Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 2:12

Κεφάλαιο Βʹ. ΙΩΑΝΝΗΣ. Εγώ πρέπει να εργάζομαι τα έργα εκείνου που με έστειλε, όσο είναι ημέρα. ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ. Ώστε, αγαπητοί μου, καθώς πάντοτε υπακούσατε, όχι μόνο όπως κατά την παρουσία μου, αλλά τώρα πολύ περισσότερο κατά την απουσία μου, με φόβο και τρόμο να κατεργάζεστε τη σωτηρία σας.

Και προπάντων πρέπει ο μοναχός να εγκρατεύεται από τις συναναστροφές με γυναίκες και από την οινοποσία, διότι ο οίνος και οι γυναίκες εκτρέπουν τους συνετούς· και εκπληρώνοντας κατά το δυνατόν τις εντολές του Κυρίου, να μην πέφτει σε ακηδία, αλλά να περιμένει από Εκείνον τον μισθό και τον έπαινο, και να ποθεί την απόλαυση της αιώνιας ζωής, έχοντας πάντοτε μπροστά στα μάτια του τα λόγια του Δαβίδ και λέγοντας: «Έβλεπα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, επειδή βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ». Και ως υιός μεν να αγαπά τον Θεό με όλη την καρδιά, την ισχύ, τη διάνοια και τη δύναμή του· ως δούλος δε, να Τον ευλαβείται, να Τον φοβάται και να Τον υπακούει, και με φόβο και τρόμο να κατεργάζεται τη σωτηρία του· να έχει πνευματική ζέση, να είναι ενδεδυμένος την πανοπλία του Αγίου Πνεύματος, να τρέχει όχι χωρίς σκοπό και να πυγμαχεί όχι σαν να χτυπά τον αέρα, και να καταπαλεύει τον εχθρό μέσα στην ασθένεια της σάρκας και στην πτωχεία της ψυχής, και να πράττει όλα τα διατεταγμένα, αποκαλώντας τον εαυτό του αχρείο· να ευχαριστεί τον άγιο, ένδοξο και φοβερό Θεό, και να μην πράττει τίποτα από εριθεία και κενοδοξία, αλλά για τον Θεό και για να είναι αρεστός σε Αυτόν· διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.

Μεγάλη τιμωρία προκαλεί στον εαυτό του αυτός που συκοφαντεί τον δίκαιο. Γι' αυτό και ο Απόστολος λέει: με φόβο και τρόμο να εργάζεστε για τη σωτηρία σας. Διότι ο Εχθρός εναντιώνεται σφοδρά σε όσους κατορθώνουν τις αρετές, αλλά καταπατείται από τους πιστούς. Πρέπει δε οι μεγαλύτεροι να γίνονται πρότυπα στους μικρότερους για κάθε αρετή, ώστε να μη δώσουμε αφορμή σε όσους ζητούν αφορμή. Διότι, εάν εμείς είμαστε ανυπότακτοι, πώς θα διδάξουμε την υπακοή στους μικρότερους; Εάν είμαστε γαστρίμαργοι ή μέθυσοι ή φιλάργυροι, πώς θα διδάξουμε στους μικρότερούς μας την εγκράτεια και την υπομονή; Εάν εμείς είμαστε απρονόητοι ή πολυλόγοι ή ασταθείς, πώς θα διδάξουμε στους μικρότερούς μας τη σεμνότητα και την καρτερία;

Αν όμως σου υποβάλει ο Εχθρός τον λογισμό λέγοντας: «Υπάρχει μετάνοια, γι' αυτό ικανοποίησε την επιθυμία σου», πες του: «Ποια είναι η ανάγκη, ω Διάβολε, να γκρεμίσω ένα σπίτι που έχει χτιστεί, και να το χτίζω πάλι από την αρχή, εφόσον ο Απόστολος λέει: 'Με φόβο και τρόμο να εργάζεστε για τη σωτηρία σας';» Όπου όμως υπάρχει φόβος και τρόμος, είναι φανερό ότι δεν υπάρχει καμία ηδονή. Αφιερώσου λοιπόν στη σωτηρία σου, αγαπητέ αδελφέ, και αφού καθίσεις με ησυχία, συγκέντρωσε τους λογισμούς σου και πες μέσα σου: «Άνθρωπε, τόσο χρόνο πέρασες εκτελώντας τις επιθυμίες της σάρκας και των διαλογισμών σου. Τι ωφελήθηκες και τι κέρδισες πράττοντας τέτοια; Άραγε πρόσθεσες στο ανάστημά σου έναν πήχη; Μήπως πάχυνες; Δεν έχεις τίποτε άλλο να συγκεντρώσεις για τον εαυτό σου, παρά μόνο τροφή για τα σκουλήκια. Αλλά τι κέρδισες; Μήπως γέμισες τον ουράνιο θησαυρό με αγαθά, ζώντας έτσι χωρίς φόβο Θεού; Ποιο είναι λοιπόν το όφελος που βγήκες από τον κόσμο;»

Πρέπει, λοιπόν, έχοντας μπροστά στα μάτια μας τη δική μας αδυναμία και το ευόλισθο της διάνοιας, να φυλαγόμαστε με επιμέλεια από κάθε βλαβερή συναναστροφή, και να μην βάζουμε θηλιά στη δική μας ψυχή με την πρόφαση κάποιου ευσεβούς λογισμού. Διότι ο Εχθρός γνωρίζει πώς να τα προκαλεί αυτά. Λέει, δηλαδή: «Για να μη χαθεί το ορφανό αγόρι ή η ορφανή, τρέξε να βοηθήσεις· συμπαραστάσου στη χήρα που καταπονείται», ώστε μέσα από αυτά να μας κάνει να αναλάβουμε έργα, τα οποία δεν έχουμε τη δύναμη να φέρουμε εις πέρας άμεμπτα. Γι' αυτό πρέπει να ζούμε με διάκριση και φόβο Θεού, και να επιδιώκουμε με όλη μας τη δύναμη την εν Κυρίω ησυχία, γνωρίζοντας ξεκάθαρα ότι στη ζημιά της ψυχής δεν βρίσκεται κανένα κέρδος. Ας ακούσουμε, λοιπόν, τον Απόστολο που λέει: «Με φόβο και τρόμο να κατεργάζεστε τη σωτηρία σας».

Περί εορτών Μόνο να μην βρεθείς παντελώς άκαρπος· αλλά αποβλέποντας καθημερινά σε εκείνα τα αιώνια αγαθά και αναλογιζόμενοι την φοβερή ημέρα, με τον πόθο των αγαθών και τον φόβο των κολάσεων ας αποτρέψουμε τα πόδια μας από κάθε πονηρή οδό, όπως είναι γραμμένο· και με φόβο και τρόμο ας κατεργαζόμαστε τη σωτηρία μας· όντες ζέοντες στο πνεύμα, δουλεύοντας στον Κύριο, χαίροντας με την ελπίδα, υπομένοντας στη θλίψη, προσκαρτερώντας στην προσευχή, συνεισφέροντας στις ανάγκες των αγίων, επιδιώκοντας τη φιλοξενία. Μην απουσιάζετε από την εκκλησία το εσπέρας, το πρωί και το μεσημέρι, άνδρες και γυναίκες, πλούσιοι και πένητες, δούλοι και ελεύθεροι, πρεσβύτεροι και νέοι. Στη θεία λειτουργία να συντρέχετε με προθυμία, προσφέροντας στον Κύριο από τους κόπους των χεριών σας για την ευλογία του οίκου και όλων όσοι βρίσκονται σε αυτόν, και να στέκεστε με πολύ φόβο και τρόμο, χωρίς να συνομιλείτε με κανέναν, αλλά σαν Άγγελοι στους ουρανούς να δουλεύετε στον Κύριο με φόβο και να αγαλλιάσθε σε Αυτόν με τρόμο, δακρύζοντας, στενάζοντας, ικετεύοντας, παρακαλώντας από όλη σας την καρδιά και δεόμενοι, ώστε κανείς να μην βρεθεί ανάξιος της υποδοχής των θείων μυστηρίων· αλλά, όπως λέει ο απόστολος Παύλος, ας δοκιμάζει ο καθένας τον εαυτό του, για να μην του γίνει προς κατάκριση, και προς προσθήκη αμαρτίας. Διότι εκείνος που τρώει και πίνει αναξίως, τρώει και πίνει την καταδίκη του, όπως είναι γραμμένο.

Ακούγοντας αυτά, αγαπητοί, ας εργαστούμε για τη σωτηρία μας με φόβο και τρόμο, χωρίς να αποκάμνουμε στη νουθεσία ο ένας του άλλου, χωρίς να συζητάμε μεταξύ μας όσα αποβλέπουν στην ικανοποίηση της ηδονής, αλλά ό,τι συντελεί στη σωτηρία του καθενός μας· διότι σε αυτά ευαρεστείται ο Κύριος.

Βʹ. Τα έκανε όλα, για να φανεί η ανδρεία σας· τα έκανε όλα, για να μάθει ότι εδώ υπάρχει ποίμνιο που ποιμαίνεται από τον Χριστό. Ο ποιμένας βρισκόταν έξω, και το ποίμνιο παρέμενε συγκροτημένο, και εκπληρωνόταν ο αποστολικός λόγος: «Όχι μόνο κατά την παρουσία μου, αλλά και κατά την απουσία μου, με φόβο και τρόμο να κατεργάζεστε τη σωτηρία σας». Και τέτοιες απειλές εξαπέλυαν, επειδή φοβούνταν τη δική σας ανδρεία και τη στοργή της αγάπης, καθώς και τον πόθο σας για μένα. «Δεν τολμούμε τίποτε», έλεγαν, «μέσα στην πόλη· παραδώστε τον σε εμάς έξω».

Και αυτά δεν τα λέω κολακεύοντας την αγάπη σας, αλλά συμπεραίνοντας την προθυμία σας από όσα σας αναφέραμε χθες. Διότι έβλεπα όλους να κρέμεστε από τη διδασκαλία και να κάνετε τα πάντα, ώστε ούτε το παραμικρό από τα λεγόμενα να μη σας διαφύγει· εξάλλου, και τα συνεχή χειροκροτήματα αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη απόδειξη του ότι δέχεστε τα λεγόμενα με ευχαρίστηση. Εκείνος, όμως, που ακούει με ευχαρίστηση όσα λέγονται, είναι φανερό ότι τα στερεώνει στη διάνοιά του, και τα καθιστά ανεξίτηλα, αποθέτοντάς τα στο εύρος της διανοίας του. Ποιος, λοιπόν, θα μπορούσε να επαινέσει επάξια εσάς, και να μακαρίσει εμάς, επειδή μιλάμε σε αυτιά ανθρώπων που ακούν; Διότι μακάριος είναι, λέγει, αυτός που μιλά σε αυτιά ανθρώπων που ακούν. Αυτό είναι το κατόρθωμα της νηστείας, αυτό το φάρμακο κατεργάστηκε τη σωτηρία των ψυχών μας. Και εάν από την αρχή και από τα προοίμια επέδειξε τόση δύναμη, με την πάροδο των ημερών πόση ωφέλεια πρέπει να προσδοκούμε ότι θα προκύψει; Μόνο εσείς, παρακαλώ, με φόβο και τρόμο να κατεργάζεστε τη δική σας σωτηρία, και να μη δώσετε κανένα περιθώριο διείσδυσης στον εχθρό της σωτηρίας σας. Διότι αυτός, βλέποντας τώρα τον πνευματικό σας πλούτο, μαίνεται και αγριεύει, και σαν λιοντάρι που ωρύεται περιφέρεται ζητώντας ποιον να καταπιεί. Αλλά εάν έχουμε νήψη, δεν θα καταφέρει να κυριαρχήσει σε κανέναν, διά της χάριτος του Θεού.

Αυτά να τα συζητάτε συνεχώς μαζί τους και μην παύσετε να συνεισφέρετε τα δικά σας επιχειρήματα, μήπως τυχόν ενδώσουν, μήπως τυχόν θελήσουν να ατενίσουν την αλήθεια. Και προς εκείνους μεν μην παύσετε να απευθύνεστε με πολλή επιείκεια και ασφάλεια, εσείς δε οι ίδιοι, σας παρακαλώ, να κατέχετε με ακρίβεια τα δόγματα της Εκκλησίας, χωρίς να συγχέετε τη συνάφεια των όσων έχουν ειπωθεί. Απεναντίας, προς μεν τους Ιουδαίους να απευθύνεστε κατάλληλα και να αποδεικνύετε ότι αυτά τα λόγια δεν ειπώθηκαν για κάποια από τις λειτουργικές δυνάμεις, αλλά για τον ίδιο τον μονογενή Υιό του Θεού· προς δε εκείνους που φρονούν τις διδασκαλίες του Αρείου, να αποδεικνύετε πάλι μέσα από αυτά την ομοτιμία του Υιού προς τον Πατέρα· και προς όσους φαντάζονται ότι το Θείο είναι ανθρωπόμορφο, προβάλλοντας τα όσα έχουν ειπωθεί από τον μακάριο Παύλο, να ανατρέπετε τα ολέθρια νοσήματα που ξεφυτρώνουν σαν ζιζάνια εις βάρος των δογμάτων της Εκκλησίας· να φροντίζετε δε με ζήλο να κραταιώνετε μέσα σας τα ευσεβή διδάγματα. Διότι θέλω και προσεύχομαι όλοι σας να επέχετε θέση διδασκάλου, και όχι μόνο να είστε ακροατές των όσων λέγονται από εμάς, αλλά και να τα μεταφέρετε σε άλλους, και να προσελκύετε όσους ακόμη πλανώνται προς την οδό της αλήθειας· όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Ο ένας να οικοδομεί τον άλλον» και «Να κατεργάζεστε τη σωτηρία σας με φόβο και τρόμο».

ΟΜΙΛΙΑ Η΄. Επομένως, αγαπητοί μου, καθώς πάντοτε υπακούσατε, όχι μόνο όταν ήμουν παρών, αλλά τώρα πολύ περισσότερο κατά την απουσία μου, με φόβο και τρόμο να κατεργάζεστε τη σωτηρία σας. Διότι ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα σας και το να θέλετε και το να ενεργείτε, προς εκπλήρωση της ευδοκίας Του.

Αʹ. Τις προτροπές πρέπει να τις κάνουμε με επαίνους· διότι έτσι γίνονται και πιο ευπρόσδεκτες, όταν καλούμε εκείνους που προτρέπουμε να επιδείξουν τον δικό τους ζήλο· όπως ακριβώς έπραξε εδώ και ο Παύλος. Και δες πόσο συνετά· «Ώστε, αγαπητοί μου», λέει. Δεν είπε απλώς «να υπακούτε», αλλά πρώτα τους επαίνεσε και είπε: «Όπως πάντοτε υπακούσατε»· δηλαδή, σας παρακαλώ να μιμηθείτε όχι άλλους, αλλά τους ίδιους σας τους εαυτούς.

Όχι μόνο όπως κατά την παρουσία μου, αλλά πολύ περισσότερο κατά την απουσία μου. Γιατί λέει: «Πολύ περισσότερο κατά την απουσία μου»; Διότι τότε μεν ίσως φαινόταν ότι τα κάνατε όλα λόγω της τιμής και του σεβασμού προς εμένα, ενώ τώρα πλέον όχι. Εάν, επομένως, αποδειχθεί ότι τώρα εντείνατε την προσπάθειά σας, αποδεικνύεται ότι και τότε δεν ενεργούσατε για εμένα, αλλά για τον Θεό.

Πες μου, τι θέλεις να πεις; Όχι για να ακούσετε εμένα, αλλά για να κατεργάζεστε τη δική σας σωτηρία με φόβο και τρόμο· διότι δεν είναι δυνατόν εκείνος που ζει χωρίς φόβο να επιδείξει κάτι το γενναίο και θαυμαστό. Και δεν είπε απλώς «φόβου», αλλά πρόσθεσε, «και τρόμου», το οποίο αποτελεί επιτέταση του φόβου, επειδή ήθελε να τους κάνει πιο προσεκτικούς. Αυτόν τον φόβο είχε ο Παύλος· γι' αυτό και έλεγε: «Φοβάμαι μήπως, ενώ κήρυξα σε άλλους, γίνω ο ίδιος αδόκιμος». Διότι, εάν τα βιωτικά πράγματα δεν είναι δυνατόν να κατορθωθούν χωρίς φόβο, πόσο μάλλον τα πνευματικά;

Εάν έχεις πάντοτε αυτόν τον λογισμό, πάντοτε θα βρίσκεσαι με φόβο και τρόμο, σαν να στέκεσαι πλησίον του βασιλιά. Ο οικοδόμος, έστω κι αν είναι έμπειρος, έστω κι αν είναι άριστος τεχνίτης, στέκεται με φόβο και τρόμο, επειδή φοβάται μήπως πέσει από την οικοδομή. Έτσι και εσύ πίστεψες, έπραξες πολλά αγαθά, ανέβηκες σε ύψος· κράτα τον εαυτό σου σε ασφάλεια, και να στέκεσαι με φόβο, και να έχεις το βλέμμα σου άγρυπνο, μήπως πέσεις από εκεί· διότι είναι πολλά τα πνεύματα της πονηρίας, τα οποία επιθυμούν να σε γκρεμίσουν. Δουλεύσατε, λέει η Γραφή, στον Κύριο με φόβο, και αγαλλιάσθε ενώπιόν του με τρόμο. Και πώς είναι δυνατή η αγαλλίαση με τρόμο; Αυτή λοιπόν είναι η μόνη αληθινή αγαλλίαση. Διότι, όταν πράξουμε κάποιο αγαθό, και μάλιστα με τον τρόπο που ταιριάζει σε εκείνους που ενεργούν με τρόμο, τότε μόνο χαιρόμαστε πραγματικά. Με φόβο και τρόμο να κατεργάζεσθε τη σωτηρία σας. Δεν είπε, «να εργάζεσθε», αλλά «να κατεργάζεσθε», δηλαδή, με πολλή προθυμία και με πολλή επιμέλεια. Και επειδή είπε, «με φόβο και τρόμο», και προκάλεσε αγωνία, δες πώς παρηγορεί αυτή την αγωνία. Διότι τι λέει; Ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα σας. Μη φοβάσαι, επειδή είπα: «Με φόβο και τρόμο»· δεν το είπα γι' αυτόν τον λόγο, για να απελπιστείς, ούτε για να νομίσεις ότι η αρετή είναι κάτι το δυσπρόσιτο, αλλά για να προσέχεις και για να μην αφεθείς στη χαλάρωση. Εάν υπάρχει αυτή η προσοχή, ο Θεός θα τα κατεργαστεί όλα· εσύ να έχεις θάρρος. Διότι ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα σας.

Το κάνει δε αυτό, για να τους καταστήσει και εξ αυτού του λόγου πιο επιμελείς· διότι, αναμένοντας με έγνοια την παρουσία του, επρόκειτο να διορθώσουν τα σφάλματά τους. Διότι η επίσκεψη του Παύλου δεν ήταν κάτι το τυχαίο· και αποδεικνύοντας αυτό, έλεγε: «Επειδή τάχα δεν θα έλθω προς εσάς, μερικοί υπερηφανεύθηκαν»· και αλλού πάλι: «Όχι μόνο όπως κατά την παρουσία μου, αλλά πολύ περισσότερο κατά την απουσία μου, με φόβο και τρόμο να κατεργάζεσθε τη σωτηρία σας». Γι' αυτόν τον λόγο δεν υποσχέθηκε απλώς ότι θα έλθει, ώστε να μην απιστήσουν και γίνουν πιο ράθυμοι, αλλά προβάλλει και μία αναγκαία αιτία για την επίσκεψή του, λέγοντας ότι: «Τα υπόλοιπα θα τα τακτοποιήσω, όταν έλθω»· υποδεικνύοντας ότι η τακτοποίηση των εκκρεμοτήτων, ακόμη και αν ο ίδιος δεν επειγόταν οπωσδήποτε, τον είλκυε προς τα εκεί.

Μάλλον δε και ο ποιμένας είναι παρών, αν όχι με τη σάρκα, πάντως με τη διάθεση, αν όχι με τη σωματική παρουσία, πάντως με την ευταξία του ποιμνίου. Γι’ αυτόν τον λόγο, μάλιστα, περισσότερο τον θαυμάζω και τον μακαρίζω, επειδή κατόρθωσε να εμφυσήσει σε εσάς τόσο μεγάλο ζήλο. Διότι και έναν στρατηγό τότε κυρίως τον θαυμάζουμε, όταν, ακόμη κι αν ο ίδιος δεν είναι παρών, τα στρατόπεδα διατηρούν την πειθαρχία τους. Αυτό ακριβώς επιζητούσε και ο Παύλος από τους μαθητές του, λέγοντας: «Επομένως, αγαπητοί μου, καθώς πάντοτε υπακούσατε, όχι μόνο σαν να ήμουν παρών, αλλά πολύ περισσότερο τώρα κατά την απουσία μου...» Γιατί λέει: «Πολύ περισσότερο κατά την απουσία μου»; Διότι, όταν ο ποιμένας είναι παρών, ακόμη κι αν επιτεθεί λύκος στο ποίμνιο, εύκολα αποδιώκεται από τα πρόβατα· όταν όμως απουσιάζει, είναι αναπόφευκτο τα ποίμνια να βρίσκονται σε μεγαλύτερη αγωνία, αφού δεν υπάρχει κανείς για να τα προστατεύσει. Επιπλέον, όταν είναι παρών, μοιράζεται μαζί τους τον μισθό του ζήλου τους, ενώ όταν απουσιάζει, αφήνει να φανεί το κατόρθωμά τους ακέραιο. Αυτά τα λόγια απευθύνει σε εσάς και ο διδάσκαλος αν και απών, και οπουδήποτε κι αν βρίσκεται τώρα, φέρνει στον νου του εσάς και τη δική σας σύναξη, και δεν βλέπει τώρα τόσο εκείνους που βρίσκονται μαζί του και είναι παρόντες, όσο εσάς που είστε απόντες.

Αυτά τα έχει κάθε άνθρωπος και δεν μπορεί να τα αρνηθεί· αυτά να φροντίζεις να τα προσφέρεις πάντοτε στον Θεό. Αλλά και αυτά πρέπει να τα κάνεις με σκοπό και διάκριση, για να μην αναλώνεσαι σε ανώφελα πράγματα και κοπιάζεις μάταια. Επομένως, εφαρμόζοντας αυτές τις αρετές και προσφέροντας στον Θεό τη μετάνοια, πρόσεξε με ακρίβεια και ερεύνησε, μήπως τυχόν τρέφεις έχθρα εναντίον κάποιου, και έτσι ο σκοπός σου αποβεί μάταιος. Αντιθέτως, καθώς είπε ο απόστολος Παύλος, να κατεργάζεστε τη σωτηρία σας με φόβο και τρόμο, τηρώντας και την εντολή του Χριστού που λέει: «Εάν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα παραπτώματά τους, θα συγχωρήσει και ο δικός σας επουράνιος Πατέρας τα παραπτώματά σας». Εάν λοιπόν προσεύχεσαι στον Θεό με όλη σου την καρδιά, και χωρίς να εμπαίζεις και να μετεωρίζεσαι, τήρησε αυτή την εντολή του και συγχώρησε, εάν έχεις κάτι εναντίον κάποιου. Θέλεις να σου συγχωρεθούν τα δικά σου παραπτώματα;

Και όχι μόνο αυτά τα δόγματα φανερώνει, αλλά ότι υπέμεινε και θάνατο, αφού έγινε άνθρωπος, αυτός που είναι ίσος με τον Πατέρα· και όχι απλώς θάνατο, αλλά θάνατο σταυρικό. Και ότι δεν κρατήθηκε από τον θάνατο. Διότι τον ύψωσε, λέει, ο Θεός. Όταν όμως ακούς το «ύψωσε» και το «ανέστησε», και τα παρόμοια, να κατανοείς τη θεία οικονομία· διότι να μην τον θεωρήσεις καθόλου ως ελαττωμένο ως προς τη δύναμη· επειδή αυτός ο ίδιος είναι η δύναμη του Πατέρα. Διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. «Εις δόξαν Θεού Πατρός. Ώστε, αγαπητοί μου, καθώς πάντοτε υπακούσατε». Για να δοξάζεται έτσι, λέει, όπως και ο Πατέρας, όντας ίσος και όμοιος με αυτόν. «Όχι μόνο όπως όταν ήμουν παρών, αλλά τώρα πολύ περισσότερο κατά την απουσία μου». Διότι αποδεικνύει περισσότερο την αγάπη του προς τον δάσκαλο εκείνος που τον υπακούει κατά την απουσία του.

Διότι αυτός μεν που υπακούει σε αυτόν που είναι παρών, ίσως το πράττει και από ντροπή· εκείνος δε που υπακούει κατά την απουσία του, αποδεικνύει πόσο μεγάλη και γνήσια είναι η αγάπη του προς τον διδάσκαλο. «Με φόβο και τρόμο να εργάζεσθε για τη σωτηρία σας». Πάλι τους προκαλεί αγωνία· σε τέτοιο βαθμό ταπεινώνει την έπαρσή τους που προέρχεται από τα κατορθώματά τους. «Διότι ο Θεός είναι αυτός που ενεργεί μέσα σας και το να θέλετε και το να ενεργείτε, σύμφωνα με την ευδοκία Του». Και το λέει αυτό, όχι για να καταργήσει την ελεύθερη προαίρεση, αλλά επειδή φοβάται μήπως πάλι κυριευθούν από έπαρση.

Η κόλαση είναι ένα τόσο μεγάλο και φοβερό κακό, που και μόνο αυτό το περιστατικό, και αυτή μόνη η ιστορία, πρέπει να σε κάνει να φρίξεις πολύ, και να σε εμποδίσει από κάθε αμαρτία: «Όταν μαστιγώνεται ο κακός, ο άφρων γίνεται πιο συνετός». Άφησε λοιπόν αυτή την αυθάδεια, και το ψεύτικο θάρρος του να αμαρτάνεις με την ελπίδα της εξομολόγησης και της μετάνοιας, και έχοντας πάντοτε το παράδειγμα αυτού του δυστυχούς νέου στη μνήμη σου, μην ξεθαρρέψεις ποτέ, αλλά «Με φόβο και τρόμο να εργάζεσαι για τη σωτηρία σου», όπως σου παραγγέλλει ο Απόστολος. Επειδή και η αληθινή μετάνοια γεννιέται από τον φόβο, και η μεν μετάνοια είναι σαν καράβι που σε οδηγεί στο λιμάνι της θείας αγάπης, ο δε φόβος είναι ο κυβερνήτης αυτού του καραβιού, όπως λέει ο Αββάς Ισαάκ: «Η μετάνοια είναι δεύτερη χάρη, και γεννιέται στην καρδιά από την πίστη και τον φόβο» και πάλι: «Η μετάνοια είναι το πλοίο, ο φόβος ο κυβερνήτης του, και η αγάπη το θεϊκό λιμάνι».

Φιλιππησίους 2,12-14 «Μετά φόβου και τρόμου». Πολύ σωστά· διότι πρέπει καθένας να φοβάται και να τρέμει όταν κατεργάζεται τη δική του σωτηρία, μήπως τυχόν σκοντάψει και εκπέσει από αυτήν. Διότι είναι πολλοί οι πειρασμοί και πολλοί αυτοί που επιβουλεύονται, εφόσον μάλιστα και αυτή η ίδια η άσκηση της αρετής σε μερικούς έχει καταλήξει στο αντίθετο αποτέλεσμα, γινόμενη αφορμή για έπαρση και υπερηφάνεια. Πρέπει, λοιπόν, εξαιτίας αυτών να κατεργάζονται τη σωτηρία τους με φόβο και τρόμο. Διότι, εάν ο Θεός, βλέποντας τον αγώνα και την προσπάθεια που γίνεται με φόβο, δεν συνδράμει, τότε και το ίδιο το θέλω δεν θα καταλήξει σε αγαθό τέλος, και η ενέργεια δεν θα κριθεί ως αγαθή πράξη. Διότι θέλησε ο Κάιν να προσφέρει θυσία στον Θεό, πράγμα που όταν το θέλησε ήταν εξαιρετικά επαινετό, και το έπραξε—διότι θυσίασε—, αλλά κανένα από τα δύο δεν έγινε αποδεκτό από τον Θεό· διότι δεν έγινε «μετά φόβου και τρόμου». Γι' αυτό και δεν συνέδραμε το Θείο, ούτε αυτά είχαν γι' αυτόν καλό τέλος. Λέει δε ότι «ο Θεός ενεργεί», και δικαίως· διότι, συνδράμοντάς μας, Αυτός είναι που τελειοποιεί και κατά κάποιον τρόπο μορφοποιεί τόσο τη δική μας θέληση όσο και την ενέργεια. Είναι δυνατόν δε το «διότι ο Θεός είναι αυτός που ενεργεί» και τα εξής, να έχουν ειπωθεί και ως αιτία του «χωρίς γογγυσμούς και διαλογισμούς». Διότι γιατί γογγύζεις, λέει, σαν να κοπιάζεις; Ο Θεός είναι αυτός που τα «ενεργεί» όλα· και γιατί αναλογίζεσαι το πόσο επίπονη είναι η αρετή, αφού έχεις τον Θεό συνεργό;

Αν όμως κάποιος πορεύεται σε αυτόν τον βίο με χαυνότητα και ραθυμία, χωρίς προσοχή, και από δικό του θέλημα δεν αποστρέφεται κάθε επιθυμία του κόσμου και δεν αναζητά μόνο τον Κύριο με κάθε του επιθυμία, εμπλέκεται στα αγκάθια και στις ύλες αυτού του κόσμου, και από το πυρ της επιθυμίας ο χιτώνας του σώματός του κατακαίεται και από τον βούρκο των ηδονών σπιλώνεται. Έτσι, η ψυχή βρίσκεται χωρίς παρρησία κατά την ημέρα της κρίσεως, μη έχοντας μπορέσει να διατηρήσει το ένδυμά της άσπιλο, αλλά καταφθείροντάς το με τις απάτες αυτού του αιώνα· και για τον λόγο αυτόν γίνεται απόβλητη από τη Βασιλεία. Διότι τι θα κάνει ο Θεός σε αυτόν που με το δικό του θέλημα παραδίδει τον εαυτό του στον κόσμο και εξαπατάται από τις ηδονές του ή πλανάται από υλικούς ρεμβασμούς; Διότι Εκείνος παρέχει βοήθεια σε εκείνον που αποστρέφεται τις υλικές ηδονές και τις προηγούμενες συνήθειες, και που ελκύει πάντοτε με βία τη διάνοιά του προς τον Κύριο, αρνούμενος τον εαυτό του και επιζητώντας μόνο τον Κύριο. Αυτόν διαφυλάσσει, αυτόν που προφυλάσσεται πανταχόθεν από τις παγίδες και τους βρόχους της ύλης του κόσμου, αυτόν που «με φόβο και τρόμο» κατεργάζεται τη δική του σωτηρία και με κάθε προσοχή διέρχεται μέσα από τις παγίδες, τους βρόχους και τις επιθυμίες αυτού του αιώνα, επιζητώντας τη βοήθεια του Κυρίου και ελπίζοντας να σωθεί με το έλεός Του διά της χάριτος.

Έτσι το Πνεύμα συμβουλεύει και την ψυχή που μέσω της χάριτος επιγινώσκει τον Θεό, η οποία, αφού καθαρίστηκε από τις προηγούμενες αμαρτίες και στολίστηκε με τα κοσμήματα του Αγίου Πνεύματος και μετέλαβε θεία και επουράνια τροφή, αν δεν πολιτεύεται προσηκόντως έχοντας λάβει πολλή γνώση και δεν τηρεί αρμοδίως την οφειλόμενη αφοσίωση και αγάπη προς τον επουράνιο Νυμφίο Χριστό, τότε απορρίπτεται και αποβάλλεται από τη ζωή της οποίας κάποτε υπήρξε μέτοχος. Διότι ο σατανάς δύναται να επαίρεται και να υψώνεται ακόμη και εναντίον εκείνων που κατέχουν τέτοια μέτρα, και εναντίον εκείνων που έχουν επιγνώσει τον Θεό εν χάριτι και δυνάμει, η κακία εξακολουθεί να επαίρεται και αγωνίζεται να τους καταρρίψει. Επομένως, πρέπει να αγωνιζόμαστε και να προφυλασσόμαστε με κάθε σύνεση, ώστε «με φόβο και τρόμο να κατεργαζόμαστε τη δική μας σωτηρία», καθώς έχει γραφτεί. Όσοι λοιπόν γίνατε μέτοχοι του Πνεύματος του Χριστού, σε κανένα πράγμα, είτε σε μικρό είτε σε μεγάλο, να μην διατεθείτε με περιφρόνηση και να μην υβρίσετε τη χάρη του Πνεύματος, προκειμένου να μην βρεθείτε εκτός της ζωής, της οποίας ήδη γίνατε μέτοχοι.

Εάν όμως, έχοντας λάβει λίγη χάρη, προχωρήσει στην οίηση και απομακρυνθεί από το ταπεινό φρόνημα, αποξενώνεται και από το λίγο χάρισμα που έχει εξαιτίας της αφροσύνης της νηπιότητάς του. Και εάν εξακολουθεί να του συμπαραστέκεται η χάρη της ενέργειας, κατά την πολλή και άπειρη φιλανθρωπία του Θεού, εφόσον αυτός δεν συμφωνεί με το Πνεύμα, θα του γίνει για κατάκριση, τιμωρία και έλεγχο, επειδή, παρότι του δόθηκε η πολλή φιλανθρωπία του Θεού, αυτός δεν απομακρύνθηκε από τα δικά του θελήματα, αλλά παραδίδεται και πάλι, αφού τον ζητήσει ο σατανάς, σε μεγάλες θλίψεις, ώστε τουλάχιστον παιδαγωγούμενος μέσα από τις θλίψεις να μάθει να ταπεινοφρονεί. Διότι όπως ο Ιώβ, αν και ήταν πάρα πολύ πλούσιος στα βιοτικά αγαθά, ζητήθηκε από τον πονηρό και πειράστηκε, για την άθληση και δοκιμασία του ανδρός, και αφού γυμνώθηκε και στερήθηκε τα πάντα τότε έδειξε φανερά την αγάπη του προς τον Θεό, έτσι και εάν κάποιος πλουτεί στη χάρη του Πνεύματος, ας μην εφησυχάζει ούτε να νομίζει ότι έχει φθάσει στο τέλος ή ότι έχει ελευθερωθεί, ούτε να καυχάται στον εαυτό του μήτε μπροστά σε ανθρώπους μήτε να υπερηφανεύεται και να αμεριμνεί, αλλά πάντοτε να ζει με φόβο και τρόμο, όπως λέει η Γραφή: «να αγάλλεσθε ενώπιόν του με τρόμο», και πάλι: «με φόβο και τρόμο να κατεργάζεσθε τη σωτηρία σας», και αλλού: «μην υψηλοφρονείς, αλλά να φοβάσαι», διότι ο πλούτος της χάριτός του βρίσκεται στην εξουσία του Θεού.

Αλλά ο καθένας ας προσέχει τον εαυτό του και ας ανακρίνει τον εαυτό του πάντοτε, δοκιμάζοντας το έργο του, τι είδους σπουδή και αγάπη προς τον Θεό έχει ο νους του, και αποβλέποντας ακατάπαυστα στο τέλειο μέτρο της χάριτος του πνεύματος, ας τρέχει χωρίς οκνηρία, ξεχνώντας τα όσα είναι πίσω και επεκτεινόμενος σε όσα είναι μπροστά, αποκτώντας καθημερινά προκοπή στη χάρη του Θεού. Και αφορώντας στα κρίματά Του και δοκιμάζοντας πάντοτε και ανακρίνοντας τον εαυτό του, εάν, όπως έπραξε ο Θεός σύμφωνα με το μέτρο της κλήσης, της επίγνωσης και της ευεργεσίας του καθενός, έτσι και εμείς αναπληρώνουμε την αναλογία της, ώστε, όταν ο Δεσπότης μάς ζητήσει λόγο, να μην υστερήσουμε στην ανταπόδοση των αγαθών εξαιτίας της προαιρέσεως και του θελήματός μας, και έτσι ατιμαστούμε, αποστερηθούμε και αποβληθούμε από τη ζωή. Για να μπορέσουμε έτσι, αγωνιζόμενοι πάντοτε και κοπιάζοντας, και προκόπτοντας με σπουδή διαρκώς στο αγαθό, «κατεργαζόμενοι τη σωτηρία μας με φόβο και τρόμο», να βρεθούμε στο τέλος μέσα στα αγαθά, να επιτύχουμε την αιώνια σωτηρία και μαζί με όλους τους αγίους να κληρονομήσουμε τη βασιλεία των ουρανών.

Διότι τι θα κάνει ο Θεός σε εκείνον που με το δικό του θέλημα παραδίδει τον εαυτό του στον κόσμο και εξαπατάται από τις ηδονές του και περιπλανάται με τους μετεωρισμούς των υλικών λογισμών; Διότι δίνει βοήθεια σε εκείνον που αποστρέφεται όλα τα γήινα και ορατά και ελκύει πάντοτε με βία τη διάνοιά του προς τον Κύριο, αρνούμενος τον εαυτό του και επιζητώντας μόνο Αυτόν. Αυτόν διαφυλάττει, εκείνον που προφυλάσσει τον εαυτό του από παντού από τις παγίδες και τους βρόχους της ύλης, που με φόβο και τρόμο κατεργάζεται τη σωτηρία του και περνά με κάθε προσοχή μέσα από τις παγίδες, τα αγκάθια και τον βούρκο αυτού του κόσμου. Εκείνον που δεν διασκορπίζεται σε κοσμικούς λογισμούς, αλλά συγκρατεί πάντοτε τον εαυτό του με όση δύναμη έχει, επιζητώντας τη βοήθεια του Θεού, ελπίζοντας στο έλεός Του και σωζόμενος δια της χάριτος.

Αυτά υποδηλώνει μυστικά το Πνεύμα για την ψυχή η οποία μέσω της χάριτος έλαβε επίγνωση, και αφού προηγουμένως καθαρίστηκε από πολλούς ρύπους, στολίστηκε με τα κοσμήματα του Αγίου Πνεύματος, ντύθηκε το ένδυμα της ουράνιας δύναμης και μετέλαβε τις θείες και επουράνιες τροφές, ωστόσο δεν φέρθηκε με τη δέουσα σύνεση της θείας γνώσεως, δεν συμπεριφέρθηκε κατάλληλα στην πνευματική διακονία της τήρησης των εντολών που ευαρεστούν τον Θεό, και δεν διατήρησε αρμονικά την οφειλόμενη εύνοια, αγάπη και σωφροσύνη προς τον επουράνιο νυμφίο Χριστό, με αποτέλεσμα στη συνέχεια να απορριφθεί και να εκδιωχθεί από τη ζωή, της οποίας είχε γίνει μέτοχος. Διότι ο σατανάς μπορεί να επαίρεται και να υψώνεται ακόμη και εναντίον εκείνων που έχουν φτάσει σε τέτοια μέτρα. «Καθαιρώντας λογισμούς», αναφέρει, «και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». Βλέπεις ότι ακόμη και εναντίον εκείνων που γνώρισαν τον Θεό με χάρη και δύναμη, η κακία εξακολουθεί να επαίρεται και αγωνίζεται να τους κατακρημνίσει. Πρέπει, επομένως, να αγωνιζόμαστε και να προφυλασσόμαστε με κάθε δυνατή σύνεση, ώστε πάντοτε «με φόβο και τρόμο να κατεργαζόμαστε τη δική μας σωτηρία», καθώς είναι γραμμένο, και μάλιστα όσοι γίνατε μέτοχοι του Πνεύματος του Χριστού, σε κανένα πράγμα ούτε σε μικρό ούτε σε μεγάλο να μην δείχνετε καταφρόνηση ούτε να προσβάλλετε τη χάρη του Πνεύματος, για να μην βρεθείτε εκτός της ζωής, της οποίας έχετε ήδη γίνει μέτοχοι.

Έχοντας λοιπόν, αγαπητοί, αυτές τις μαρτυρίες μαζί με την αυταπόδεικτη και αναμφισβήτητη απόδειξη της ίδιας της αλήθειας, όπως έχει ήδη αποδειχθεί, σας παρακαλώ: γρηγορείτε, να στέκεστε σταθεροί στην πίστη, να είστε ανδρείοι, να ενδυναμώνεστε, χωρίς να πτοείστε σε τίποτα από τους εναντιουμένους, ούτε πάλι από τους ψευδάδελφους που έχουν υποσκελιστεί και εξαπατηθεί (πράγμα που για αυτούς αποτελεί ένδειξη απώλειας, ενώ για εμάς σωτηρίας, και αυτό προέρχεται από τον Θεό, καθώς είναι γεγραμμένο ότι μας χαρίστηκε από τον Θεό, για χάρη του Χριστού, όχι μόνο να πιστεύουμε σε αυτόν, αλλά και να πάσχουμε για αυτόν), διεξάγοντας τον ίδιο αγώνα που είδατε σε εμένα τον αμαρτωλό και τώρα ακούτε, έχοντας το ίδιο φρόνημα και την ίδια ψυχή, συναγωνιζόμενοι για την πίστη του ευαγγελίου, κατεργαζόμενοι τη σωτηρία σας με φόβο και τρόμο, ώστε ακούγοντας τα νέα σας να χαίρομαι εγώ ο αμαρτωλός. Προσέχετε τον σατανά, προσέχετε την αυθάδειά του, προσέχετε μήπως κάποιος σε κάτι πικράνει τον Θεό. Διότι ο μέγας δράκων είναι πολυμήχανος και πολύπειρος· αν από τη μία δεν βρίσκει τρόπο να επιφέρει την καταστροφή μέσω της πίστεως, από την άλλη σπεύδει να προκαλέσει το ίδιο κακό μέσω κάποιου παραπτώματος, δια του νόμου της αμαρτίας που αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μας. Βρυχάται, καραδοκεί ως λέων για να αρπάξει, διεγείρει, ανάβει φωτιά, επιθυμεί διακαώς να κατακάψει τον οίκο της ψυχής. Έχουμε από τον Θεό τα αμυντικά όπλα που τον κατατροπώνουν: νερό στο κεφάλι, πηγή δακρύων, δεήσεις, προσευχές.