Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 2:6

Αλλά αυτά, βέβαια, λέχθηκαν για τον Αδάμ· ενώ για τον Χριστό, τον Υιό του Θεού, έχει λεχθεί ότι έλαβε εκουσίως μορφή δούλου, δηλαδή ουσία δούλου. Αυτή λοιπόν η κατά τον Χριστό μορφή και ουσία του δούλου, κατά ποια έννοια λέγεται μορφή δούλου; Σε ποια δουλεία και υπηρεσία και υποταγή αντιστοιχεί; Μήπως στη δεσποτική θέληση και ενέργεια και μορφή του Θεού Λόγου; Μακριά από την μανία του Αρείου.

Άρα, ο Χριστός, επειδή υπάρχει με τη μορφή του Θεού κατά τη θεότητά του, έχει θελημα δεσποτικό, το οποίο είναι κοινό στον Πατέρα, στον ίδιο τον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα· επειδή όμως έλαβε και μορφή δούλου, έχει και το θέλημα της νοερής και αχράντου ψυχής του, το οποίο, ως κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού, εκπληρώνει το θέλημα του Δεσπότου.

Διότι εκείνος που ήταν «σε μορφή Θεού» έλαβε για χάρη μας «μορφή δούλου». Και η μεν μορφή του Θεού σημαίνει την ουσία του Θεού, όπως και η μορφή του ανθρώπου δηλώνει την ανθρώπινη φύση.

Και ο μεν Θεός επαινεί αυτούς που πέτυχαν κατορθώματα, όμως δεν εκπλήσσεται, επειδή ο λόγος του δεν νικιέται από ανθρώπινο θαύμα· ο άνθρωπος, όμως, επαινεί μεν όσα είναι εύκολα κατανοητά με τη λογική, θαυμάζει δε όσα υπερβαίνουν κάθε λόγο και έπαινο. Για να δείξουν, λοιπόν, οι απόστολοι το μέγεθος του ευαγγελικού μυστηρίου και την υπερβολή των πραγμάτων, δεν επαινούν απλώς, αλλά θαυμάζουν το όνομα: «Πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου». Ποιο όνομα; Του Ιησού Χριστού, απαντά ο Παύλος, επειδή «ενώ υπήρχε με μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, γι' αυτό ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού Χριστού να κάμψει κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων», και όλοι μαζί να λένε: «Πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη». Και γιατί το λέμε αυτό; Για να πούμε και εμείς την αλήθεια και να διδάξουμε τον κόσμο. Τι; «Ότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου πάνω από τους ουρανούς». Ποια μεγαλοπρέπεια;

Διότι ο άνθρωπος ευλόγως αναγνωρίζεται ως ζωντανό ον που αποτελείται από νοερή ψυχή και αισθητό σώμα, επειδή κανένα από τα δύο δεν έχει προϋπάρχουσα υπόσταση χωρίς το άλλο, ούτε διασώζει τον όρο της φύσεως, καθώς έλαβαν ταυτόχρονα την αρχή της υπάρξεώς τους από τη μήτρα, και έτσι έρχονται στη ζωή, δημιουργώντας τη σύσταση ενός ενιαίου όντος· ο δε Κύριος Ιησούς δεν λαμβάνει την ύπαρξή Του από ατελή στοιχεία, αλλά φανερώνει στον εαυτό Του τη σύνοδο τέλειων φύσεων. Και στην πρώτη μεν περίπτωση, μέρη του ανθρώπου είναι η ψυχή και το σώμα· ενώ εδώ, ούτε η σάρκα είναι μέρος του Λόγου, ούτε ο Λόγος μέρος της σάρκας· διότι το καθένα από αυτά, και πριν από την ένωση, φανερώνει τέλεια τη φύση του, ώστε να μην λείπει απολύτως τίποτα, ούτε στη θεότητα ως προς τον δικό της λόγο, ούτε στην ανθρωπότητα. Άλλο πράγμα, δηλαδή, είναι να συμπληρώνεται μια ουσία από δύο μέρη, και άλλο να ενώνονται δύο ουσίες, από τις οποίες η καθεμία έχει την τελειότητα· γι' αυτό και ονομάζεται μορφή Θεού και μορφή δούλου. Στην περίπτωση, όμως, του ανθρώπου, ούτε η ψυχή μόνη της είναι άνθρωπος ούτε η σάρκα. Διότι, εάν κάποιο από αυτά ήταν τέλεια φύση ως προς την ενέργεια, θα έπραττε κάτι και χωρίς το άλλο. Όταν δε μνημονεύεται κάποιο από αυτά, δηλώνει το όλον ξεκινώντας από το μέρος· το μέρος δεν αποτελεί τέλεια φύση ως προς την ενέργεια. Και αυτός είναι ο άνθρωπος, όχι μόνο κατά τους θείους νόμους, αλλά βεβαίως και κατά τους ανθρώπινους συλλογισμούς.

Του Μεγάλου Αθανασίου, από το έργο Κατά αιρέσεων. Ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό· αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου. Δύο μορφές έχει· κράτα τες, και μην παραχαράξεις καμία από τις δύο. Διότι ούτε ως άνθρωπος, όντας ο Υιός του Θεού και Θεός, εξαφάνισε τη θεϊκή μορφή· ούτε ως Θεός απαρνήθηκε την ανθρώπινη μορφή. Επειδή, λοιπόν, φέρει δύο μορφές, εννοώ τη δεσποτική και τη δουλική· τη μία εκ φύσεως θεϊκή και την άλλη εκ φύσεως ανθρώπινη· τη μία προ των αιώνων και την άλλη κατά τους ύστερους χρόνους· τη μία εκ του Πατρός και την άλλη εκ της Παρθένου· τη μία από μόνον (τον Πατέρα) και την άλλη από μόνη (την Παρθένο)· εφόσον σε αυτές υφίστανται δύο πραγματικότητες, πρόκειται για δύο μέσα σε ένα. Διότι ούτε χωρίζουμε τον Θεό Λόγο από το σώμα, ούτε αναγνωρίζουμε δύο Υιούς και Χριστούς, αλλά τον προ των αιώνων Υιό του Θεού που στους ύστερους καιρούς έγινε τέλειος άνθρωπος από την ίδια τη μήτρα της Παρθένου. Διότι, όπως ο Πατέρας που γέννησε, γέννησε τέλειο Υιό, έτσι και αυτός ο ίδιος, ο ένας Υιός και Λόγος του Πατρός, θέλοντας να σώσει τον άνθρωπο που χανόταν ολοκληρωτικά, έγινε τέλειος άνθρωπος· για να μη συμβεί, σώζοντας το εξωτερικό, να αφήσει το εσωτερικό προδομένο στη φθορά. Διότι δεν προσέλαβε σώμα αφήνοντας την ψυχή, αλλά προσέλαβε και ψυχή και νου.

Άρ. είπε: Αλλά τι θέλεις να πούμε, ότι ο Πατήρ και ο Υιός είναι ένα; Αθ. είπε: Ο Κύριος Ιησούς δεν είπε, «Εγώ και ο Πατήρ είμαι ένα», αλλά δήλωσε, «είμαστε ένα», και παρουσίασε τέλεια τη δυάδα με το να πει, «είμαστε ένα». Το δε «ένα», υποδήλωσε την ουσία· εσύ όμως, επειδή δεν το κατανόησες, οδηγήθηκες σε ατοπία. Άρ. είπε: Ο Κύριος δεν είπε: «Ο Πατήρ, που με έστειλε, είναι μεγαλύτερός μου;» Αθ. είπε: Ο Σωτήρας δεν είπε: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», και πάλι: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα;» Αλλά βέβαια και ο Απόστολος δήλωσε σαφώς την ισότητα του Υιού, την οποία έχει προς τον δικό Του Πατέρα, λέγοντας: «Ο οποίος, υπάρχοντας σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό· αλλά κένωσε τον εαυτό Του». Βλέπεις ότι ο Υιός είναι ίσος με τον δικό Του Πατέρα, και όχι μικρότερος; Άρ. είπε: Μεγάλη ασυμφωνία των Γραφών μού φαίνεται ότι υπάρχει επί του παρόντος. Αθ. είπε: Μη γένοιτο να κατηγορήσει άνθρωπος τις θείες και θεόπνευστες Γραφές, ότι τάχα δεν τα εκφράζουν όλα αυτά με συμφωνία! Διότι, όπως ακριβώς ένας δίκαιος ζυγός, έτσι συμφωνούν μεταξύ τους όλες οι Γραφές. Άρ. είπε: Πώς συμφωνούν;

«Αυτό όμως το έλεγε για τον ναό του σώματός του», όπως αναφέρει ο Ιωάννης. Αλλά βέβαια και ο Σολομών μίλησε με μεγαλύτερη παρρησία για τα ίδια αυτά ζητήματα, εκθέτοντάς τα ως εξής: «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο και στήριξε επτά στύλους. Έσφαξε τα θύματά της, ανέμειξε το κρασί της στον κρατήρα και ετοίμασε το τραπέζι της. Απέστειλε τους δούλους της, συγκαλώντας με υψηλό κήρυγμα στον κρατήρα, λέγοντας: "Όποιος είναι άφρων, ας στραφεί προς εμένα", και σε εκείνους που στερούνται σύνεσης είπε: "Ελάτε, φάτε τον άρτο μου και πιείτε το κρασί που σας έχω αναμείξει· εγκαταλείψτε την αφροσύνη, για να ζήσετε"». Αναμφίβολα, η σοφία είναι ο Θεός Λόγος, ο οποίος, εξαιτίας της άρρητης φιλανθρωπίας του ιδίου και του Πατέρα του, αν και ήταν πλούσιος έγινε φτωχός, ώστε εμείς με τη δική του φτώχεια να πλουτίσουμε· ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, έλαβε μορφή δούλου, και όντας ίσος με τον δικό του Πατέρα, συναναστράφηκε μαζί μας ως δούλος και σύνδουλος, όντας τέλειος στη θεότητα και τέλειος στην ανθρωπότητα.

Εισήλθε στην Παρθένο άσαρκος, κυοφορήθηκε σωματικώς και όπως ακριβώς ευδόκησε. Εξήλθε διά της μητρικής φύσεως οικονομικώς, ωστόσο ο Θεός Λόγος δεν ενώθηκε με την οικονομία μετά τη γέννηση. Προήλθε ατρέπτως κατά τη φύση, γινόμενος αυτό που δεν ήταν, παραμένοντας αυτό που ήταν. Χωρίς να αλλοιωθεί κατά την ουσία, κένωσε τον εαυτό του, δηλαδή όπως ακριβώς βουλήθηκε· χωρίς να κενωθεί από άλλον, έλαβε μορφή δούλου· χωρίς να κενωθεί από τη θεότητα, σύμφωνα με τον μακάριο Παύλο που λέει: «Ο οποίος, υπάρχοντας σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγμό το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου». Κένωσε τον εαυτό του, γινόμενος αυτό που δεν ήταν· και πάλι αυτό λέω, παραμένοντας αυτό που ήταν, διότι ο Λόγος αυτός ήταν Θεός· και μολονότι έγινε παιδί, δοξάζεται ως Υιός.

Ενώ λοιπόν συλλογίζομαι αυτά, προβάλλει μεγαλύτερο το βάθος του νοήματος που υπάρχει στο ρητό· και γι' αυτό, αφού πρώτα παρακαλέσω θερμά τον Κύριο που κάθισε στο πηγάδι και περπάτησε πάνω στη θάλασσα, στρέφομαι στη συνέχεια προς την οικονομία που πραγματοποίησε Εκείνος για χάρη μας, μήπως και μπορέσω μέσα από αυτήν να κατανοήσω το νόημα του αναγνώσματος. Ολόκληρη λοιπόν η Αγία Γραφή αυτήν ευαγγελίζεται και κηρύττει, και μάλιστα ο μεν Ιωάννης λέγοντας: «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας»· ο δε Παύλος γράφοντας: «Ο οποίος, αν και υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό· αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου, και, αφού βρέθηκε ως προς το σχήμα σαν άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπάκουος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού». Γι' αυτόν τον λόγο, όντας Θεός και έχοντας γίνει άνθρωπος, ως Θεός αφενός ανέστησε νεκρούς και, θεραπεύοντας τους πάντες με τον λόγο Του, μετέτρεψε και το νερό σε οίνο· διότι αυτά δεν ήταν έργα ανθρώπου. Επειδή όμως αφετέρου έφερε σώμα, διψούσε, κοπίαζε και έπασχε· διότι αυτά δεν ήταν γνωρίσματα της θεότητας. Και ως Θεός μεν έλεγε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· επειδή όμως έφερε σώμα, έλεγχε τους Ιουδαίους: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια, την οποία άκουσα από τον Πατέρα;»

Ας παρομοιάζεται λοιπόν ο δούλος με τον Δεσπότη· δεν γίνεται βέβαια ισότιμος, αλλά έχει κάποιες ομοιότητες. Ο Δαβίδ ήταν ποιμένας, και ποιμένας είναι ο Χριστός· «Εγώ είμαι ο καλός ποιμένας», έλεγε. Αλλά ο μεν ένας ήταν ποιμένας κοπαδιών, ο δε άλλος ποιμένας ψυχών· υπάρχει ομοιότητα στα πράγματα, αλλά μεγάλη διαφορά στο αξίωμα. Έχρισε τον Δαβίδ ως βασιλιά ο ιερέας Σαμουήλ, βάπτισε και τον Σωτήρα ο Ιωάννης, επειδή ήταν και αυτός ιερέας· υπάρχει μεν ομοιότητα στα γεγονότα, αλλά μεγάλη διαφορά στα υποκείμενα πρόσωπα. Και αφού έχρίστηκε βασιλιάς ο Δαβίδ, δεν άρπαξε αμέσως τη βασιλεία, αλλά έκανε υπομονή υπηρετώντας για πολλά χρόνια τον Σαούλ· και ο Σωτήρας μας, έχοντας γεννηθεί βασιλιάς προ των αιώνων, και μην έχοντας προσωρινή βασιλεία, αλλά όντας βασιλιάς προ πάντων των αιώνων, γεννημένος από τον Βασιλέα Θεό, έκανε υπομονή: «Δεν θεώρησε αρπαγμό το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου», για να εκπληρώσει τη θεία οικονομία. Κατεδίωκε τον Δαβίδ ο Σαούλ, κατεδίωκε τον Χριστό ο Ηρώδης. Αλλά ούτε ο Σαούλ διώκοντας τον Δαβίδ τον έβλαψε, ούτε ο Ηρώδης διώκοντας τον Χριστό τον έβλαψε.

Και πάλι, το Πνεύμα ονομάζεται και είναι χρίσμα και σφραγίδα. Διότι ο Ιωάννης γράφει: «Και σε εσάς το χρίσμα που λάβατε από αυτόν παραμένει μέσα σας, και δεν έχετε ανάγκη να σας διδάσκει κανείς, αλλά, όπως το δικό του χρίσμα, το πνεύμα του σας διδάσκει για τα πάντα»· ενώ στον προφήτη Ησαΐα είναι γραμμένο: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε»· και ο Παύλος επίσης γράφει: «Στον οποίο, όταν πιστέψατε, σφραγιστήκατε»· και πάλι: «Μη λυπείτε το Πνεύμα το άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως». Τα δε κτίσματα με αυτό χρίονται και σφραγίζονται· εάν όμως τα κτίσματα με αυτό χρίονται και σφραγίζονται, το Πνεύμα δεν θα μπορούσε να είναι κτίσμα· διότι αυτό που χρίει δεν είναι όμοιο με αυτά που χρίονται. Διότι το χρίσμα αυτό είναι πνοή του Υιού, ώστε εκείνος που έχει το Πνεύμα να λέει: «Είμαστε ευωδία Χριστού». Και η σφραγίδα, επίσης, αποτυπώνει τον Υιό, ώστε εκείνος που σφραγίζεται να φέρει τη μορφή του Χριστού, όπως λέει ο Απόστολος: «Παιδιά μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες, μέχρις ότου μορφωθεί μέσα σας ο Χριστός». Εάν λοιπόν το Πνεύμα είναι ευωδία και μορφή του Υιού, είναι ολοφάνερο ότι το Πνεύμα δεν θα μπορούσε να είναι κτίσμα, επειδή και ο Υιός, υπάρχοντας στη μορφή του Πατρός, δεν είναι κτίσμα.

Και πάλι, χρίσμα και σφραγίδα ονομάζεται και είναι το Πνεύμα. Διότι ο μεν Ιωάννης γράφει: «Και σε εσάς το χρίσμα που λάβατε από αυτόν μένει μέσα σας, και δεν έχετε ανάγκη να σας διδάσκει κανείς, αλλά όπως το δικό του χρίσμα, το πνεύμα του, σας διδάσκει για όλα». Στον δε προφήτη Ησαΐα είναι γραμμένο: «Πνεύμα Κυρίου είναι πάνω μου, γι' αυτό με έχρισε». Και ο Παύλος επίσης γράφει: «Στον οποίο, όταν πιστέψατε, σφραγιστήκατε», και πάλι: «Μη λυπείτε το Πνεύμα το άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως». Τα δε κτίσματα με αυτό χρίονται και σφραγίζονται. Εάν όμως τα κτίσματα με αυτό χρίονται και σφραγίζονται, το Πνεύμα δεν θα μπορούσε να είναι κτίσμα· διότι εκείνο που χρίει δεν είναι όμοιο με εκείνα που χρίονται. Επειδή και το χρίσμα αυτό είναι πνοή του Υιού, ώστε εκείνος που έχει το Πνεύμα να λέει: «Είμαστε ευωδία του Χριστού». Αλλά και η σφραγίδα αποτυπώνει τον Υιό, ώστε εκείνος που σφραγίζεται να έχει τη μορφή του Χριστού, όπως λέει ο Απόστολος: «Παιδιά μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες, μέχρι να μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Εάν λοιπόν το Πνεύμα είναι ευωδία και μορφή του Υιού, είναι ολοφάνερο ότι το Πνεύμα δεν θα μπορούσε να είναι κτίσμα· επειδή και ο Υιός, υπάρχοντας στη μορφή του Πατρός, δεν είναι κτίσμα.

Γράφοντας λοιπόν στους Φιλιππησίους, ο Απόστολος λέει: Να υπάρχει σε εσάς το ίδιο φρόνημα που υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος υπάκουος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού.

Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο επουρανίων, επίγειων και καταχθόνιων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Τι θα μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο και πιο αποδεικτικό από αυτό; Διότι δεν έγινε ανώτερος προερχόμενος από κάτι κατώτερο, αλλά μάλλον, όντας Θεός, έλαβε μορφή δούλου, και με το να τη λάβει δεν βελτιώθηκε, αλλά ταπείνωσε τον εαυτό Του.

Διότι και το «του χάρισε», δεν έχει γραφτεί για τον ίδιο τον Λόγο· επειδή, και πριν γίνει άνθρωπος, λατρευόταν ανέκαθεν, όπως είπαμε, τόσο από τους αγγέλους όσο και από όλη την κτίση, σύμφωνα με την πατρική του ιδιότητα· αλλά και πάλι, αυτό έχει γραφτεί για εκείνον για εμάς και υπέρ ημών. Διότι όπως ακριβώς, ως άνθρωπος, ο Χριστός πέθανε και υψώθηκε, έτσι, ως άνθρωπος, λέγεται ότι λαμβάνει αυτό που είχε πάντοτε ως Θεός, ώστε να φτάσει και σε εμάς αυτή η χάρη που δόθηκε. Επειδή ο Λόγος δεν ελαττώθηκε λαμβάνοντας σώμα, ώστε να αναζητήσει να λάβει χάρη, αλλά μάλλον εθεοποίησε αυτό το οποίο ενδύθηκε, και επιπλέον το χάρισε στο γένος των ανθρώπων. Διότι, όπως ακριβώς λατρευόταν πάντοτε όντας Λόγος και υπάρχοντας σε μορφή Θεού, έτσι ο ίδιος, αφού έγινε άνθρωπος και ονομάστηκε Ιησούς, εξακολουθεί να έχει όλη την κτίση υποταγμένη στα πόδια του, η οποία στο όνομα αυτό κάμπτει τα γόνατα ενώπιόν του, και ομολογεί ότι και το να γίνει ο Λόγος σάρκα, και το να υπομείνει τον θάνατο εν σαρκί, δεν έγινε προς αδοξία της θεότητάς του, αλλά προς δόξαν του Θεού Πατρός. Και δόξα του Πατρός είναι το να βρεθεί ο άνθρωπος που δημιουργήθηκε και χάθηκε, και αφού νεκρώθηκε να ζωοποιηθεί, και να γίνει ναός του Θεού.

Διότι, αν και οι επουράνιες δυνάμεις, οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, Τον προσκυνούν πάντοτε, και προσκυνούν και τώρα τον Κύριο στο όνομα του Ιησού, δική μας είναι αυτή η χάρη και η υπερύψωση: το ότι δηλαδή ο Υιός του Θεού προσκυνείται έχοντας γίνει και άνθρωπος, και οι ουράνιες δυνάμεις δεν θα ξενιστούν βλέποντας όλους εμάς, που είμαστε σύσσωμοί Του, να εισαγόμαστε στις δικές τους κατοικίες. Διαφορετικά, αυτό δεν θα είχε συμβεί, εάν Εκείνος, ο οποίος υπάρχει σε μορφή Θεού, δεν είχε λάβει μορφή δούλου και δεν είχε ταπεινώσει τον εαυτό Του, επιτρέποντας στο σώμα Του να φτάσει μέχρι τον θάνατο.

Διότι δεν τα έλεγε αυτά για να υποδηλώσει κάποιο έπαθλο αρετής, ούτε κάποια βελτίωση της δικής του προόδου, αλλά το αίτιο της εξύψωσης που συντελέστηκε σε εμάς. Και τι είναι αυτό, παρά το ότι Εκείνος, ο οποίος υπήρχε εν μορφή Θεού και ήταν Υιός του ευγενούς Πατρός, ταπείνωσε τον εαυτό του και έγινε δούλος αντί για εμάς και για χάρη μας; Διότι, εάν ο Κύριος δεν είχε γίνει άνθρωπος, εμείς, λυτρωμένοι από τις αμαρτίες, δεν θα είχαμε αναστηθεί εκ νεκρών, αλλά θα παραμέναμε νεκροί κάτω από τη γη· ούτε θα είχαμε υψωθεί στους ουρανούς, αλλά θα κειτόμασταν στον άδη. Επομένως, για εμάς και για χάρη μας λέγονται το «υπερύψωσε» και το «εχαρίσατο».

Και η αιτία είναι αυτή που ο ίδιος προείπε, ότι, ενώ ήταν Θεός, έγινε άνθρωπος. Διότι όλοι οι άλλοι άνθρωποι, προερχόμενοι μόνο από τον Αδάμ, πέθαναν, και είχαν τον θάνατο να βασιλεύει εναντίον τους· αυτός όμως ο δεύτερος άνθρωπος είναι από τον ουρανό· διότι ο Λόγος έγινε σάρκα. Και ονομάζεται ένας τέτοιος άνθρωπος εξ ουρανού και επουράνιος, επειδή ο Λόγος κατέβηκε από τον ουρανό· γι' αυτό και δεν κρατήθηκε από τον θάνατο. Διότι, αν και ταπείνωσε τον εαυτό του, επιτρέποντας στο δικό του σώμα να φτάσει μέχρι τον θάνατο, επειδή αυτό ήταν δεκτικό θανάτου· όμως υπερυψώθηκε από τη γη, επειδή αυτός ήταν εν σώματι ο Υιός του Θεού. Είναι, λοιπόν, ισοδύναμο αυτό που λέγεται εδώ: «Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε», με αυτό που λέγεται στις Πράξεις από τον Πέτρο: «Τον οποίον ο Θεός ανέστησε, λύνοντας τις ωδίνες του θανάτου, καθότι δεν ήταν δυνατόν να κρατείται αυτός από αυτόν». Διότι, όπως έχει γραφτεί από τον Παύλο: Επειδή, ενώ ήταν στη μορφή του Θεού, έγινε άνθρωπος, και ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε· έτσι και από τον Πέτρο λέγεται: Ότι, επειδή ενώ ήταν Θεός έγινε άνθρωπος, και τα σημεία και τα τέρατα τον απέδειξαν ως Θεό και σε εκείνους που τα έβλεπαν· για τον λόγο αυτό δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από τον θάνατο.

Εάν δε, όπως έχει πει και ο ίδιος ο Κύριος, το Πνεύμα είναι δικό Του, λαμβάνει από τον ίδιο, και ο ίδιος το αποστέλλει· άρα δεν είναι ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος και σοφία, εκείνος που χρίεται με το Πνεύμα το οποίο δίδεται από αυτόν, αλλά είναι η σάρκα που προσλήφθηκε από αυτόν, η οποία χρίεται μέσα σε αυτόν και από αυτόν· ώστε και ο αγιασμός, εφόσον τελείται στον Κύριο ως άνθρωπο, να μεταδοθεί σε όλους τους ανθρώπους από αυτόν. Διότι, λέγει, το Πνεύμα δεν λαλεί από τον εαυτό του, αλλά ο Λόγος είναι εκείνος που το δίδει στους αξίους. Επειδή και αυτό είναι παρόμοιο με το προαναφερθέν ρητό· διότι, όπως ακριβώς έγραψε ο Απόστολος: «Ο οποίος, υπάρχοντας σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά εκένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»· έτσι και ο Δαβίδ υμνεί τον Κύριο, ο οποίος αφενός είναι αιώνιος Θεός και βασιλέας, αφετέρου απεστάλη σε εμάς και προσέλαβε το δικό μας σώμα, το οποίο είναι θνητό· διότι αυτό υποδηλώνεται από αυτόν όταν ψάλλει: «Σμύρνα, και στακτή, και κασσία αναδίδουν τα ιμάτιά σου». Αυτό δε αποδεικνύεται από τον Νικόδημο και τις γυναίκες που ήταν μαζί με τη Μαρία, όταν ο μεν πρώτος ήλθε φέροντας μείγμα σμύρνας και αλόης εκατό λίτρες, οι δε δεύτερες έφεραν τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει για τον ενταφιασμό του σώματος του Κυρίου.

Και όπως ακριβώς αυτό που λέγεται από τον Απόστολο αποδεικνύει ότι δεν θα είχαμε λυτρωθεί και υπερυψωθεί, εάν Εκείνος που υπάρχει εν μορφή Θεού δεν ελάμβανε μορφή δούλου· έτσι και ο Δαβίδ αποδεικνύει ότι δεν θα είχαμε μετάσχει διαφορετικά στο Πνεύμα ούτε θα είχαμε αγιαστεί, εάν ο χορηγός του Πνεύματος, ο ίδιος ο Λόγος, δεν έλεγε ότι χρίεται ο ίδιος με το Πνεύμα για χάρη μας. Γι' αυτό και με βεβαιότητα το λάβαμε, εφόσον λέγεται για αυτόν ότι χρίστηκε κατά τη σάρκα. Διότι, αφού αγιάστηκε πρώτα η δική του σάρκα, και εφόσον λέγεται ότι ο ίδιος το έλαβε εξαιτίας αυτής, ως άνθρωπος, εμείς έχουμε πλέον τη χάρη του Πνεύματος ως επακόλουθο, λαμβάνοντας από το πλήρωμά του.

Το να γίνει, λοιπόν, κατ' αυτόν τον τρόπο Κύριος και Βασιλιάς, είναι αυτό που έλεγε ο Πέτρος: «Τον έκανε Κύριο, και τον απέστειλε ως Χριστό»· το οποίο ισοδυναμεί με το να πει ότι ο Πατέρας τον έκανε και άνθρωπο, διότι είναι ίδιον των ανθρώπων το να δημιουργούνται. Και δεν τον έκανε απλώς άνθρωπο, αλλά τον κατέστησε με σκοπό να κυριεύσει ο ίδιος τα πάντα και να αγιάσει τους πάντες διά του χρίσματος. Διότι, αν και ο Λόγος που υπήρχε σε μορφή Θεού έλαβε μορφή δούλου, εντούτοις η πρόσληψη της σάρκας δεν υποδούλωσε τον Λόγο, ο οποίος είναι εκ φύσεως Κύριος· αντίθετα, αποτέλεσε την απελευθέρωση όλης της ανθρωπότητας, η οποία συντελέστηκε από τον Λόγο. Και ο ίδιος ο Λόγος, που είναι εκ φύσεως Κύριος, μολονότι έγινε άνθρωπος, κατέστη Κύριος των πάντων και Χριστός μέσω της μορφής του δούλου, δηλαδή, κατέστη [τέτοιος] με σκοπό να αγιάζει τους πάντες εν Αγίω Πνεύματι. Και όπως ο Θεός, όταν γίνεται «Θεός υπερασπιστής» και όταν λέει: «Θα είμαι Θεός για αυτούς», δεν γίνεται τότε Θεός, ούτε τότε αρχίζει να είναι Θεός, αλλά αυτό που είναι πάντοτε, αυτό γίνεται και για όσους έχουν ανάγκη, όταν προστρέχουν σε αυτόν.

Διότι είναι απαύγασμα του Πατρός· και όπως ακριβώς ο Πατέρας δεν υπάρχει εξαιτίας κάποιας αιτίας, έτσι δεν πρέπει να αναζητούμε την αιτία ούτε γι' αυτό το απαύγασμα. Έχει γραφεί λοιπόν: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος»· και δεν αναφέρει το γιατί. Όταν όμως λέει: «Ο Λόγος σαρξ εγένετο», τότε παραθέτει και την αιτία για την οποία έγινε, λέγοντας: «Και εσκήνωσεν εν ημίν». Και πάλι ο Απόστολος, λέγοντας: «Ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού», δεν ανέφερε την αιτία παρά μόνο όταν λέει ότι «έλαβε μορφή δούλου»· διότι τότε συμπληρώνει λέγοντας: «Ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού»· διότι γι' αυτούς τους λόγους και σάρκα έγινε και μορφή δούλου έλαβε.

Διότι η ομοιότητα του βασιλιά στην εικόνα είναι απαράλλακτη· ώστε εκείνος που κοιτάζει την εικόνα να βλέπει μέσα σε αυτήν τον βασιλιά, και εκείνος που βλέπει τον βασιλιά να αναγνωρίζει ότι αυτός είναι που βρίσκεται στην εικόνα. Λόγω δε του ότι η ομοιότητα δεν διαφέρει στο παραμικρό, σε εκείνον που θα ήθελε, αφού δει την εικόνα, να δει και τον βασιλιά, η εικόνα θα μπορούσε να πει: «Εγώ και ο βασιλιάς είμαστε ένα· διότι εγώ είμαι μέσα σε εκείνον, και εκείνος μέσα σε εμένα· και αυτό που βλέπεις σε εμένα, αυτό βλέπεις και σε εκείνον· και αυτό που είδες σε εκείνον, αυτό βλέπεις και σε εμένα». Εκείνος λοιπόν που προσκυνά την εικόνα, προσκυνά μέσα σε αυτήν και τον βασιλιά· διότι η εικόνα είναι η μορφή και το είδος του. Επειδή, λοιπόν, και ο Υιός είναι εικόνα του Πατρός, κατ' ανάγκην πρέπει να νοήσουμε ότι η θεότητα και η ιδιότητα του Πατρός αποτελούν το είναι του Υιού. Και αυτό ακριβώς σημαίνει το: «Ο οποίος υπάρχοντας σε μορφή Θεού», και το: «Ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα».

Η μορφή της θεότητας δεν υφίσταται εν μέρει, αλλά το είναι του Υιού αποτελεί το πλήρωμα της θεότητας του Πατρός, και ο Υιός είναι ολόκληρος Θεός. Γι' αυτό και, επειδή είναι ίσος με τον Θεό, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό. Και πάλι, επειδή η θεότητα και η μορφή του Υιού δεν ανήκει σε κανέναν άλλον παρά μόνο στον Πατέρα, αυτό ακριβώς σημαίνει εκείνο που είπε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα». Έτσι, ο Θεός ήταν μέσα στον Χριστό συμφιλιώνοντας τον κόσμο με τον εαυτό Του· διότι ο Υιός αποτελεί το ίδιον της ουσίας του Πατρός, μέσω του οποίου η κτίση συμφιλιωνόταν με τον Θεό. Με αυτόν τον τρόπο, όσα έπραττε ο Υιός, είναι έργα του Πατρός· διότι η μορφή της θεότητας του Πατρός είναι ο Υιός, η οποία (θεότητα) έπραττε τα έργα. Έτσι, αυτός που βλέπει τον Υιό, βλέπει τον Πατέρα· διότι μέσα στην πατρική θεότητα υπάρχει και θεωρείται ο Υιός· και η πατρική μορφή που υπάρχει σε Αυτόν, φανερώνει μέσα Του τον Πατέρα· και έτσι ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό. Επίσης, η ιδιότητα και η θεότητα που προέρχεται από τον Πατέρα και υπάρχει στον Υιό, φανερώνει τον Υιό μέσα στον Πατέρα, καθώς και το ότι είναι πάντοτε αδιαίρετος από Αυτόν. Και αυτός που ακούει και βλέπει όσα λέγονται για τον Πατέρα να λέγονται και για τον Υιό, όχι επειδή προστέθηκαν στην ουσία Του κατά χάριν ή κατά μετοχήν, αλλά διότι το ίδιο το είναι του Υιού αποτελεί γνήσιο γέννημα της πατρικής ουσίας, θα κατανοήσει ορθά αυτό που έχει ειπωθεί, όπως προανέφερα: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

Έπειτα: Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα που έχει ως μονογενής από τον Πατέρα. Ενώ ο Παύλος γράφει: Ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό· αλλά κένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και καθώς βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού. Διότι, με αφετηρία αυτά, εάν κάποιος διατρέξει ολόκληρη τη Γραφή με την ίδια σκέψη, θα δει πώς στην αρχή ο Πατέρας τού είπε: Γενηθήτω φως, και, Γενηθήτω στερέωμα, και, Ας ποιήσουμε άνθρωπο· ενώ κατά τη συντέλεια των αιώνων τον απέστειλε στον κόσμο, όχι για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού. Και έχει γραφτεί: Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει, και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεταφράζεται, Ο Θεός είναι μαζί μας.

Διότι ο μεν Πατέρας, αποκαλύπτοντας από τον ουρανό τον δικό Του Λόγο, έδειχνε ότι Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός· και μέσω του Δαβίδ έλεγε: Ανέβλυσε η καρδιά μου Λόγο αγαθό· στον δε Ιωάννη έδωσε την εντολή να πει: Εν αρχή ήταν ο Λόγος· και ο Δαβίδ επίσης, ψάλλοντας, λέει ότι: Κοντά σου υπάρχει πηγή ζωής, και μέσα στο φως σου θα δούμε φως· και ο Απόστολος γράφει: Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας· και πάλι: Ο οποίος, υπάρχοντας σε μορφή Θεού· και, Ο οποίος είναι εικόνα του Θεού του αόρατου.

Πώς όμως αυτός που έχει δει τον τρεπτό θα θεωρήσει ότι έχει δει τον άτρεπτο; Σε ποια κατάσταση άραγε εάν βρεθεί, θα μπορέσει κάποιος να δει τον Πατέρα μέσα σε αυτόν; Διότι είναι φανερό ότι δεν θα βλέπει κανείς πάντοτε μέσα του τον Πατέρα, εξαιτίας του ότι ο Υιός θα μεταβάλλεται πάντοτε και η φύση του θα είναι αλλοιούμενη. Διότι ο μεν Πατέρας είναι άτρεπτος και αναλλοίωτος και παραμένει πάντοτε ίδιος και απαράλλακτος· ο δε Υιός, εάν σύμφωνα με εκείνους είναι τρεπτός και δεν είναι πάντοτε ο ίδιος, αλλά έχει πάντοτε αλλοιούμενη φύση, πώς μπορεί ένας τέτοιος να είναι εικόνα του Πατέρα, εφόσον δεν έχει την ομοιότητα της ατρεψίας; Και πώς είναι γενικώς «μέσα στον Πατέρα», όταν έχει αμφίβολη την προαίρεση; Τάχα δε, εφόσον είναι τρεπτός και προκόπτει καθημερινά, δεν είναι ακόμη τέλειος. Αλλά ας χαθεί μια τέτοια μανία των Αρειανών, και η αλήθεια ας λάμψει και ας αποδείξει ότι αυτοί παραφρονούν. Διότι πώς δεν είναι τέλειος αυτός που είναι «ίσος με τον Θεό»; Ή πώς δεν είναι άτρεπτος αυτός που είναι ένα με τον Πατέρα και είναι γνήσιος Υιός της ουσίας Του; Και εφόσον η ουσία του Πατέρα είναι άτρεπτη, άτρεπτο θα είναι και το γνήσιο γέννημα που προέρχεται από αυτήν. Εάν δε κατηγορούν ψευδώς για μεταβλητότητα τον Λόγο που όντως υπάρχει, ας μάθουν πού κινδυνεύει ο συλλογισμός τους· «διότι από τον καρπό αναγνωρίζεται και το δέντρο»· γι' αυτόν τον λόγο και «αυτός που έχει δει τον Υιό, έχει δει τον Πατέρα» και η γνώση του Υιού είναι γνώση του Πατέρα.

Έως τώρα, λοιπόν, κάνοντας χρήση των εννοιών περί του Υιού, απαντήσαμε κατ' αυτόν τον τρόπο στις παράλογες επινοήσεις τους, όπως ακριβώς μας έδωσε τη χάρη ο ίδιος ο Κύριος. Είναι καλό όμως να παραθέσουμε στο εξής και τα θεία λόγια, ώστε να αποδειχθεί ακόμη περισσότερο το άτρεπτο του Υιού και η αναλλοίωτη πατρική του φύση, καθώς και η κακοφροσύνη αυτών. Γράφοντας λοιπόν στους Φιλιππησίους ο Απόστολος λέει: «Να υπάρχει σε εσάς το ίδιο φρόνημα που υπήρχε και στον Ιησού Χριστό, ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους· και βρισκόμενος κατά το σχήμα ως άνθρωπος ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε, και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός». Τι θα μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο και πιο αποδεικτικό από αυτό; Διότι δεν έγινε καλύτερος προερχόμενος από κατώτερη κατάσταση, αλλά μάλλον, ενώ «υπήρχε ως Θεός, έλαβε τη μορφή του δούλου» και με το να τη λάβει δεν βελτιώθηκε, αλλά «ταπείνωσε τον εαυτό του». Πού υπάρχει, λοιπόν, σε αυτά «ανταμοιβή της αρετής» ή ποια προκοπή και βελτίωση υπάρχει μέσα στην ταπείνωση; Διότι αν, ενώ είναι Θεός, έγινε άνθρωπος και, αφού κατέβηκε από το ύψος, λέγεται ότι «υψώνεται», πού υψώνεται εφόσον είναι Θεός;

Αν λοιπόν, όπως ψάλλει ο Δαβίδ στον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό, «πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών», πώς λοιπόν λάμβανε αυτό που είχε πάντοτε και πριν το λάβει τώρα; Ή πώς υψωνόταν αυτός που και πριν υψωθεί ήταν ο Ύψιστος; Ή πώς έλαβε την προσκύνηση αυτός που, και πριν τη λάβει τώρα, πάντοτε προσκυνούνταν; Δεν πρόκειται για αίνιγμα, αλλά για θείο μυστήριο· «διότι εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· για εμάς όμως αργότερα αυτός «ο Λόγος έγινε σάρκα», και αυτό που λέγεται τώρα, το ότι «υπερύψωσε», δεν σημαίνει ότι υψώνεται η ουσία του Λόγου· διότι πάντοτε ήταν και είναι «ίσα με τον Θεό», αλλά πρόκειται για την ύψωση της ανθρώπινης φύσης του. Γι' αυτό δεν έχουν ειπωθεί αυτά προηγουμένως, παρά μόνο όταν ο Λόγος έγινε σάρκα· ώστε να γίνει φανερό ότι το «ταπείνωσε» και το «υπερύψωσε» λέγονται για το ανθρώπινο στοιχείο· διότι σε όποιον υπάρχει η ταπείνωση, σε αυτόν θα ανήκει και η ύψωση· και αν εξαιτίας της πρόσληψης της σάρκας έχει γραφτεί το «ταπείνωσε», είναι φανερό ότι και το «υπερύψωσε» αναφέρεται σε αυτήν. Διότι αυτήν είχε ανάγκη ο άνθρωπος εξαιτίας της ταπεινότητας της σάρκας και του θανάτου.

Διότι και το «του εχάρισε» δεν έχει γραφτεί για τον ίδιο τον Λόγο· επειδή, όπως ακριβώς είπαμε, και πριν γίνει άνθρωπος προσκυνούνταν πάλι και από τους αγγέλους και από όλη την κτίση, σύμφωνα με την πατρική του ιδιότητα, αλλά για εμάς και υπέρ ημών έχει λεχθεί πάλι αυτό για εκείνον. Διότι, όπως ακριβώς ως άνθρωπος ο «Χριστός πέθανε και» υπερυψώθηκε, έτσι και ως άνθρωπος λέγεται ότι λαμβάνει αυτό που είχε πάντοτε ως Θεός, ώστε να φτάσει και σε εμάς αυτή η χορηγούμενη χάρη. Διότι δεν ελαττώθηκε ο Λόγος λαμβάνοντας σώμα, ώστε να ζητήσει να λάβει και χάρη, αλλά μάλλον εθεοποίησε αυτό που ενδύθηκε και επιπλέον το χάρισε αυτό στο γένος των ανθρώπων. Διότι, όπως ακριβώς πάντοτε προσκυνούνταν όντας Λόγος και «υπάρχοντας σε μορφή Θεού», έτσι ο ίδιος, αφού έγινε άνθρωπος και ονομάστηκε Ιησούς, δεν έχει λιγότερο όλη την κτίση «υπό τους πόδας» του, η οποία «στο όνομα αυτό κάμπτει τα γόνατα σε αυτόν» και «ομολογεί» ότι το να γίνει ο Λόγος σάρκα και να υπομείνει θάνατο στη σάρκα δεν έγινε προς αδοξία της θεότητας, αλλά «εις δόξαν του Θεού Πατρός». Και δόξα του Πατέρα είναι το να βρεθεί αυτός που δημιουργήθηκε και χάθηκε, και αφού νεκρώθηκε να ζωοποιηθεί και να γίνει «ναός Θεού».

Διότι, πράγματι, ενώ οι «επουράνιες δυνάμεις», οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, Τον προσκυνούν πάντοτε, και προσκυνούν και τώρα στο όνομα του Ιησού τον Κύριό μας, αυτή είναι η χάρη και η υπερύψωση: ότι ο Υιός του Θεού προσκυνείται έχοντας γίνει και άνθρωπος, και ότι οι ουράνιες δυνάμεις δεν θα παραξενευτούν βλέποντας όλους εμάς, που είμαστε σύσσωμοι με Εκείνον, να εισαγόμαστε στις δικές τους κατοικίες. Διαφορετικά, αυτό δεν θα είχε συμβεί, εάν Εκείνος, ο οποίος «υπάρχει σε μορφή Θεού, δεν είχε λάβει μορφή δούλου και δεν είχε ταπεινώσει τον εαυτό Του μέχρι θανάτου», παραχωρώντας να φτάσει ο θάνατος μέχρι το σώμα Του.

Αποτελεί δε γνώρισμα και τούτο της αγαθότητος που επέδειξε σε εμάς, το ότι εμείς μεν υψωθήκαμε επειδή βρίσκεται μέσα μας ο Ύψιστος Κύριος και εξαιτίας μας δίδεται η χάρις επειδή έγινε για εμάς άνθρωπος ο Κύριος που χορηγεί τη χάρη· ο ίδιος δε ο Σωτήρας «ταπείνωσε τον εαυτό του» με το να λάβει «το ταπεινό μας σώμα»· «και μορφή δούλου έλαβε» ντυνόμενος τη σάρκα που είχε υποδουλωθεί στην αμαρτία. Και αυτός μεν δεν έλαβε τίποτα από εμάς για να βελτιωθεί· διότι ο Λόγος του Θεού είναι ανενδεής και πλήρης· εμείς όμως, αντίθετα, βελτιωθήκαμε από αυτόν. Διότι αυτός είναι το «φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Και μάταια στηρίζονται οι Αρειανοί στον σύνδεσμο «γι' αυτό» («διὸ»), επειδή ο Παύλος λέει: «γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε». Διότι δεν τα έλεγε αυτά υποδηλώνοντας κάποιο «έπαθλο αρετής ούτε βελτίωση της δικής του προκοπής», αλλά το αίτιο της ύψωσης που συντελέστηκε σε εμάς. Ποιο είναι δε αυτό παρά το ότι αυτός που βρισκόταν «σε μορφή Θεού» και ήταν Υιός του ευγενούς Πατρός «ταπείνωσε τον εαυτό του» και έγινε δούλος στη θέση μας και για χάρη μας; Διότι εάν ο Κύριος δεν είχε γίνει άνθρωπος, εμείς δεν θα είχαμε λυτρωθεί από τις αμαρτίες για να αναστηθούμε από τους νεκρούς, αλλά θα παραμέναμε νεκροί κάτω από τη γη· ούτε θα είχαμε υψωθεί στους ουρανούς, αλλά θα βρισκόμασταν στον Άδη. Εξαιτίας μας, επομένως, και για χάρη μας λέγεται το «υπερύψωσε» και το «εχαρίσατο».

Διότι όλοι μεν οι άλλοι άνθρωποι, επειδή προέρχονταν μόνο από τον Αδάμ, πέθαιναν και «ο θάνατος βασίλευε» επάνω τους· αυτός όμως είναι «ο δεύτερος άνθρωπος που προέρχεται από τον ουρανό»· διότι «ο Λόγος έγινε σάρκα», και λέγεται ότι ένας τέτοιος άνθρωπος είναι «από τον ουρανό» και «επουράνιος», επειδή ο Λόγος κατέβηκε από τον ουρανό· γι' αυτό και δεν «κρατήθηκε από τον θάνατο». Διότι, αν και ταπείνωσε τον εαυτό του, επιτρέποντας στο ίδιο του το σώμα να φτάσει μέχρι τον θάνατο επειδή αυτό ήταν δεκτικό θανάτου, εντούτοις υπερυψώθηκε από τη γη, επειδή αυτός που βρισκόταν στο σώμα ήταν ο Υιός του Θεού. Είναι, λοιπόν, ταυτόσημο αυτό που λέγεται εδώ, «γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε», με αυτό που λέγεται στις Πράξεις από τον Πέτρο: «τον οποίο ο Θεός ανέστησε, λύνοντας τις ωδίνες του θανάτου, καθότι δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από αυτόν». Διότι, όπως ακριβώς έχει γραφτεί από τον Παύλο, ότι επειδή, ενώ βρισκόταν «σε μορφή Θεού», έγινε άνθρωπος και «ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε», έτσι και από τον Πέτρο λέγεται ότι, επειδή ενώ ήταν Θεός έγινε άνθρωπος, και «τα σημεία και τα τέρατα τον απέδειξαν» Θεό και σε εκείνους που τον έβλεπαν, γι' αυτόν τον λόγο «δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από τον θάνατο». Για τον άνθρωπο όμως δεν ήταν δυνατό να κατορθωθεί αυτό, διότι ο θάνατος είναι γνώρισμα των ανθρώπων· γι' αυτό ο Λόγος, ενώ ήταν Θεός, έγινε σάρκα, ώστε, αφού «θανατώθηκε ως προς τη σάρκα», να «ζωοποιήσει τους πάντες» με τη δική του δύναμη.

Διότι και αυτό είναι όμοιο με το προαναφερθέν χωρίο· όπως δηλαδή έγραψε ο απόστολος: «ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου», έτσι και ο Δαβίδ υμνεί τον Κύριο, ο οποίος είναι μεν αιώνιος Θεός και βασιλιάς, αλλά απεστάλη προς εμάς και προσέλαβε το δικό μας σώμα, το οποίο είναι θνητό· διότι αυτό υποδηλώνεται από αυτόν όταν ψάλλει: «σμύρνα, και στακτή και κασσία από τα ιμάτιά σου». Αυτό δε αποδεικνύεται από τον Νικόδημο και από τις γυναίκες που ήταν μαζί με τη Μαρία, όταν ο μεν «ήλθε φέρνοντας μείγμα σμύρνας και αλόης εκατό λίτρες», οι δε [έφεραν] τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει για τον ενταφιασμό του σώματος του Κυρίου.

Διότι εκείνος που έχει γνωρίσει κατ' αυτόν τον τρόπο ότι ο Υιός και ο Πατέρας είναι ένα, γνωρίζει ότι αυτός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας βρίσκεται μέσα στον Υιό· διότι η θεότητα του Υιού είναι του Πατέρα, και αυτή η ίδια βρίσκεται μέσα στον Υιό. Και εκείνος που το έχει κατανοήσει αυτό έχει πειστεί ότι «εκείνος που έχει δει» τον Υιό «έχει δει τον Πατέρα». Διότι στο πρόσωπο του Υιού θεωρείται η θεότητα του Πατέρα. Αυτό, εξάλλου, μπορεί κάποιος να το κατανοήσει σαφέστερα και από το παράδειγμα της εικόνας του βασιλιά. Διότι στην εικόνα του βασιλιά υπάρχει η όψη και η μορφή, και στον βασιλιά υπάρχει η όψη που βρίσκεται στην εικόνα. Διότι είναι απαράλλακτη η ομοιότητα στην εικόνα του βασιλιά, έτσι ώστε εκείνος που κοιτάζει την εικόνα να βλέπει σε αυτήν τον βασιλιά, και εκείνος πάλι που βλέπει τον βασιλιά να αναγνωρίζει ότι αυτός είναι εκείνος που βρίσκεται στην εικόνα. Επειδή ακριβώς δεν διαφέρει καθόλου η ομοιότητα, σε εκείνον που θα ήθελε, μετά την εικόνα, να δει τον βασιλιά, η εικόνα θα μπορούσε να πει: «Εγώ και ο βασιλιάς είμαστε ένα· διότι εγώ βρίσκομαι μέσα σε εκείνον και εκείνος μέσα σε εμένα, και αυτό που βλέπεις σε εμένα, αυτό βλέπεις και σε εκείνον, και αυτό που είδες σε εκείνον, αυτό βλέπεις σε εμένα». Επομένως, εκείνος που προσκυνά την εικόνα, προσκυνά σε αυτήν τον βασιλιά. Διότι η εικόνα είναι η μορφή και η όψη εκείνου. Επειδή, λοιπόν, και ο Υιός είναι εικόνα του Πατέρα, είναι ανάγκη να νοήσουμε ότι η θεότητα και η ιδιότητα του Πατέρα αποτελούν το είναι του Υιού. Και αυτό σημαίνει το «εκείνος που υπάρχει σε μορφή Θεού» και το «ο Πατέρας είναι μέσα μου».

Η μορφή της θεότητας δεν είναι μερική, αλλά «το πλήρωμα της θεότητας του Πατέρα» αποτελεί το είναι του Υιού, και ο Υιός είναι ολόκληρος Θεός. Γι' αυτόν τον λόγο, αν και είναι ίσος με τον Θεό, «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό»· και πάλι, επειδή η θεότητα και η μορφή του Υιού δεν προέρχεται από κανέναν άλλον παρά από τον Πατέρα, αυτό ακριβώς εννοούσε όταν είπε το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα». Έτσι, «ο Θεός ήταν μέσα στον Χριστό συμφιλιώνοντας τον κόσμο με τον εαυτό Του»· διότι ο Υιός αποτελεί το ίδιον της ουσίας του Πατέρα, μέσω του οποίου η κτίση συμφιλιωνόταν με τον Θεό. Έτσι, όσα εργάζεται ο Υιός, είναι έργα του Πατέρα. Διότι ο Υιός είναι η μορφή της θεότητας του Πατέρα, η οποία ενεργεί τα έργα· και έτσι, εκείνος που βλέπει τον Υιό, βλέπει τον Πατέρα. Διότι ο Υιός υπάρχει και θεωρείται μέσα στην πατρική θεότητα, και η πατρική μορφή που υπάρχει μέσα Του φανερώνει τον Πατέρα. Και κατ' αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό, και η ιδιότητα και θεότητα που προέρχεται από τον Πατέρα και βρίσκεται στον Υιό, φανερώνει τον Υιό μέσα στον Πατέρα και το αιώνια αδιαίρετό Του. Και εκείνος που ακούει και βλέπει όσα λέγονται για τον Πατέρα να λέγονται και για τον Υιό, όχι κατά χάριν ή κατά μετοχήν προστιθέμενα στην ουσία Του, αλλά επειδή το ίδιο το είναι του Υιού αποτελεί γνήσιο γέννημα της πατρικής ουσίας, θα κατανοήσει σωστά αυτό που έχει λεχθεί, όπως προανέφερα: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα» και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι ο Υιός είναι όμοιος με τον Πατέρα, εφόσον κατέχει πάντα όσα ανήκουν στον Πατέρα.

Αυτός, λοιπόν, είναι ο σκοπός και ο χαρακτήρας της Γραφής, όπως έχουμε πει πολλές φορές: ότι δηλαδή η αναγγελία της για τον Σωτήρα είναι διπλή. Ότι, αφενός, ο Υιός ήταν και είναι πάντοτε Θεός, όντας Λόγος και απαύγασμα και σοφία του Πατέρα, και ότι, αφετέρου, αργότερα έλαβε σάρκα για χάρη μας από την Παρθένο και Θεοτόκο Μαρία και έγινε άνθρωπος. Και μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι αυτό υποδηλώνεται σε ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές είναι που μαρτυρούν για μένα». Για να μη μακρηγορώ, όμως, στο γράψιμο συγκεντρώνοντας όλα τα χωρία, ας αρκεστούμε, σαν να τα μνημονεύαμε όλα, σε εκείνα που λέει αφενός ο Ιωάννης: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Έπειτα: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας». Και αφετέρου σε όσα γράφει ο Παύλος: «Ο οποίος, αν και υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας μορφή δούλου, και, αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού».

Αλλά επειδή, λέγοντας αυτά, ντράπηκαν, οι άθλιοι επιχείρησαν και πάλι να τα εκφράσουν με άλλον τρόπο, προβάλλοντας τη «βούληση» «όπως οι σουπιές το μελάνι», ώστε με αυτόν τον τρόπο να σκοτίζουν τους ακέραιους, ενώ οι ίδιοι να μην ξεχνούν τη δική τους αίρεση. Διότι από πού προέρχεται το «κατά βούληση ή θέληση»; Από ποια Γραφή προβάλλουν πάλι τέτοια δόγματα, ας απαντήσουν αυτοί που είναι ύποπτοι στα λόγια και εφευρέτες της ασέβειας. Επειδή ο μεν Πατέρας, αποκαλύπτοντας από τον ουρανό τον δικό Του Λόγο, έδειχνε ότι «ούτος εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός», και μέσω του Δαβίδ έλεγε: «εξέφερε η καρδιά μου λόγο αγαθό», ενώ στον Ιωάννη έδωσε εντολή να πει: «Εν αρχή ην ο Λόγος». Και ο Δαβίδ, ψάλλοντας, λέει ότι «κοντά σου είναι η πηγή της ζωής, στο δικό σου φως θα δούμε φως». Ο δε Απόστολος γράφει: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας» και πάλι: «ο οποίος υπάρχοντας σε μορφή Θεού» και «ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Παντού όλοι κάνουν λόγο για την ύπαρξη του Λόγου και πουθενά δεν αναφέρουν ότι προήλθε «εκ βουλήσεως» ούτε καν ότι «δημιουργήθηκε». Αυτοί, όμως, πού άραγε βρήκαν να προηγείται βούληση ή θέληση του Λόγου του Θεού, εκτός αν, εγκαταλείποντας τις Γραφές, υποκρίνονται και ασπάζονται την κακοδοξία του Βαλεντίνου; Διότι ο Πτολεμαίος, ο μαθητής του Βαλεντίνου, ισχυρίστηκε ότι ο Αγένητος έχει δύο συζυγίες, την Έννοια και τη Θέληση· και πρώτα εννόησε, έπειτα θέλησε, και όσα εννοούσε δεν μπορούσε να τα προβάλει, παρά μόνο όταν προστέθηκε και η δύναμη της θελήσεως.

Το ότι λοιπόν έγινε με αυτόν τον τρόπο Κύριος και Βασιλιάς, αυτό ακριβώς είναι που έλεγε ο Πέτρος: «Τον έκανε Κύριο και Χριστό», και «τον απέστειλε», πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει κανείς ότι ο Πατέρας τον έκανε και άνθρωπο· διότι το να δημιουργείται είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα των ανθρώπων. Όμως δεν τον έκανε απλώς άνθρωπο, αλλά τον έκανε με σκοπό να κυριεύει τα πάντα και να αγιάζει τους πάντες διά του χρίσματος. Διότι, αν και ο Λόγος, ο οποίος υπάρχει σε μορφή Θεού, «έλαβε μορφή δούλου», ωστόσο η πρόσληψη της σάρκας δεν υποδούλωσε τον Λόγο, ο οποίος είναι εκ φύσεως Κύριος. Απεναντίας, επρόκειτο μάλλον για την απελευθέρωση ολόκληρης της ανθρωπότητας, η οποία συντελέστηκε από τον Λόγο. Ο ίδιος δε ο εκ φύσεως Κύριος Λόγος, αφού έγινε και άνθρωπος μέσω της μορφής του δούλου, έχει γίνει «Κύριος» των πάντων και «Χριστός», δηλαδή έχει γίνει με σκοπό να αγιάζει τους πάντες με το Πνεύμα. Και όπως ακριβώς ο Θεός, όταν γίνεται υπερασπιστής Θεός και λέει «θα είμαι σε αυτούς Θεός», δεν γίνεται τότε Θεός, ούτε τότε λαμβάνει την αρχή του να είναι Θεός, αλλά αυτό που είναι πάντοτε, αυτό γίνεται και σε όσους το έχουν ανάγκη, όταν ο ίδιος το κρίνει εύλογο. Έτσι και ο Χριστός, όντας εκ φύσεως Κύριος και αιώνιος Βασιλιάς, δεν γίνεται Κύριος τότε που αποστέλλεται, ούτε λαμβάνει τότε την αρχή του να είναι Κύριος και Βασιλιάς, αλλά αυτό που είναι πάντοτε, αυτό έχει γίνει και τότε κατά τη σάρκα, και, αφού λύτρωσε τους πάντες, γίνεται με αυτόν τον τρόπο Κύριος ζώντων και νεκρών.