειδή είναι αληθινός Θεός και Υιός του Θεού που είναι πάνω από όλους, υπάρχοντας ο ίδιος ως ο Κύριος της δόξας. Εάν, βέβαια, πει κάποιος ότι δόθηκε στον Υιό από τον Πατέρα ως παραχώρηση το να ευλογείται από εμάς, ας αναλογιστεί και το εξής: όπως ακριβώς, επειδή έγινε άνθρωπος, ο Πατέρας τού έδωσε «το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομά του να γονατίσει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος»· έτσι λέγεται ότι του έχει δοθεί από τον Θεό το να είναι ευλογητός και να ευλογείται από όλους. Και αυτή ακριβώς είναι η κένωση· διότι όσα κατέχει εκ φύσεως ως Θεός, αυτά λέγεται ότι τα λαμβάνει σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση. Αλλά και με έναν άλλο τρόπο, έπρεπε ο Υιός, αφού έγινε άνθρωπος και κατέστη δεύτερος Αδάμ, και τέθηκε ως δεύτερη ρίζα για τους επιγείους, να ευλογηθεί από τον Πατέρα ως άνθρωπος, ώστε να παύσει πλέον η δύναμη της κατάρας που είχε επιβληθεί στον φτιαγμένο από γη και χοϊκό, δηλαδή στην πρώτη ρίζα της ανθρωπότητας, που είναι ο Αδάμ. Διότι, όπως ακριβώς στο πρόσωπο εκείνου γίναμε καταραμένοι, έτσι ευλογηθήκαμε στο πρόσωπο του Χριστού, ο οποίος μεταδίδει σε ολόκληρο το γένος τη χάρη που του δόθηκε ως άνθρωπος.

Τίποτα δεν είναι όμοιο με αυτόν κατά τη φύση, παρά μόνο ο προερχόμενος από αυτόν και ενυπάρχων σε αυτόν και ομοούσιος με αυτόν Θεός Λόγος, ο οποίος δοξολογείται, αφού έγινε άνθρωπος, από τα Σεραφείμ. Διότι αυτός είναι το όνομα το υπέρ παν όνομα· επειδή στο όνομά του κάθε γόνυ θα κάμψει, των επουρανίων και των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Μεγάλο λοιπόν και θαυμαστό είναι το όνομα της θεότητας, εφόσον σε αυτό κάμπτει κάθε γόνυ, με την κτίση δηλαδή να προσκυνά και να τον στεφανώνει με θεοπρεπείς τιμές. <Υψώστε Κύριον τον Θεό ημών.> (H f. 451 b) Δηλαδή, να πιστεύετε ότι Ύψιστος είναι ο ενανθρωπήσας Θεός Λόγος, χωρίς να σκεφτείτε τίποτα ταπεινό γι' αυτόν, όπως ακριβώς έκαναν βέβαια οι άθλιοι Ιουδαίοι. [<Και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών του.> Άραγε λοιπόν τέτοια πόδια έχει ο Θεός που ακουμπούν στο υποπόδιο; Άραγε έχει και χέρια και οφθαλμούς;

Δεν γνωρίζει, λοιπόν, άλλον και άλλον Υιό, αλλά έναν και τον αυτόν, όπως ακριβώς και ο μακάριος προφήτης Ησαΐας βρίσκεται να φρονεί και να λέγει κάτι τέτοιο περί του Χριστού: «Και οπίσω σου θα ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες και θα γίνουν δούλοι, και θα σε προσκυνήσουν. Και σε σένα θα προσευχηθούν, διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ ο Σωτήρας.» Ακούς πώς λέει: «Σε σένα θα προσκυνήσουν, και σε σένα θα προσευχηθούν, και μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα;» Θα τα πουν δε αυτά, και επειδή γνωρίζουν τον ναό μέσα στον οποίο κατοίκησε, και επειδή δεν αγνοούν τον Λόγο που ενοίκησε, δεν προσκυνούν μόνο αυτόν που ενοίκησε, αποχωρίζοντάς τον από το περίβλημα της σάρκας, αλλά τον έναν που έχει συνενωθεί αρρήτως και από τα δύο. Κατοίκησε μεν ο Θεός Λόγος στον δικό του ναό, στο σώμα που προσλήφθηκε από γυναίκα και το οποίο έχει λογική ψυχή, αλλά εξύψωσε το προσληφθέν στην δική του δόξα. Διότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο, παρόλο που η θεία μας Γραφή ορίζει ότι πρέπει να προσκυνείται μόνο αυτός που είναι Θεός κατά φύση, ο Παύλος πάλι βρήκε το θάρρος να πει: «Στο όνομα του Ιησού Χριστού θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων, και επιγείων, και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός.»

Διότι ομολογούμε ότι ο Λόγος, όντας Θεός, έγινε σάρκα, δηλαδή άνθρωπος, λαμβάνοντας σώμα όχι άψυχο ούτε χωρίς νου· αλλά μάλλον εμψυχωμένο και με νου, ώστε, αφού ενωθεί κατά πάντα με τους αδελφούς, εκτός μόνο από την αμαρτία, να προσφέρει τον εαυτό του υπέρ ημών στον Πατέρα ως λογική ευωδία, και πεθαίνοντας ένας υπέρ όλων, να αποκτήσει τους πάντες για τον εαυτό του, και μέσω του εαυτού του για τον Θεό και Πατέρα. Όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος: «Γι' αυτό ο Χριστός πέθανε και ανέζησε, για να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων». Εάν, λοιπόν, κυρίευσε τα υπό τον ουρανό, πεθαίνοντας μεν κατά σάρκα, ζωοποιώντας δε ως Θεός τον δικό του ναό, τότε δεν θα μπορούσε λογικά να θεωρηθεί ως απλός άνθρωπος, που τιμήθηκε με τη συνάφεια του Θεού μόνο ως προς την αξία, αλλά ως Θεός αληθινός, έστω κι αν έγινε σάρκα, έχοντας όλη την κτίση κάτω από τα πόδια του. Διότι κάθεται στον ίδιο θρόνο με τον Θεό και Πατέρα έχοντας και τη σάρκα· «Και σε αυτόν κάμπτει κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα ομολογεί ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός». Και ο μεν λόγος της αλήθειας σε αυτά, καθώς και η παράδοση της ορθής και αμώμητης πίστης, ακολουθεί αυτήν την οδό. Προσέχοντας όμως σε πνεύματα πλάνης, και σε άνδρες με καυτηριασμένο τον νου, όπως λέει ο σοφότατος Παύλος, μερικοί από τους ασύνετους ναυάγησαν ως προς την πίστη, και κίνησαν τα όπλα της δυσσέβειας εναντίον εκείνων που φρονούν ορθά, χτυπώντας με πολύτροπες επιβουλές και τεντώνοντας το τόξο της βασκανίας.

Διότι υψώνουν αλαζονικά τον εαυτό τους εναντίον της ουσίας και της δόξας που υπερβαίνει τα πάντα· και, στο μέτρο που εξαρτάται από αυτούς, κατεβάζουν από τους υπέρτατους θρόνους τον Λόγο που γεννήθηκε από τον Θεό Πατέρα, συγκαταλέγοντας στα δημιουργήματα τον δημιουργό και τεχνίτη των πάντων, ενώπιον του οποίου σείονται και τρέμουν όλα τα έργα, και ο οποίος είναι απολύτως εστεμμένος με τα κατά φύσιν αξιώματα της αληθινής θεότητας· «Διότι ενώπιόν του κάμπτεται κάθε γόνυ επουρανίων, και επιγείων, και καταχθονίων· και κάθε γλώσσα ομολογεί ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος, εις δόξαν του Θεού Πατρός.» Υπάρχουν δε, επιπλέον, και εκείνοι που μερίζουν τον αμέριστο, εννοώ τον έναν Χριστό, και παραχαράσσουν το λαμπρό κάλλος της αλήθειας, αν και ο θεσπέσιος Παύλος μας έγραψε σαφώς και ολοκάθαρα: «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα.» Αλλά εάν υπήρχαν δύο κύριοι, οπωσδήποτε θα υπήρχαν και δύο πίστεις, και ισάριθμα θα έπρεπε να είναι και τα βαπτίσματα. Εκείνους που έχουν τέτοιες αντιλήψεις, ας τους προσπερνάμε ως ολέθριους και φθοροποιούς, και, βγάζοντας το πόδι μας έξω από την παγίδα, ας λέμε εκείνο το ψαλμικό: «Ευλογητός ο Κύριος, ο οποίος δεν μας παρέδωσε ως θήραμα στα δόντια τους. Η παγίδα συντρίφτηκε, και εμείς ελευθερωθήκαμε.» Διότι λυτρωθήκαμε μέσω του θανάτου του Χριστού, «ο οποίος έδωσε τον εαυτό του για τις αμαρτίες μας, σύμφωνα με τις Γραφές· για να μας ελευθερώσει από τον παρόντα πονηρό αιώνα, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και Πατρός.»

Και εκείνος μεν δέχτηκε τη γυναίκα εις σάρκα μία, και καταστράφηκε εξαιτίας της· ο Χριστός όμως, ενώνοντας την Εκκλησία με τον εαυτό Του διά του Πνεύματος, την ελευθερώνει και τη διασώζει, και την καθιστά ανώτερη από τη διαβολική απάτη. Γι' αυτό, άλλωστε, και την παρακινεί να αναφωνεί: «Διότι δεν αγνοούμε τα δόλια σχέδιά του». Και ο μεν προπάτορας Αδάμ δεχόταν τη φθορά ως μισθό της αμαρτίας και τιμωρία της παράβασης· για τον Χριστό όμως, η δικαιοσύνη θεωρήθηκε έγκλημα, σύμφωνα τουλάχιστον με την αφροσύνη των Ιουδαίων. Γι' αυτό, λοιπόν, εξαιτίας του πάθους του θανάτου, στεφανώνεται με τιμή και δόξα, σύμφωνα με τη ρήση του μακαρίου Παύλου. Και στον μεν Αδάμ υποτάσσονταν μόνο και μετά βίας τα επίγεια· στον Χριστό όμως τα πάντα. Διότι ενώπιόν Του θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων, και επιγείων, και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός. Αμήν.

Και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα.» Αυτόν θα προσκυνήσουν, σε αυτόν θα κάμψει «κάθε γόνατο, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός.» Σε αυτόν τόλμησαν να αντισταθούν μερικοί από τον Ισραήλ. Όμως ντροπιάστηκαν και έπεσαν, και τράπηκαν σε φυγή σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη.

Έπειτα η δύναμη της ευλογίας θα μεταβεί πάλι στον ίδιο τον Εμμανουήλ. «Διότι ας σε υπηρετήσουν έθνη», λέει, «και ας σε προσκυνήσουν άρχοντες, και γίνε κύριος του αδελφού σου». Διότι ο Εμμανουήλ ονομάστηκε πρωτότοκος, όταν έγινε «σαν εμάς, και ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς». Αλλά εξαιτίας αυτού του λόγου δεν θα μπορούσε να εκπέσει από το να είναι και Θεός και Κύριος των πάντων· διότι τον προσκυνούμε ως Δεσπότη, και έχει κυριαρχήσει ως Θεός πάνω σε αυτούς που έχουν κληθεί στην αδελφότητα μέσω της χάριτος. «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες», λέει, «θα εξισωθεί με τον Κύριο; Και ποιος θα του μοιάσει ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» Κυριάρχησε λοιπόν ως Θεός ο Εμμανουήλ σε αυτούς που προσήχθησαν στην αδελφότητα, και σε αυτόν θα κάμψει κάθε γόνατο επουρανίων, και επιγείων, και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός. «Και εκείνος που σε καταράται είναι επικατάρατος· ενώ εκείνος που σε ευλογεί είναι ευλογημένος». Και ο λόγος είναι ξεκάθαρος. Διότι είναι καταραμένοι και θεομίσητοι όσοι τον δυσφημούν· ενώ είναι γεμάτοι από τα άνωθεν και παρά του Θεού χαρίσματα όσοι τον ευλογούν, δηλαδή όσοι διακηρύσσουν τη θεία του δόξα.

Διότι, αν και είναι φυσικά και αληθινά Υιός του Θεού και Πατέρα, για χάρη μας υπέμεινε τη γέννηση μέσω γυναίκας και μήτρας, και θήλασε μαστούς. Διότι δεν έγινε άνθρωπος κατά φαντασίαν, όπως ισχυρίζονται μερικοί, αλλά εμφανίστηκε αληθινά ως αυτό ακριβώς που είμαστε και εμείς οι ίδιοι, ακολουθώντας τους νόμους της φύσης, και δέχτηκε τροφή, καίτοι ο ίδιος δίνει ζωή στον κόσμο. Γι' αυτόν τον λόγο και ο μακάριος Ησαΐας, κάνοντας κάπως μια αναγγελία του ότι ο Κύριος ενανθρώπησε αληθινά, αναφέρθηκε στην ανάγκη του για νηπιακή τροφή, λέγοντας: «Βούτυρο και μέλι θα φάει». Έχει ευλογηθεί λοιπόν εξαιτίας των μαστών και της μήτρας. Διότι, όπως προείπα, επειδή έγινε άνθρωπος και υπήκοος στον Πατέρα, κληρονόμησε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, και σε αυτόν «θα κάμψει κάθε γόνυ, επουρανίων, και επιγείων, και καταχθονίων, ομολογώντας ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατέρα». Όμως, αν και εμφανίστηκε όπως εμείς, ωστόσο θα υπερέχει από κάθε άγιο, και θα στέκεται ψηλότερα θεοπρεπώς και από τους προγενέστερους ακόμη ονομαστούς πατέρες. Διότι αυτό που λέει ο Ψαλμωδός: «Διότι ποιος στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ή ποιος θα ομοιωθεί με αυτόν μεταξύ των υιών του Θεού;», αυτό ακριβώς διδάσκει λέγοντας ο μακάριος Ιακώβ: «Ότι υπερίσχυσες στις ευλογίες των μόνιμων ορέων και των αιώνιων λόφων».