Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 2:3

Επομένως, δεν ψεύδεσαι όταν αποκαλείς τον εαυτό σου αμαρτωλό. Διότι, εάν το κατανοείς, αμαρτάνεις και μόνο με το να λες: «Δεν είμαι αμαρτωλός». Αντίθετα, μάλλον να λες: «Περισσότερο από όλους τους αμαρτωλούς είμαι εγώ που παραβαίνω το θείο πρόσταγμα, το οποίο παραγγέλλει: "Όταν τα κατορθώσετε όλα, να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι, διότι πράξαμε εκείνο που οφείλαμε να πράξουμε"». Έτσι πρέπει να συλλογίζεσαι πάντοτε: «Είμαι αχρείος». Και πάλι: «Με ταπεινοφροσύνη ας θεωρεί ο καθένας τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό του». Να προσεύχεσαι, λοιπόν, στον Θεό με φόβο και ταπεινοφροσύνη. Όταν, επομένως, απευθύνεις λόγο ταπεινοφροσύνης και πεις: «Σε ευχαριστώ, Κύριε, διότι έδειξες μακροθυμία στα παραπτώματά μου και μέχρι τώρα με άφησες ατιμώρητο. Διότι εγώ μεν ήμουν άξιος από παλιά να υποστώ μύρια δεινά και να απορριφθώ από το πρόσωπό Σου, η ανεξίκακη όμως φιλανθρωπία Σου μακροθύμησε σε εμένα. Σε ευχαριστώ, αν και δεν είμαι ικανός να ευχαριστήσω επαρκώς την ανεξικακία Σου», και όταν εκπληρώσεις αυτά τα δύο μέρη, της δοξολογίας και της ταπεινοφροσύνης, τότε πλέον ζήτησε αυτό που οφείλεις να ζητήσεις: όχι πλούτο, όπως προείπα, όχι επίγεια δόξα, όχι υγεία του σώματος. Διότι Αυτός σε έπλασε και φροντίζει για τη σωτηρία σου, και γνωρίζει τι συμφέρει στον καθένα, είτε το να είναι υγιής είτε το να ασθενεί. Αλλά να ζητάς, όπως προστάχθηκες, τη Βασιλεία του Θεού. Διότι για τις ανάγκες του σώματός σου, όπως προείπα, θα φροντίσει ο Ίδιος.

Ερώτηση ΞΣΤ΄. Τι είναι η έριδα και τι είναι η εριθεία; Απόκριση Έριδα μεν είναι, όταν κάποιος, προκειμένου να μη φανεί κατώτερος από κάποιον άλλον, επιδιώκει να κάνει κάτι· εριθεία δε είναι το να προκαλεί κανείς μέσω αυτών που πράττει επιδεικτικά ή κενόδοξα, και να ερεθίζει τους άλλους σε παρόμοιες πράξεις. Διότι και ο Απόστολος, άλλοτε μεν μνημονεύοντας την εριθεία, επισυνάπτει σε αυτήν την κενοδοξία, λέγοντας: «Να μην κάνετε τίποτα από εριθεία ή κενοδοξία»· άλλοτε πάλι, προτάσσοντας την κενοδοξία, απαγορεύει μαζί με αυτήν και την εριθεία με διαφορετικό όνομα, λέγοντας: «Ας μη γινόμαστε κενόδοξοι, προκαλώντας ο ένας τον άλλον».

ΕΡΩΤΗΣΗ ΡϟΗ΄. Τι είναι η ταπεινοφροσύνη και πώς θα την κατορθώσουμε; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Ταπεινοφροσύνη είναι το να θεωρεί κανείς όλους τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό του, σύμφωνα με τον ορισμό του Αποστόλου. Την κατορθώνει δε κανείς, πρώτον μεν, εάν θυμηθεί την εντολή του Κυρίου που είπε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά» (πράγμα που σε πολλές περιπτώσεις και με πολλούς τρόπους και το έδειξε και το δίδαξε)· και εάν πιστέψει στην υπόσχεσή Του, ότι «Όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί»· έπειτα, εάν ομαλά και αδιάκοπα μελετά και ασκείται στα έργα της ταπεινοφροσύνης σε κάθε του δραστηριότητα. Διότι μόνο έτσι, με τη συνεχή άσκηση, θα μπορέσει να αποκτήσει τη σταθερή έξη της ταπεινοφροσύνης, όπως ακριβώς συνηθίζει να συμβαίνει και με τις τέχνες. Ο ίδιος δε τρόπος ισχύει για την κατόρθωση κάθε αρετής, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣϟΑ΄. Τι είναι ο συντετριμμένος κάλαμος ή το τυφόμενο λινάρι; Και πώς το μεν πρώτο δεν το τσακίζει κανείς, ενώ το δεύτερο δεν το σβήνει; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Συντετριμμένο κάλαμο θεωρώ πως είναι εκείνος που εκτελεί την εντολή του Θεού ευρισκόμενος υπό την επήρεια κάποιου πάθους· αυτόν δεν πρέπει να τον τσακίζουμε και να τον αποκόπτουμε, αλλά μάλλον να τον θεραπεύουμε, όπως δίδαξε ο Κύριος λέγοντας: «Προσέχετε να μην κάνετε την ελεημοσύνη σας μπροστά στους ανθρώπους, με σκοπό να σας δουν». Και ο Απόστολος παραγγέλλει λέγοντας: «Όλα να τα κάνετε χωρίς γογγυσμούς και διαλογισμούς»· και αλλού: «Τίποτα να μην κάνετε από εριθεία ή κενοδοξία». Τυφόμενο λινάρι, από την άλλη πλευρά, έχουμε όταν κάποιος εκτελεί την εντολή χωρίς διακαή επιθυμία και τέλεια προθυμία, αλλά κάπως πιο νωθρά και χαλαρά· αυτόν δεν πρέπει να τον σταματάμε, αλλά μάλλον να τον αφυπνίζουμε υπενθυμίζοντάς του τις κρίσεις του Θεού και τις υποσχέσεις Του.

Κεφάλαιο Βʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Όποιος, λοιπόν, ταπεινώσει τον εαυτό του όπως αυτό το παιδί, αυτός είναι ο μεγαλύτερος στη βασιλεία των ουρανών. Αλλά όποιος θέλει να γίνει μεγάλος ανάμεσά σας, θα είναι διάκονός σας. ΜΑΡΚΟΣ. Και όποιος θέλει να γίνει πρώτος ανάμεσά σας, θα είναι δούλος όλων. ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ. Τίποτα να μην πράττετε από εριστικότητα ή κενοδοξία, αλλά με ταπεινοφροσύνη να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερο από τον εαυτό σας.

Προς Κορινθίους Α΄. Διότι, όπως ακριβώς το σώμα είναι ένα και έχει πολλά μέλη, όλα δε τα μέλη του ενός σώματος, αν και είναι πολλά, αποτελούν ένα σώμα, έτσι συμβαίνει και εν Χριστώ. Διότι στο ένα Πνεύμα όλοι εμείς βαπτιστήκαμε ώστε να αποτελέσουμε ένα σώμα, είτε Ιουδαίοι είτε Έλληνες, είτε δούλοι είτε ελεύθεροι, και τα εξής. Προς Φιλιππησίους. Να έχετε το ίδιο φρόνημα, διατηρώντας την ίδια αγάπη, όντας σύμψυχοι, έχοντας όλοι την ίδια σκέψη, να μην κάνετε τίποτα από εριστικότητα ή κενοδοξία, αλλά με ταπεινοφροσύνη να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερο από τον εαυτό σας· να μην αποβλέπει ο καθένας μόνο στο δικό του συμφέρον, αλλά ο καθένας ας αποβλέπει και στο συμφέρον των άλλων.

Προς Φιλιππησίους. Εάν, λοιπόν, υπάρχει κάποια παράκληση εν Χριστώ, εάν υπάρχει κάποια παραμυθία αγάπης, εάν υπάρχει κάποια κοινωνία Πνεύματος, εάν υπάρχουν σπλάχνα και οικτιρμοί, ολοκληρώστε τη χαρά μου, ώστε να φρονείτε όλοι το ίδιο, έχοντας την ίδια αγάπη, όντας σύμψυχοι, έχοντας το ένα και αυτό φρόνημα, μη πράττοντας τίποτε από εριστικότητα ή κενοδοξία.

Το πόσο δύσκολο είναι, εξάλλου, να βρεθεί άνθρωπος που να μην καταισχύνει το όνομα του Χριστού, αλλά που, κατά τις αποδημίες του, να καθιστά τη συναναστροφή του με τους έξω αντάξια της χριστιανικής του κλήσεως, σας είναι γνωστό και πριν από τα δικά μου λόγια. Έπειτα, εκείνοι που εμμένουν στη διάσταση, πώς δύνανται να οικοδομήσουν όσους ζουν στον κοινό βίο, είτε καθοδηγώντας τους προς την ειρήνη, εάν παραστεί ανάγκη, είτε προτρέποντάς τους προς τις άλλες εντολές, εφόσον προκαλούν πονηρές υποψίες εναντίον τους εξαιτίας του ότι δεν είναι ενωμένοι; Και επιπλέον αυτών ακούμε τον Απόστολο να γράφει στους Φιλιππησίους: «Ολοκληρώστε τη χαρά μου, ώστε να φρονείτε το ίδιο, έχοντας την ίδια αγάπη, όντες σύμψυχοι, έχοντας ένα φρόνημα, να μην πράττετε τίποτα από εριστικότητα ή κενοδοξία, αλλά με ταπεινοφροσύνη να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερο από τον εαυτό σας· να μη μεριμνά ο καθένας μόνο για τα δικά του, αλλά ο καθένας και για τα των άλλων».

Και προπάντων πρέπει ο μοναχός να εγκρατεύεται από τις συναναστροφές με γυναίκες και από την οινοποσία, διότι ο οίνος και οι γυναίκες εκτρέπουν τους συνετούς· και εκπληρώνοντας κατά το δυνατόν τις εντολές του Κυρίου, να μην πέφτει σε ακηδία, αλλά να περιμένει από Εκείνον τον μισθό και τον έπαινο, και να ποθεί την απόλαυση της αιώνιας ζωής, έχοντας πάντοτε μπροστά στα μάτια του τα λόγια του Δαβίδ και λέγοντας: «Έβλεπα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, επειδή βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ». Και ως υιός μεν να αγαπά τον Θεό με όλη την καρδιά, την ισχύ, τη διάνοια και τη δύναμή του· ως δούλος δε, να Τον ευλαβείται, να Τον φοβάται και να Τον υπακούει, και με φόβο και τρόμο να κατεργάζεται τη σωτηρία του· να έχει πνευματική ζέση, να είναι ενδεδυμένος την πανοπλία του Αγίου Πνεύματος, να τρέχει όχι χωρίς σκοπό και να πυγμαχεί όχι σαν να χτυπά τον αέρα, και να καταπαλεύει τον εχθρό μέσα στην ασθένεια της σάρκας και στην πτωχεία της ψυχής, και να πράττει όλα τα διατεταγμένα, αποκαλώντας τον εαυτό του αχρείο· να ευχαριστεί τον άγιο, ένδοξο και φοβερό Θεό, και να μην πράττει τίποτα από εριθεία και κενοδοξία, αλλά για τον Θεό και για να είναι αρεστός σε Αυτόν· διότι ο Θεός διασκόρπισε τα οστά των ανθρωπαρέσκων.

Ήταν λοιπόν αδύνατο να εξαλειφθεί η νόσος με άλλον τρόπο, παρά μόνο με το να διδάξει σαφώς να θεωρεί κάποιος ότι υστερεί τόσο πολύ έναντι των άλλων ως προς τη δόξα, ώστε να πρέπει να κατατάσσεται στην τάξη του δούλου, μη διστάζοντας να εκπληρώσει το διακόνημα που αρμόζει σε υπηρέτη, πλένοντας τα πόδια των αδελφών και ζωνόμενος την πετσέτα για την ανάγκη του έργου. Διότι, παρατήρησε πόσο δουλική είναι η πράξη, όσον αφορά, εννοώ, τα έθιμα του κόσμου και τις κοσμικές συνήθειες. Επομένως, ο Χριστός έγινε υπόδειγμα μετριοπαθούς και ταπεινού φρονήματος για όλους τους ανθρώπους στον βίο τους, και όχι μόνο για τους μαθητές. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος, παίρνοντας τον ίδιο ως πρότυπο, προτρέπει σε αυτό λέγοντας: «Αυτό το φρόνημα ας έχει ο καθένας σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού»· και πάλι: «Με ταπεινοφροσύνη να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερό του». Διότι ο νόμος της αγάπης και της ομοψυχίας θεμελιώνεται στο ταπεινό φρόνημα. Και για να εξυψώσει πολύ την εκτίμηση του γεγονότος, και να μη νομίσουμε ότι ο Χριστός έπραξε κάτι το συνηθισμένο, πάλι αναγκαστικά ο θεσπέσιος Ευαγγελιστής μας εκπλήσσει εκ των προτέρων δείχνοντας την ενυπάρχουσα σε αυτόν δόξα και εξουσία, και την κυριαρχία του επί των πάντων, με τα λόγια: «Γνωρίζοντας ότι ο Πατέρας έχει παραδώσει τα πάντα στα χέρια του».

Ελάτε λοιπόν, αγαπητοί, εφόσον υπάρχει ακόμα καιρός σωτηρίας, ας φροντίσουμε να αποβάλουμε κάθε ρυπαρότητα και κάθε κακία, και ας αγωνιστούμε τον καλόν αγώνα, ώστε να επιτύχουμε την αιώνια ζωή, στην οποία και κληθήκαμε, και ομολογήσαμε την καλή ομολογία, έχοντας λάβει το σχήμα της αγιωσύνης. Ας πολιτευθούμε, λοιπόν, επάξια αυτής της κλήσεως, και με κάθε ταπεινοφροσύνη και μακροθυμία ας ανεχόμαστε ο ένας τον άλλον μέσα στην αγάπη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και ας σπεύσουμε να διατηρούμε την ενότητα του Πνεύματος μέσω του συνδέσμου της ειρήνης. Ας μην κάνουμε τίποτα από εριστικότητα ή κενοδοξία. Ας μη φυτρώσει μέσα μας ρίζα πικρίας, ούτε να υποδουλώσουμε τους εαυτούς μας στα πονηρά πάθη, δηλαδή στη γαστριμαργία, η οποία είναι μητέρα της ακολασίας. Κανείς μας ας μη μιμείται τον Ησαύ, ο οποίος, αγαπώντας την κοπριά των εντέρων, πούλησε τα πρωτοτόκιά του, θεωρώντας ως θεό την κοιλιά του. Διότι αυτά που ήταν αφιερωμένα στον Θεό, τα πρόδωσε για τη γαστριμαργία, έχοντας βεβηλωθεί με αυτά και έχοντας γίνει ξένος προς τον Θεό. Ας μην του μοιάσουμε, λοιπόν, αυτόν που ονομάστηκε από τον Απόστολο πόρνος και βέβηλος. Διότι λέει, να μην υπάρχει κανένας πόρνος ή βέβηλος όπως ο Ησαύ, αλλά ας ζηλώσουμε τον απλό και άκακο βίο του Ιακώβ, ώστε μαζί του να κληρονομήσουμε την ευλογία· διότι, λέει, ο Ιακώβ ήταν άνθρωπος άκακος και ειλικρινής, που κατοικούσε σε σπίτι.

Εφόσον λοιπόν ένας είναι ο προαναφερθείς σκοπός που βρίσκεται ενώπιον όλων των αδελφών οι οποίοι έχουν τον ίδιο τρόπο ζωής, ας αγωνίζεται στο εξής ο καθένας ανάλογα με τη δύναμή του, και ας πιστεύει στον αψευδή Θεό ότι θα φτάσει στο τέλειο μέτρο της υιοθεσίας του χριστιανισμού, με κάθε αγαθή προθυμία και άσκηση της αρετής. Η απλότητα, η ακακία, η μεταξύ σας αγάπη, η χαρά και η ταπεινοφροσύνη ας υπάρχουν οπωσδήποτε πάντοτε, σαν ένα σταθερό θεμέλιο μέσα στην αδελφότητα, ώστε να μην αποδείξετε μάταιο τον κόπο σας υπερηφανευόμενοι ο ένας εναντίον του άλλου, ή γεμίζοντας με εγωισμό, ή γογγύζοντας, αλλά μάλλον, θεωρώντας με ταπεινοφροσύνη τους άλλους ανώτερους και κυρίους από τον εαυτό σας, να γίνουμε μιμητές Εκείνου που πτώχευσε για εμάς. Και ούτε αυτός που αδιαλείπτως αφοσιώνεται στις προσευχές να υπερηφανεύεται εναντίον εκείνου που δεν μπορεί ακόμη να αφοσιωθεί με αυτόν τον τρόπο, ώστε να μπορέσει το έργο του να προκόψει ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων, ούτε αυτός που προσφέρει τον εαυτό του στη διακονία ή στις άλλες υπηρεσίες, υποκινούμενος από κακία, να γογγύζει ή να κατακρίνει εκείνον που σχολάζει στις προσευχές και τις νηστείες, για να αποκτήσει χάρη ενώπιον του Θεού και να γίνει το έργο του ευπρόσδεκτο. Αλλά, όντας μέλη ο ένας του άλλου και έχοντας χρέος να αναπαύει ο ένας τον άλλον, ας μην κάνουμε τίποτα από αντιδικία ή κενοδοξία, σύμφωνα με το αποστολικό παράγγελμα.

Και τι να πω για την αγαπητική σχέση των πατέρων μεταξύ τους; Διότι δεν είναι καθόλου θαυμαστό το ότι, ως άνθρωποι που έχουν ομότιμη φύση, δεν επιθυμούν να υπερτερούν σε τίποτα ο ένας έναντι του άλλου, αλλά με ταπεινοφροσύνη θεωρούν τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό τους. Εκείνο όμως που κυρίως άγγιξε τη διάνοιά μου είναι ότι 〈ο Δεσπότης όλης της κτίσεως, ο μονογενής Υιός, ο Οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, ο Οποίος υπήρχε εξαρχής, ο Οποίος υπάρχει σε μορφή Θεού, ο Οποίος συγκρατεί τα σύμπαντα με τον ρήμα της δυνάμεώς Του〉 δεν ταπείνωσε τον εαυτό Του μόνο σε τούτο, με το να επιδημήσει δηλαδή μέσω της σαρκός στην ανθρώπινη φύση, αλλά δέχεται και τον ίδιο Του τον προδότη, τον Ιούδα, όταν εκείνος Τον πλησιάζει με το ίδιο του το στόμα για να Τον φιλήσει· και εισερχόμενος στην οικία του Σίμωνα του λεπρού, τον επιπλήττει για το γεγονός ότι δεν Τον φίλησε, ως δείγμα ελλείψεως φιλανθρωπίας. Εγώ, όμως, ούτε καν ως λεπρός δεν λογίστηκα.

Διότι δεν είναι καθόλου θαυμαστό, εφόσον είμαστε άνθρωποι με ομότιμη φύση, να μην επιθυμεί κανείς να έχει τίποτα περισσότερο από τους άλλους, αλλά με ταπεινοφροσύνη να θεωρούμε τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό μας· εκείνο όμως που ιδιαιτέρως συνείχε τη διάνοιά μου, είναι ότι ο Δεσπότης όλης της κτίσεως, ο Μονογενής Υιός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, ο Οποίος ήταν εξαρχής, ο Οποίος υπάρχει στη μορφή του Θεού, ο Οποίος συγκρατεί τα σύμπαντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, δεν ταπείνωσε τον Εαυτό Του μόνο με τούτο, με το να ενδημήσει δηλαδή μέσω της σάρκας στην ανθρώπινη φύση, αλλά δέχεται και τον ίδιο Του τον προδότη, τον Ιούδα, να Τον πλησιάζει στο ίδιο Του το στόμα με φίλημα, και εισερχόμενος στην οικία του Σίμωνα του λεπρού, τον επιπλήττει επειδή δεν Τον φίλησε, θεωρώντας το δείγμα έλλειψης αγάπης· εγώ όμως δεν θεωρήθηκα ούτε καν στη θέση ενός λεπρού. Ποιος, απέναντι σε ποιον; Δεν μπορώ να βρω τη διαφορά· απέναντι σε Εκείνον που κατέβηκε από τόσο ψηλά, ποιος είναι αυτός που κείτεται πού; Εάν βέβαια εξετάζει κανείς τα πράγματα αυτού του κόσμου. Διότι, εάν κανείς εξετάσει τα της σαρκός, είναι ίσως τόσο ανώδυνο να πει ότι η ευγένεια και η ελευθερία είναι ομότιμες και στους δύο· εάν όμως αναζητήσει κανείς την αληθινή ελευθερία και ευγένεια της ψυχής, είμαστε και οι δύο εξίσου δούλοι της αμαρτίας, και εξίσου έχουμε ανάγκη από Εκείνον που αίρει τις αμαρτίες.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΖΗΝΩΝΑ 1265. Είναι πράγματι περίλαμπρο και ολοφάνερο το αποστολικό νόημα· αν όμως σου φαίνεται βαθύ και δυσπρόσιτο, θα προσπαθήσω να το αποσαφηνίσω με συντομία. Ο Απόστολος, αφού προέτρεψε στη μετριοφροσύνη και είπε: «Να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερο από τον εαυτό σας», πρόσθεσε: «Αυτό το φρόνημα ας υπάρχει μέσα σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, ενώ υπήρχε με μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου». Αν λοιπόν δεν ήταν ίσος, το παράδειγμα θα ήταν περιττό, εφόσον, υπακούοντας σε κάποιον ανώτερό του που τον διέταξε, έκανε όσα έκανε. Αν όμως ήταν ίσος, όπως πράγματι είναι ίσος, τότε ο λόγος είναι αρμόδιος και αποβλέπει στην ταπεινοφροσύνη. Αν θεωρούσε απροσδόκητο εύρημα το να είναι ίσος, δεν θα ταπείνωνε τον εαυτό του, μήπως η υπηρεσία αποτελέσει τεκμήριο εναντίον της αξίας του. Επειδή όμως ήταν ίσος εκ φύσεως και είχε την ευγένεια κατά την ουσία, και όχι ως δωρεά που του παραχωρήθηκε κατά χάριν, δεν αρνήθηκε να ταπεινώσει τον εαυτό του. Διότι ένας δούλος που ελευθερώθηκε και τιμήθηκε με την υιοθεσία, επειδή θα θεωρούσε την αξία του αρπαγή ή τυχαίο εύρημα, δεν θα δεχόταν να επιτελέσει έργο υπηρέτη· ο γνήσιος όμως Υιός, ο οποίος έχει σύμφυτες τόσο την ευγένεια όσο και την αξία, δεν θα αρνιόταν να επιτελέσει κάτι τέτοιο, αφού κάθε υποψία έχει απομακρυνθεί. Διότι στον πρώτο η παλαιά δουλεία γεννά υποψία ευτέλειας, ενώ στον δεύτερο η έμφυτη ευγένεια δεν επιτρέπει ούτε καν να γεννηθεί τέτοια υπόνοια.

Ομιλία Ε΄. Εάν, λοιπόν, υπάρχει κάποια παράκληση εν Χριστώ, εάν υπάρχει κάποια παρηγοριά αγάπης, εάν υπάρχει κάποια κοινωνία Πνεύματος, εάν υπάρχουν σπλάχνα και οικτιρμοί, ολοκληρώστε τη χαρά μου, ώστε να έχετε το ίδιο φρόνημα, διατηρώντας την ίδια αγάπη, να είστε σύμψυχοι, έχοντας ένα και το αυτό φρόνημα. Να μην κάνετε τίποτα από ερίθεια ή κενοδοξία, αλλά με ταπεινοφροσύνη να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερο από τον εαυτό σας. Να μην φροντίζει ο καθένας μόνο τα δικά του, αλλά ο καθένας ας μεριμνά και για τα των άλλων.

«Σύμψυχοι», λέει· δηλαδή, με μία ψυχή να οικειοποιείστε τα σώματα όλων, όχι κατά την ουσία (διότι δεν είναι δυνατό), αλλά κατά την προαίρεση και τη γνώμη· ώστε τα πάντα να γίνονται σαν από μία ψυχή. Τι σημαίνει «σύμψυχοι»; Το φανέρωσε λέγοντας: «να έχετε το αυτό φρόνημα»· ας είναι ένα το φρόνημα, σαν να προέρχεται από μία ψυχή. Τίποτα να μην κάνετε από εριστικότητα.

Αξιώνει λοιπόν και αναφέρει τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να γίνει αυτό: «Να μην κάνετε τίποτε από ερίθεια ή κενοδοξία», λέει. Αυτό ακριβώς που λέω πάντοτε, ότι δηλαδή αυτό είναι η αιτία όλων των κακών: από εδώ προέρχονται οι μάχες και οι έριδες, από εδώ οι φθόνοι και οι φιλονικίες, από εδώ προέρχεται η ψύχρανση της αγάπης, όταν επιθυμούμε διακαώς τη δόξα των ανθρώπων, όταν είμαστε δούλοι της τιμής των πολλών. Διότι δεν είναι δυνατόν αυτός που είναι δούλος της δόξας να είναι και γνήσιος δούλος του Θεού.

Πώς λοιπόν να αποφύγουμε την κενοδοξία, λέει; Διότι δεν μας είπες ακόμη τον τρόπο. Άκου τα όσα ακολουθούν: «Αλλά με την ταπεινοφροσύνη», λέει, «θεωρώντας ο ένας τον άλλον ανώτερο από τον εαυτό του». Ω, πώς εξέθεσε ένα δόγμα γεμάτο από κάθε φιλοσοφία, και ένα οικοδόμημα για τη σωτηρία μας! Εάν θεωρήσεις, λέει, ότι ο τάδε είναι ανώτερός σου, και πείσεις τον εαυτό σου γι' αυτό, ή μάλλον, όχι μόνο αν το πεις, αλλά και αν βεβαιωθείς πλήρως, του αποδίδεις και την τιμή· αν όμως εσύ του αποδίδεις την τιμή, δεν θα αγανακτήσεις βλέποντάς τον να τιμάται από άλλον. Μη θεωρείς, λοιπόν, απλώς ότι είναι ανώτερός σου, αλλά ότι υπερέχει, πράγμα που συνιστά ισχυρή ανωτερότητα, και έτσι δεν θα παραξενευτείς βλέποντάς τον να τιμάται, ούτε θα πληγωθείς. Κι αν σε υβρίσει, θα το υπομείνεις γενναία, διότι τον έχεις θεωρήσει ανώτερό σου. Κι αν σε χλευάσει, θα υποχωρήσεις· κι αν σε βλάψει, θα το υπομείνεις σιωπηλά. Διότι, όταν άπαξ η ψυχή βεβαιωθεί πλήρως ότι ο άλλος είναι ανώτερος, δεν περιπίπτει σε οργή για όσα κακά τυχόν υποστεί από αυτόν, ούτε σε φθόνο.

Πώς κένωσε τον εαυτό Του; Λαμβάνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους και βρισκόμενος κατά το σχήμα ως άνθρωπος. Εδώ, σε σχέση με το «να θεωρείτε αλλήλους ανώτερους από τον εαυτό σας», είπε τούτο, το «κένωσε τον εαυτό Του»· επειδή, αν είχε υποταχθεί, η πράξη δεν θα ήταν δείγμα ταπεινοφροσύνης, αν δεν το επέλεγε οικειοθελώς, αν δεν προερχόταν από τον Ίδιο. Διότι, αν δεν γνώριζε ότι έπρεπε να γίνει αυτό, θα ήταν ατελής· αν, μη γνωρίζοντας, περίμενε τον καιρό της προσταγής, θα αποδεικνυόταν ότι αγνοεί τον κατάλληλο καιρό· ή αν γνώριζε και το ότι πρέπει να γίνει, και το πότε πρέπει να γίνει, για ποιο λόγο υπέμεινε να υποταχθεί; Για να δείξει την υπεροχή του Πατρός; Αυτό δεν δείχνει την υπεροχή του Πατρός, αλλά τη δική Του ευτέλεια· διότι δεν είναι άραγε ικανό το όνομα του Πατρός να δείξει τα πρεσβεία του Πατρός;

Αλλά, για να μην εξάγουμε αυτό το συμπέρασμα από συλλογισμούς, εμπρός ας το αποδείξουμε από τις ίδιες τις Γραφές, δείχνοντας ότι από ταπεινοφροσύνη ανέλαβε σάρκα. Διότι ο Παύλος, που τα γνώριζε αυτά με ακρίβεια, όταν πρόκειται να μας συμβουλεύσει κάτι το ωφέλιμο, αντλεί για εμάς τα υποδείγματα της αρετής από ψηλά· για παράδειγμα, συμβουλεύει πολλές φορές περί αγάπης, και θέλοντας να παρακινήσει τους μαθητές στο να αγαπούν ο ένας τον άλλον, προβάλλει ως παράδειγμα τον Χριστό λέγοντας: «Οι άνδρες, να αγαπάτε τις γυναίκες σας, όπως ακριβώς και ο Χριστός αγάπησε την Εκκλησία». Πάλι, όταν ομιλεί περί ελεημοσύνης, κάνει το ίδιο ακριβώς· γι' αυτό και λέει: «Γνωρίζετε τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ότι για χάρη σας πτώχευσε, αν και ήταν πλούσιος, ώστε εσείς με τη δική του πτώχεια να πλουτίσετε». Και αυτό που λέει σημαίνει το εξής: όπως ο Δεσπότης σου πτώχευσε, περιβαλλόμενος τη σάρκα, έτσι και εσύ πτώχευσε ως προς τα χρήματα. Διότι, όπως ακριβώς εκείνον δεν τον έβλαψε καθόλου η πτώχεια της δόξας του, έτσι ούτε και εσένα θα μπορέσει να σε βλάψει η πτώχεια των χρημάτων, αλλά αντιθέτως θα σου αποφέρει μεγάλο πλούτο. Έτσι και περί ταπεινοφροσύνης, πάλι, απευθυνόμενος στους Φιλιππησίους, προβάλλει ως παράδειγμα τον Χριστό, και αφού είπε: «Με την ταπεινοφροσύνη να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερό σας», πρόσθεσε: «Διότι αυτό το φρόνημα ας υπάρχει ανάμεσά σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά εκένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου».

Μην παραμελείς, λοιπόν, αγαπητέ, τη σπουδή γι' αυτά. Αντιθέτως, εάν είναι δυνατόν, εκείνους που συναντούμε, οποιοιδήποτε και αν είναι, ας προτρέχουμε να τους τιμούμε πρώτοι, τόσο στους χαιρετισμούς όσο και σε όλα τα άλλα. Εάν όμως κάποιος άλλος σε προλάβει, δείξε και πάλι μεγαλύτερη τιμή σε αυτόν. Διότι αυτό ακριβώς παρήγγειλε και ο Παύλος, λέγοντας τα εξής: «Να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερο από τον εαυτό σας». Έτσι έπραξε και ο Δαβίδ, ο οποίος και πρώτος τίμησε, και αφού τιμήθηκε, ανταπέδωσε πάλι την τιμή σε μεγαλύτερο βαθμό, λέγοντας: «Ο δούλος σου, κύριέ μου βασιλιά». Και δες πόσο μεγάλο κέρδος αποκόμισε. Επειδή, όταν ο Δαβίδ τα είπε αυτά, ο Σαούλ δεν άντεξε πια να ακούσει αυτή τη φωνή χωρίς να δακρύσει· αλλά ξέσπασε σε πικρούς λυγμούς, φανερώνοντας μέσα από τα δάκρυά του την υγεία της ψυχής και το ανώτερο πνευματικό φρόνημα που του ενέσταλαξε ο Δαβίδ.

Γι' αυτόν τον λόγο συμβουλεύει ο Παύλος να έχουμε το ίδιο φρόνημα και να λέμε τα ίδια, και να θεωρούμε τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό μας, ώστε να μη διαλύεται η αγάπη εξαιτίας της φιλοδοξίας, αλλά, παραχωρώντας αμοιβαία την τιμή ο ένας στον άλλον, να ζούμε εν ομονοία. Και πάλι λέει: «Διά της αγάπης να γίνεστε δούλοι ο ένας του άλλου». Διότι όλος ο νόμος εκπληρώνεται σε έναν λόγο, στο «Να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Εκείνος που αγαπά δεν επιθυμεί μόνο να δίνει εντολές, αλλά και να δέχεται εντολές· και χαίρεται περισσότερο όταν δέχεται εντολές, παρά όταν δίνει. Εκείνος που αγαπά θέλει περισσότερο να προσφέρει χάρη, παρά να λαμβάνει· διότι προτιμά να έχει τον φίλο του οφειλέτη, παρά να του οφείλει ο ίδιος. Εκείνος που αγαπά και θέλει να προσφέρει σε αυτόν που αγαπά, και δεν θέλει να φαίνεται ότι προσφέρει, και επιθυμεί να κάνει ο ίδιος την αρχή της ευεργεσίας, χωρίς να φαίνεται ότι κάνει την αρχή της ευεργεσίας. Ίσως κάποιοι να μην κατανοούν αυτό που ειπώθηκε· γι' αυτό θα το κάνω σαφές με ένα παράδειγμα.

Αυτή δε είναι, το να είστε ομόπιστοι και ομόψυχοι. «Να μην κάνετε τίποτα από εγωιστική αντιπαλότητα ή κενοδοξία, αλλά με ταπεινοφροσύνη να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερό του». Διότι αυτό είναι κυρίως εκείνο που δημιουργεί τις αιρέσεις: η φιλονικία και η κενοδοξία. «Ας μην επιδιώκει ο καθένας μόνο το δικό του συμφέρον, αλλά ο καθένας ας επιδιώκει και το συμφέρον των άλλων». Μην επιδιώκεις αυτό, λέει, το πώς δηλαδή θα ονομαστείς δάσκαλος και κάποιος σπουδαίος, αλλά το πώς δεν θα σκανδαλίσεις τον αδελφό σου. «Διότι αυτό το φρόνημα ας υπάρχει μεταξύ σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, αν και υπήρχε με μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγμό το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και, αφού βρέθηκε ως προς το σχήμα σαν άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε, και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού Χριστού να καμφθεί κάθε γόνυ, από τα επουράνια, τα επίγεια και τα καταχθόνια, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός». Ο λόγος του αφορούσε την ταπεινοφροσύνη, έστω κι αν άπτεται του δόγματος. Παρατήρησε όμως πόση είναι η ακρίβεια του δόγματος.

Βρίσκοντας δε μια τέτοια αφορμή, επιδεικνύουμε την πονηριά μας σαν να χαιρόμαστε για κάτι καλό, και αφού ανταποδώσουμε τα ίσα και χορτάσουμε την κακία, τότε τους μιλάμε πιο φιλικά, θέτοντας ως θεμέλιο μιας δεύτερης φιλίας την προηγηθείσα νίκη του κακού. Είναι δε απόλυτη ανάγκη το έργο που ακολουθεί να είναι όμοιο με το θεμέλιο και πάλι να επιζητά τη φιλονικία, ώστε ποτέ να μην παραμένει η φιλία απρόσβλητη σε εκείνον που θέλει να νικά, αλλά πάντοτε τη νίκη να την ακολουθεί το μίσος, όπως ακριβώς λέει η θεία Γραφή ότι «Το μίσος εγείρει φιλονικία». Ένα τέτοιο νόσημα προκύπτει σε αυτούς που επιδιώκουν τα πρωτεία στη δόξα και στα χρήματα, όπως ακριβώς το δυσεντέριο στον πρώτο του νησιού, το οποίο και τώρα ο μακάριος Παύλος θεραπεύει λέγοντας: «Με την ταπεινοφροσύνη να θεωρείτε ο ένας τον άλλον ανώτερο από τον εαυτό σας». Απέναντι λοιπόν στους πιο ταπεινούς ή στους ισότιμους έτσι συμπεριφερόμαστε. Την πονηριά όμως απέναντι στους πιο δυνατούς, η οποία είναι κρυμμένη και πολύτροπη, δεν είναι καθόλου εύκολο ούτε να την περιγράψει κανείς όπως είναι, ούτε να την κατανοήσει.

Φιλιππησίους 2,3 〈Αλλά με την ταπεινοφροσύνη.〉 Θέλετε να μάθετε ότι η ταπεινοφροσύνη δεν σας βλάπτει καθόλου, ούτε σας ζημιώνει, ούτε σας κατεβάζει από το τωρινό σας ύψος, αλλά μάλλον γίνεται απόδειξή του; Σκεφτείτε, λέει, τον Χριστό· διότι κυρίως σε αυτό αποδεικνύεται ότι είναι εκ φύσεως Θεός, στο ότι ταπεινώθηκε και ενδύθηκε την ανθρώπινη φύση. Διότι γνώριζε ότι από αυτήν την ταπείνωση δεν θα ζημιωθεί καθόλου το ύψος της θεότητας που κατείχε εκ φύσεως. Εάν όμως το είχε αποκτήσει επίκτητα, θα φοβόταν να ταπεινώσει τον εαυτό Του, για να μην εκπέσει από το αξίωμα που με κόπο είχε αποκτήσει. Επομένως, η ταπείνωση είναι απόδειξη του φυσικού ύψους της θεότητάς Του. Εάν λοιπόν κάποιος είναι υψηλός στην αρετή και επιθυμεί να είναι μέγας, ας ταπεινοφρονεί· διότι η ταπείνωση είναι αυτή που δείχνει και μαρτυρεί το ύψος της αρετής. Ας μιμείται τον Χριστό· δεν θα χάσει τίποτα ταπεινωνόμενος, αλλά μάλλον θα αποκομίσει μεγάλο κέρδος. Ο φτωχός στην αρετή δεν μπορεί να ταπεινωθεί· διότι φοβάται μήπως εκπέσει από το επίπλαστο και προσποιητό του ύψος. Ο πλούσιος και υψηλός στην αρετή ας ταπεινώνεται· διότι σε αυτό ακριβώς δείχνει περισσότερο τον εαυτό του ως αληθινά υψηλό, στο ότι δεν φοβάται να ταπεινωθεί, και γνωρίζει ότι είναι σταθερά θεμελιωμένος.

Και ούτε εκείνος που εγκαρτερεί αδιαλείπτως στις προσευχές ας υπερηφανεύεται και ας επαίρεται εις βάρος εκείνου που δεν μπορεί ακόμη να εγκαρτερήσει έτσι, για να μπορέσει το έργο του να προκόβει ενώπιον Θεού και ανθρώπων, ούτε εκείνος που έχει αφιερώσει τον εαυτό του στη διακονία ή στην υπόλοιπη υπηρεσία, παρακινούμενος από κακία, να γογγύζει ή να κατακρίνει εκείνον που αφιερώνεται στις προσευχές και στις νηστείες, ώστε να αποκτήσει χάρη από τον Θεό και να γίνει το έργο του ευπρόσδεκτο, αλλά, ως μέλη ο ένας του άλλου και οφείλοντας να αναπαύουμε ο ένας τον άλλον, ας μην κάνουμε τίποτα από εγωισμό ή κενοδοξία, σύμφωνα με το αποστολικό παράγγελμα. Διότι, όπως ακριβώς τα μέλη του σώματος, τα οποία διοικούνται από τη μία ψυχή, παρέχουν τη διακονία άφθονα το ένα στο άλλο, και «Δεν μπορεί», λέει, «ο οφθαλμός να πει στο χέρι: δεν σε έχω ανάγκη, ούτε το κεφάλι στα πόδια: δεν σας έχω ανάγκη, αλλά πολύ περισσότερο, τα μέλη του σώματος που φαίνονται να είναι πιο αδύναμα, αυτά τα περιποιούμαστε και σε αυτά αποδίδουμε περισσότερη τιμή», έτσι και εμείς, όντας μέλη ο ένας του άλλου, όπως έχει ειπωθεί, ας πράττουμε, και ο καθένας, ως μέλη ο ένας του άλλου, κυβερνώμενοι από ένα Πνεύμα και τρεφόμενοι από τον έναν ζωντανό Λόγο της αλήθειας, οφείλουμε μέσω της αγάπης, της απλότητας, της αγαθότητας και της χαράς να συναρμοστούμε για την ανάπαυση ο ένας του άλλου.

Μικρή είναι η μερίδα που απέκοψε τον εαυτό της από την υπό τον ουρανό Εκκλησία, και μάλιστα από φόβο, για τα πρόσκαιρα, για τη σάρκα, την οποία λίγο αργότερα θα παραδώσουμε στο αιώνιο πυρ μαζί με την ψυχή, εάν δεν κρατηθούμε από την αλήθεια. Ακόμη και αν δοκιμαστούμε, και αν μαστιγωθούμε, και αυτό πολλές φορές, και τέλος αν πεθάνουμε· έπειτα δεν αποτελεί ανείπωτη χαρά να επιτύχουμε εμείς τη βασιλεία των ουρανών και εντεύθεν να αποκομίσουμε αθάνατη δόξα; Ή μήπως, αντίθετα, αποφεύγοντας τα προαναφερθέντα, να χλευαστούμε μέχρι τέλους και να υποστούμε ατελείωτη ντροπή; Ναι, παρακαλώ, παιδάκια μου, τα οποία γέννησα εν Κυρίω, τα οποία αύξησε ο Χριστός με πόνους και κόπους όχι μόνο ασκητικούς, αλλά και αθλητικούς· κάντε πλήρη τη χαρά μου έχοντας το ίδιο φρόνημα, διατηρώντας την ίδια αγάπη, όντας σύμψυχοι και έχοντας τον ίδιο σκοπό, μην κάνοντας τίποτε από εριστικότητα ή κενοδοξία, αλλά με ταπεινοφροσύνη θεωρώντας ο ένας τον άλλον ανώτερο από τον εαυτό του. Αποστολικά είναι τα παραγγέλματα, έστω κι αν υπενθυμίζονται από εμένα τον ταλαίπωρο. Προσεύχεστε και για μένα, παρακαλώ, για να μου δοθεί ισχύς, δύναμη και λόγος για χάρη σας (έστω και αν εγώ είμαι ανάξιος της θείας χάριτος), ώστε ομόθυμα με ένα πνεύμα να δοξαστεί ο Θεός στο σώμα και στο πνεύμα μας.

Εάν, λοιπόν, υπάρχει κάποια παρηγοριά εν Χριστώ, εάν υπάρχει κάποια παραμυθία αγάπης, εάν υπάρχει κάποια κοινωνία πίστεως, εάν υπάρχουν σπλάχνα και οικτιρμοί, κάντε την χαρά μου πλήρη, ώστε να λέω και εγώ ο ταλαίπωρος μαζί με τον απόστολο, να έχετε το ίδιο φρόνημα, την ίδια αγάπη, να είστε σύμψυχοι, να σκέφτεστε το ένα και το αυτό, χωρίς να ενεργείτε ή να αντιτάσσεστε ο ένας στον άλλον από εριστικότητα ή κενοδοξία. Διότι είναι στη φύση των πραγμάτων, ακόμη και στους αγώνες υπέρ της ευσέβειας, να παρεισφρέει η φιλοπρωτία και η φιλονεικία. Αλλά εσείς, ως διάκονοι του Θεού (διότι συμπεριλαμβάνω στο πρόσωπό σου αυτούς που κατέχουν υπερέχουσα θέση, οι οποίοι και θα διαβάσουν την επιστολή), μην δώσετε σε τίποτα καμία αφορμή για πρόσκομμα, για να μην κατηγορηθεί η διακονία σας. Γένοιτο.

Ναι, σας παρακαλώ, ναι, σας ικετεύω, αδελφοί μου, «κάντε την χαρά μου τέλεια, όπως λέει πάλι ο Απόστολος, ώστε να έχετε το ίδιο φρόνημα, έχοντας την ίδια αγάπη, ομόψυχοι, σκεπτόμενοι το ίδιο πράγμα, χωρίς να κάνετε τίποτα από φατριασμό ή κενοδοξία, αλλά με ταπεινοφροσύνη να θεωρείτε αλλήλους ανώτερους από τον εαυτό σας.» Ας προφυλάξουμε τις αισθήσεις μας, την όραση, την ακοή, την όσφρηση, τη γεύση, την αφή, μέσω των οποίων εισέρχεται ο θάνατος. Ας χαλιναγωγήσουμε τον νου μας ώστε να μην παρασύρεται σε όσα δεν πρέπει, να μη βαδίζει στο κενό προς τα ανάρμοστα, να μην αναπλάθει πονηρές εικόνες ούτε να συλλαμβάνει αμαρτωλές επιθυμίες, από τις οποίες καθόλου δεν ωφελούμαστε ούτε απολαμβάνουμε ηδονή, απεναντίας, μάλλον οδυνώμαστε και συντριβόμαστε, χωρίς να καταλήγουμε σε τίποτα το χρήσιμο. Μία λοιπόν είναι η ανάπαυση και μία η ηδονή: να διατηρούμε καθαρή την ψυχή και να αποβλέπουμε στην απάθεια. Και ας μην κυριευόμαστε από ακηδία όταν προσκαλούμαστε προς τις αναπαύσεις και τη χαρά της απάθειας, αλλά ας σπεύδουμε και ας επιδιώκουμε έντονα, με επιμέλεια, να διορθώνουμε κάθε ελάττωμα, και ο Θεός θα είναι βοηθός μας, διότι ο Κύριος είναι κοντά σε αυτούς που προσμένουν με υπομονή αυτόν. Και ζώντας με αυτόν τον τρόπο, είθε να αξιωθούμε τη βασιλεία των ουρανών, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και η δύναμη, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.