Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 2:13

Δεν σου έχει απομείνει τίποτα για να αλαζονεύεσαι, ω άνθρωπε, εσένα που το καύχημα και η ελπίδα συνίστανται στο να νεκρώσεις μεν όλα τα δικά σου, και να αναζητήσεις δε τη μέλλουσα ζωή εν Χριστώ· της οποίας έχοντας τις απαρχές, βρισκόμαστε ήδη μέσα σε αυτήν, ζώντας τα πάντα με τη χάρη και τη δωρεά του Θεού. Και ο Θεός είναι Εκείνος που ενεργεί μέσα μας και το να θέλουμε και το να πράττουμε σύμφωνα με την ευδοκία Του· ο Θεός, επίσης, αποκαλύπτει τη δική Του σοφία, η οποία προορίστηκε για τη δόξα μας, διά του ιδίου Του του Πνεύματος. Ο Θεός δίδει τη δύναμη μέσα στους κόπους. Κοπίασα περισσότερο από όλους, λέει ο Παύλος· όχι όμως εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου. Ο Θεός είναι Αυτός που διασώζει από κινδύνους πέρα από κάθε ανθρώπινη ελπίδα. Εμείς οι ίδιοι, λέει, είχαμε μέσα μας την καταδίκη του θανάτου, ώστε να μην έχουμε πεποίθηση στον εαυτό μας, αλλά στον Θεό που ανασταίνει τους νεκρούς· ο Οποίος μας διέσωσε από έναν τόσο μεγάλο θάνατο και μας διασώζει, και στον Οποίο έχουμε εναποθέσει την ελπίδα μας ότι και στο μέλλον θα μας διασώσει.

Πρέπει λοιπόν, στην αρχή του αγώνα, να εφαρμόζουμε τις άγιες εντολές του Θεού επιβάλλοντας κάποια βία στη θέλησή μας, ώστε, αφού δει ο αγαθός Κύριος τον σκοπό και τον κόπο μας, να μας στείλει μια πρόθυμη θέληση, η οποία να υπηρετεί με μεγάλη ευχαρίστηση τα ένδοξα θελήματά Του. Διότι τότε η θέληση ετοιμάζεται από τον Κύριο, ώστε με πολλή χαρά να εργαζόμαστε ακατάπαυστα το αγαθό. Τότε πραγματικά θα αισθανθούμε ότι ο Θεός είναι αυτός που ενεργεί μέσα μας και το θέλειν και το ενεργείν σύμφωνα με την ευδοκία Του. 94. Με τον ίδιο τρόπο που το κερί, αν δεν θερμανθεί ή δεν μαλακώσει πολύ, δεν μπορεί να δεχθεί τη σφραγίδα που του τοποθετείται, έτσι ούτε και ο άνθρωπος, εάν δεν δοκιμαστεί μέσα από κόπους και ασθένειες, δεν μπορεί να χωρέσει τη σφραγίδα της αρετής του Θεού. Γι' αυτό, ο μεν Κύριος λέει στον θεσπέσιο Παύλο: «Σου αρκεί η χάρη μου· διότι η δύναμή μου τελειοποιείται μέσα στην ασθένεια». Ο ίδιος δε ο απόστολος καυχάται λέγοντας: «Με πολύ μεγάλη ευχαρίστηση λοιπόν θα καυχηθώ περισσότερο για τις ασθένειές μου, για να επισκηνώσει πάνω μου η δύναμη του Χριστού». Αλλά και στις Παροιμίες είναι γραμμένο:

Εμείς όμως πιστεύουμε σε εκείνον που είπε: Διότι ο Θεός είναι αυτός που ενεργεί μέσα μας και τη θέληση και την πράξη, σύμφωνα με την ευδοκία του. Διότι η αρετή δεν στενοχωρείται όταν υποδέχεται πολλούς και όταν κατορθώνεται από πολλούς, όπως ακριβώς είπε και κάποιος από τους Αγίους, ότι για την απόκτηση της αρετής, ακόμη και αν όλοι οι άνθρωποι συμμετάσχουν σε αυτήν, ο πλούτος της δεν πρόκειται να εξαντληθεί. Διότι δεν συμβαίνει ό,τι με την επίγεια ιδιοκτησία, την οποία όσοι τη διαιρούν σε τμήματα, όσο προσθέτουν στο ένα μερίδιο, τόσο αφαιρούν από το άλλο, και το πλεόνασμα του ενός αποτελεί ελάττωση για τον άλλον που συμμετέχει. Εξαιτίας αυτού, οι διαμάχες για την απόκτηση περισσοτέρων δημιουργούνται στους ανθρώπους από την αποστροφή προς τη στέρηση. Όμως για εκείνον που απέκτησε την αρετή, η αφθονία του αποκτήματος είναι ελεύθερη από φθόνο. Και αυτός που απέσπασε το μεγαλύτερο μέρος της αρετής δεν προκάλεσε καμία ζημία σε εκείνον που αξιώνει να συμμετάσχει εξίσου, αλλά στον βαθμό που κάποιος είναι δεκτικός, και ο ίδιος γεμίζει από την αγαθή επιθυμία, και ο πλούτος των αρετών δεν αναλώνεται από αυτούς που τον έλαβαν πρώτοι. Ας αρχίσουμε, λοιπόν, πάλι την πραγμάτευση του θέματος, έχοντας ως συνεργό μας τη χάρη του μεγάλου Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού.

Έπειτα ενώνεται με τα δικά μας μέλη και γινόμαστε όργανό του για τη μυστική εκπλήρωση των εντολών· διότι αυτός είναι που ενεργεί μέσα μας και το να θέλουμε και το να ενεργούμε σύμφωνα με την ευδοκία του. Έπειτα εγγράφεται λαμβάνοντας σώμα, και ο Λόγος αποκτά υλική υπόσταση και (για να μιλήσουμε αληθινά και ευαγγελικά) γίνεται σάρκα παραδόξως και κατοικεί μέσα μας εν Πνεύματι, οικειοποιούμενος τα δικά μας· πέμπεται πάντοτε σε εμάς από τον Πατέρα μυστικά και αποστέλλεται λόγω αγαθότητας· δίδεται σε κάθε πιστό και εργάτη των εντολών, ως έμφυτος Λόγος που δύναται να σώσει τις ψυχές μας· προφέρεται από εμάς ο Λόγος εν Πνεύματι με τη μορφή ικεσίας, διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο αν τον επικαλεστεί εν Αγίω Πνεύματι· ακούγεται από τα ψυχικά μας ώτα, σκιρτώντας μέσα στην καρδιά και μεσιτεύοντας για εμάς στον Πατέρα με στεναγμούς αλάλητους.

ΟΜΙΛΙΑ Η΄. Επομένως, αγαπητοί μου, καθώς πάντοτε υπακούσατε, όχι μόνο όταν ήμουν παρών, αλλά τώρα πολύ περισσότερο κατά την απουσία μου, με φόβο και τρόμο να κατεργάζεστε τη σωτηρία σας. Διότι ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα σας και το να θέλετε και το να ενεργείτε, προς εκπλήρωση της ευδοκίας Του.

Εάν έχεις πάντοτε αυτόν τον λογισμό, πάντοτε θα βρίσκεσαι με φόβο και τρόμο, σαν να στέκεσαι πλησίον του βασιλιά. Ο οικοδόμος, έστω κι αν είναι έμπειρος, έστω κι αν είναι άριστος τεχνίτης, στέκεται με φόβο και τρόμο, επειδή φοβάται μήπως πέσει από την οικοδομή. Έτσι και εσύ πίστεψες, έπραξες πολλά αγαθά, ανέβηκες σε ύψος· κράτα τον εαυτό σου σε ασφάλεια, και να στέκεσαι με φόβο, και να έχεις το βλέμμα σου άγρυπνο, μήπως πέσεις από εκεί· διότι είναι πολλά τα πνεύματα της πονηρίας, τα οποία επιθυμούν να σε γκρεμίσουν. Δουλεύσατε, λέει η Γραφή, στον Κύριο με φόβο, και αγαλλιάσθε ενώπιόν του με τρόμο. Και πώς είναι δυνατή η αγαλλίαση με τρόμο; Αυτή λοιπόν είναι η μόνη αληθινή αγαλλίαση. Διότι, όταν πράξουμε κάποιο αγαθό, και μάλιστα με τον τρόπο που ταιριάζει σε εκείνους που ενεργούν με τρόμο, τότε μόνο χαιρόμαστε πραγματικά. Με φόβο και τρόμο να κατεργάζεσθε τη σωτηρία σας. Δεν είπε, «να εργάζεσθε», αλλά «να κατεργάζεσθε», δηλαδή, με πολλή προθυμία και με πολλή επιμέλεια. Και επειδή είπε, «με φόβο και τρόμο», και προκάλεσε αγωνία, δες πώς παρηγορεί αυτή την αγωνία. Διότι τι λέει; Ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα σας. Μη φοβάσαι, επειδή είπα: «Με φόβο και τρόμο»· δεν το είπα γι' αυτόν τον λόγο, για να απελπιστείς, ούτε για να νομίσεις ότι η αρετή είναι κάτι το δυσπρόσιτο, αλλά για να προσέχεις και για να μην αφεθείς στη χαλάρωση. Εάν υπάρχει αυτή η προσοχή, ο Θεός θα τα κατεργαστεί όλα· εσύ να έχεις θάρρος. Διότι ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα σας.

Αν, λοιπόν, Εκείνος ενεργεί, εμείς οφείλουμε να διατηρούμε την προαίρεσή μας πάντοτε συγκροτημένη, σταθερή και απερίσπαστη. «Διότι ο Θεός είναι εκείνος που ενεργεί μέσα σας και το να θέλετε και το να ενεργείτε». Αν Εκείνος ενεργεί μέσα μας το να θέλουμε, πώς μας απευθύνει προτροπές; Διότι, αν Εκείνος δημιουργεί και τη θέληση, μάταια μας λες, «Υπακούσατε»· διότι τότε δεν υπακούμε εμείς. Μάταια λες, «Με φόβο και με τρόμο»· διότι το παν είναι έργο του Θεού. Δεν είπα για αυτόν τον λόγο, «Διότι Αυτός είναι που ενεργεί και το να θέλετε και το να ενεργείτε», αλλά επειδή ήθελα να αποβάλω την αγωνία σας. Αν θελήσεις, τότε Εκείνος θα ενεργήσει τη θέληση. Μη φοβάσαι, και δεν θα αποκάμεις· διότι Αυτός μας δίνει και την προθυμία και την ικανότητα για το έργο. Διότι, όταν εμείς θελήσουμε, Εκείνος αυξάνει πλέον τη θέλησή μας. Για παράδειγμα, θέλω να πράξω κάτι αγαθό· Εκείνος ενέργησε το αγαθό αυτό, και μέσω αυτού ενήργησε και τη θέληση. Ή από πολλή ευλάβεια το λέει αυτό, όπως όταν αναφέρει ότι τα δικά μας κατορθώματα είναι δικά Του χαρίσματα.

Και πάλι αλλού λέει: «Κοπίασα περισσότερο από όλους αυτούς· όχι όμως εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου». Και πάλι: «Εκείνος που ενεργεί μέσα μας και το να θέλουμε και το να ενεργούμε». Με αυτό δείχνει τον εαυτό του άξιο τιμωρίας· διότι το έλεος σε τέτοιες περιπτώσεις εκδηλώνεται. Και πάλι αλλού λέει: «Μερική πώρωση έχει συμβεί στον Ισραήλ». Αλλά η χάρη του Θεού, λέει, υπερπερίσσευσε μαζί με την πίστη και την αγάπη εν Χριστώ Ιησού. Τι σημαίνει αυτό; Για να μην νομίσεις, ακούγοντας το «ελεήθηκα», ότι σημαίνει μόνο αυτό, λέει: «Ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής»· επομένως ήμουν άξιος κολάσεως· αλλά δεν τιμωρήθηκα, διότι ελεήθηκα. Άραγε λοιπόν συμβαίνει μόνο αυτό, και μέχρις εκεί φτάνει το έλεος, στο να μην επιβάλει δηλαδή την τιμωρία;

Διότι αυτός μεν που υπακούει σε αυτόν που είναι παρών, ίσως το πράττει και από ντροπή· εκείνος δε που υπακούει κατά την απουσία του, αποδεικνύει πόσο μεγάλη και γνήσια είναι η αγάπη του προς τον διδάσκαλο. «Με φόβο και τρόμο να εργάζεσθε για τη σωτηρία σας». Πάλι τους προκαλεί αγωνία· σε τέτοιο βαθμό ταπεινώνει την έπαρσή τους που προέρχεται από τα κατορθώματά τους. «Διότι ο Θεός είναι αυτός που ενεργεί μέσα σας και το να θέλετε και το να ενεργείτε, σύμφωνα με την ευδοκία Του». Και το λέει αυτό, όχι για να καταργήσει την ελεύθερη προαίρεση, αλλά επειδή φοβάται μήπως πάλι κυριευθούν από έπαρση.

Γι' αυτό δεν πρέπει να νομίζει κανείς ότι με τους αγώνες του εξαλείφει την αμαρτία του Αδάμ, ούτε καν τις δικές του, όσες έγιναν μετά το βάπτισμα, παρά μόνο διά του Χριστού. «Διότι δικό Του έργο είναι», λέει, «και το να θέλουμε και το να ενεργούμε υπέρ της ευδοκίας». Προσθέτοντας δε το «υπέρ της ευδοκίας», δείχνει ότι το να έχουμε αγαθή προαίρεση (ευδοκείν) προς τις αρετές εξαρτάται από εμάς, όμως το να τις εφαρμόσουμε ή το να εξαλείψουμε την αμαρτία χωρίς τον Θεό δεν είναι δυνατόν. Και το ότι λέει «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα», καθώς και το «Δεν με εκλέξατε εσείς, αλλά εγώ σας εξέλεξα», στο ίδιο νόημα συντείνουν. Ίσως δε έτσι πρέπει να εννοηθεί και το «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει», εφόσον μέσα στα πάντα συγκαταλέγονται και τα δικά μας. Γι' αυτό και ο προφήτης δεν είπε: «Από την Ιερουσαλήμ στον ναό σου θα σου φέρουν δώρα οι βασιλείς» —πράγμα που είναι το φυσιολογικό και αυτό που συμβαίνει—, αλλά το αντίθετο: «Από τον ναό σου στην Ιερουσαλήμ θα σου φέρουν δώρα οι βασιλείς», επειδή ο βασιλικότατος νους του καθενός λαμβάνει πρώτα από τον κρυφό ναό της καρδιάς τις καλές προθέσεις από τον ενοικούντα Χριστό, και τις οδηγεί στην ενάρετη πολιτεία, την οποία ονόμασε Ιερουσαλήμ· και πάλι τις προσφέρει στον ίδιο τον Χριστό, ο οποίος τις έχει προσφέρει ως δώρο μέσω της αγαθής σκέψης.

Έτσι και για την ίδια την ευχαριστήρια προσφορά οφείλουμε πάλι άλλη ευχαριστία στον Θεό, διότι τίποτα σε αυτήν δεν είναι δικό μας, αλλά το παν είναι δικό Του δώρο, και το ίδιο το να την επιθυμούμε και το να την τελούμε, Αυτός «είναι που ενεργεί μέσα μας», σύμφωνα με τον θείο Απόστολο. Γι' αυτόν τον λόγο, στις ευχές λέγεται και τούτο: «Σε ευχαριστούμε και για την ίδια τη λειτουργία, την οποία καταδέχτηκες να δεχθείς από τα χέρια μας». Αυτά είναι λοιπόν όσα μας διδάσκουν ότι η μνημόνευση των αγίων κατά τη λειτουργία δεν αποτελεί ικεσία προς τον Θεό υπέρ αυτών, αλλά ευχαριστία.

Και: «Δεν ζω πια εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός». Και ο θείος Ιγνάτιος: «Υπάρχει μέσα μου νερό ζωντανό και ομιλούν»· και η Γραφή είναι γεμάτη από πολλά τέτοια. Πέρα όμως από όλα αυτά, όταν η ίδια η ζωή υπόσχεται στους αγίους ότι θα είναι παντοτινά μαζί τους: «Διότι ιδού, λέει, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες μέχρι τη συντέλεια του αιώνος», τι άλλο θα έπρεπε να αναλογιστούμε; Διότι, αφού έδωσε τους σπόρους της ζωής στη γη και αφού έριξε τη φωτιά και τη μάχαιρα, δεν έφυγε αμέσως αφήνοντας στους ανθρώπους το έργο να τα φυτρώσουν, να τα θρέψουν, να τα ανάψουν και να τα χρησιμοποιήσουν, αλλά ο Ίδιος είναι αληθινά παρών, «ενεργώντας μέσα μας το να θέλουμε και το να ενεργούμε», όπως είπε ο μακάριος Παύλος. Και τη φωτιά ο Ίδιος την ανάβει και την προσάγει, και τη μάχαιρα ο Ίδιος την κρατά, και γενικότερα «καμία αξίνα δεν θα δοξαστεί χωρίς αυτόν που τη σηκώνει»· και σε όσους δεν είναι παρών ο Αγαθός, δεν θα μπορούσε να υπάρξει τίποτα αγαθό.

Φιλιππησίους 2,12-14 «Μετά φόβου και τρόμου». Πολύ σωστά· διότι πρέπει καθένας να φοβάται και να τρέμει όταν κατεργάζεται τη δική του σωτηρία, μήπως τυχόν σκοντάψει και εκπέσει από αυτήν. Διότι είναι πολλοί οι πειρασμοί και πολλοί αυτοί που επιβουλεύονται, εφόσον μάλιστα και αυτή η ίδια η άσκηση της αρετής σε μερικούς έχει καταλήξει στο αντίθετο αποτέλεσμα, γινόμενη αφορμή για έπαρση και υπερηφάνεια. Πρέπει, λοιπόν, εξαιτίας αυτών να κατεργάζονται τη σωτηρία τους με φόβο και τρόμο. Διότι, εάν ο Θεός, βλέποντας τον αγώνα και την προσπάθεια που γίνεται με φόβο, δεν συνδράμει, τότε και το ίδιο το θέλω δεν θα καταλήξει σε αγαθό τέλος, και η ενέργεια δεν θα κριθεί ως αγαθή πράξη. Διότι θέλησε ο Κάιν να προσφέρει θυσία στον Θεό, πράγμα που όταν το θέλησε ήταν εξαιρετικά επαινετό, και το έπραξε—διότι θυσίασε—, αλλά κανένα από τα δύο δεν έγινε αποδεκτό από τον Θεό· διότι δεν έγινε «μετά φόβου και τρόμου». Γι' αυτό και δεν συνέδραμε το Θείο, ούτε αυτά είχαν γι' αυτόν καλό τέλος. Λέει δε ότι «ο Θεός ενεργεί», και δικαίως· διότι, συνδράμοντάς μας, Αυτός είναι που τελειοποιεί και κατά κάποιον τρόπο μορφοποιεί τόσο τη δική μας θέληση όσο και την ενέργεια. Είναι δυνατόν δε το «διότι ο Θεός είναι αυτός που ενεργεί» και τα εξής, να έχουν ειπωθεί και ως αιτία του «χωρίς γογγυσμούς και διαλογισμούς». Διότι γιατί γογγύζεις, λέει, σαν να κοπιάζεις; Ο Θεός είναι αυτός που τα «ενεργεί» όλα· και γιατί αναλογίζεσαι το πόσο επίπονη είναι η αρετή, αφού έχεις τον Θεό συνεργό;

Οι δε αρετές, όσο είναι περιεκτικές όλων, τόσο γεννούν η μία την άλλη. Διότι, όταν απουσιάζει η πρώτη, αναιρούνται όλες. Ομοίως, διά της δεύτερης αναιρούνται οι επόμενες, και ούτω καθεξής. Πώς δηλαδή θα προσευχηθεί κάποιος, αν δεν ενεργηθεί από το Πνεύμα; Και το μαρτυρεί σε μένα η Γραφή λέγοντας: «κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω». Πώς δε θα υπομείνει αβοήθητος αυτός που εγκρατεύεται χωρίς προσευχή; Εκείνος δε που δεν εγκρατεύεται στα πάντα, πώς θα ελεήσει αυτόν που πεινά ή αυτόν που τον αδικεί; Εκείνος δε που δεν ελεεί, δεν καταδέχεται ούτε να πτωχεύσει εκουσίως. Και πάλι, ο θυμός είναι σύντροφος της επιθυμίας των χρημάτων, είτε έχει κάποιος χρήματα είτε δεν έχει. Η δε ενάρετη ψυχή με αυτόν τον τρόπο οικοδομείται στην Εκκλησία, όχι γι' αυτό που έκανε, αλλά γι' αυτό που πόθησε. Διότι δεν σώζει τον άνθρωπο το δικό του έργο, αλλά Εκείνος που του χάρισε τη δύναμη. Εάν, λοιπόν, υπομένει κάποιος τα στίγματα του Δεσπότη, ας μην υπερηφανευτεί για τίποτα, έστω κι αν κατόρθωσε το παραμικρό, παρά μόνο για το ότι αγάπησε και κατέβαλε προσπάθεια για την εφαρμογή τους. Μην νομίσεις, λοιπόν, ποτέ ότι έχεις προλάβει τον Κύριο στην αρετή, σύμφωνα με εκείνον που λέει ότι Αυτός είναι «που ενεργεί μέσα μας και το να θέλουμε και το να ενεργούμε υπέρ της ευδοκίας Του». Ερώτηση: Τι παραγγέλλει, λοιπόν, η Γραφή να κάνει ο άνθρωπος; Απόκριση: Προείπαμε ότι ο άνθρωπος έχει εκ φύσεως την ικανότητα της επιτήδευσης (προσπάθειας), και αυτήν επιζητεί ο Θεός. Παραγγέλλει, λοιπόν, να κατανοήσει πρώτα και, αφού κατανοήσει, να αγαπήσει, και με τη θέλησή του να αγωνιστεί.

Εκείνος όμως που δεν εγκρατεύεται στα πάντα, πώς θα ελεήσει αυτόν που πεινά ή αυτόν που αδικείται; Και εκείνος που δεν ελεεί, δεν καταδέχεται ούτε να πτωχεύσει εκουσίως. Πάλι, ο θυμός είναι σύντροφος της επιθυμίας των χρημάτων, είτε έχει κανείς χρήματα είτε δεν έχει. Η δε ενάρετη ψυχή με αυτόν τον τρόπο ενσωματώνεται στην Εκκλησία, όχι για όσα έπραξε, αλλά για όσα πόθησε. Διότι δεν σώζει τον άνθρωπο το δικό του έργο, αλλά Εκείνος που χάρισε στον άνθρωπο τη δύναμη. Εάν, λοιπόν, κάποιος υπομένει τα στίγματα του Δεσπότου, ας μην νομίσει σε τίποτα, ούτε στο ελάχιστο, ότι το έχει κατορθώσει από τον εαυτό του και ότι επιτηδεύεται τις ευεργεσίες. Μην νομίσεις, λοιπόν, ποτέ ότι έχεις προλάβει τον Κύριο στην αρετή, σύμφωνα με εκείνον που λέει ότι Αυτός είναι «που ενεργεί μέσα μας και το να θέλουμε και το να ενεργούμε για την ευδοκία Του».