Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 2:9

Και ο μεν Θεός επαινεί αυτούς που πέτυχαν κατορθώματα, όμως δεν εκπλήσσεται, επειδή ο λόγος του δεν νικιέται από ανθρώπινο θαύμα· ο άνθρωπος, όμως, επαινεί μεν όσα είναι εύκολα κατανοητά με τη λογική, θαυμάζει δε όσα υπερβαίνουν κάθε λόγο και έπαινο. Για να δείξουν, λοιπόν, οι απόστολοι το μέγεθος του ευαγγελικού μυστηρίου και την υπερβολή των πραγμάτων, δεν επαινούν απλώς, αλλά θαυμάζουν το όνομα: «Πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου». Ποιο όνομα; Του Ιησού Χριστού, απαντά ο Παύλος, επειδή «ενώ υπήρχε με μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, γι' αυτό ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού Χριστού να κάμψει κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων», και όλοι μαζί να λένε: «Πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη». Και γιατί το λέμε αυτό; Για να πούμε και εμείς την αλήθεια και να διδάξουμε τον κόσμο. Τι; «Ότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου πάνω από τους ουρανούς». Ποια μεγαλοπρέπεια;

«Τότε μίλησες με όραμα στους υιούς σου». Το «τότε», αντί του «παλαιά», αναφέρει, μίλησες μέσω προφητικών οραμάτων στους υιούς σου, μιλώντας δηλαδή προς εκείνους που έχουν κληθεί στο αξίωμα της υιοθεσίας. Και τι είπες, αν όχι το: «Έθεσα βοήθεια σε δυνατό»; Είναι παρόμοιο σαν να έλεγε: Έδωσα, λέει, βοήθεια σε δυνατό για τους αδυνάτους και για όσους καταδυναστεύονται από τον Σατανά, προκειμένου να καταφύγουν σε αυτόν τον δυνατό. Ο δυνατός, βέβαια, τον οποίο μας έδωσε ως βοήθεια ο Πατέρας, είναι οπωσδήποτε ο Χριστός· διότι αυτός είναι ο Κύριος των δυνάμεων. «Ύψωσα έναν εκλεκτό από τον λαό μου, βρήκα τον Δαβίδ τον δούλο μου». Να εννοείς τον Χριστό που προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ, ο οποίος κλήθηκε εκλεκτός, γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε. Και τον ονομάζει πάλι Δαβίδ, καθόσον προερχόταν από το σπέρμα του Δαβίδ· αλλά επιπλέον και δούλο, εξαιτίας του ότι εμφανίστηκε με τη μορφή του δούλου. «Με το άγιο έλαιό μου τον έχρισα».

Μέγας είναι ο Κύριος στη Σιών. Σιών είναι η Εκκλησία, στην οποία δοξάζεται και υψώνεται ο Χριστός, σύμφωνα με το ρηθέν: «Θα σε υψώσω, ο Θεός μου, ο βασιλεύς μου». Ας δοξολογήσουν το όνομά σου το μέγα. Μέγα είναι το όνομά του, το όνομα Ιησούς, καθότι ερμηνεύεται και ως σωτηρία του λαού. Μέγα, πάλι, είναι το όνομα το υπέρ παν όνομα, στο οποίο πρόκειται να καμφθεί κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος. Διότι είναι φοβερό και άγιο. Φοβερό μεν απέναντι στους λαούς που οργίζονται και δεν αποδέχονται τη βασιλεία του· άγιο δε για εκείνους που πιστεύουν σε αυτόν. Και η τιμή του βασιλέως αγαπά την κρίση.

Γι' αυτόν τον λόγο, ούτε ο Ίδιος ανέχθηκε να λέγουν αυτοί τέτοια πράγματα, και μη θέλοντας ούτε εμείς να ανεχόμαστε τέτοιους ανθρώπους, παρήγγειλε αυτοπροσώπως λέγοντας: «Προσέχετε από τους ψευδοπροφήτες, οι οποίοι έρχονται σε εσάς με ενδύματα προβάτων, αλλά εσωτερικά είναι λύκοι αρπακτικοί», καθώς και μέσω των αγίων Αποστόλων: «Μην πιστεύετε σε κάθε πνεύμα». Διότι αυτός είναι ο τρόπος της αντίπαλης ενέργειας· τέτοια τυγχάνουν να είναι και τα συγκροτήματα των αιρέσεων. Επειδή η καθεμία από αυτές, έχοντας ως πατέρα της δικής της επινόησης τον διάβολο, ο οποίος από την αρχή εξετράπη και έγινε ανθρωποκτόνος και ψεύτης, και επειδή ντρέπεται να προφέρει το μισητό του όνομα, υποκρίνεται το καλό και «υπέρ παν όνομα» (όνομα) του Σωτήρος και περιβάλλεται τις λέξεις των Γραφών —και ενώ λέγει τα λόγια, κλέβει την αληθινή τους έννοια— και τελικά, αφού καλύψει δόλια τη δική της επινόηση την οποία έπλασε, γίνεται και αυτή ανθρωποκτόνος όσων πλανώνται.

Λένε λοιπόν ότι έχει γραφεί, αφενός μεν από τον Απόστολο: «Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να λυγίσει κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων»· αφετέρου δε από τον Δαβίδ: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου».

Εάν, λοιπόν, ισχυρίζονται κάτι τέτοιο και για τον Σωτήρα, θα αποδειχθεί ότι δεν είναι ούτε αληθινός, ούτε Θεός, ούτε Υιός, ούτε όμοιος με τον Πατέρα, ούτε ότι έχει καθόλου τον Θεό ως Πατέρα κατά την ουσία, παρά μόνο ένεκα της χάριτος που του δόθηκε, ενώ κατά την ουσία έχει τον Θεό ως Δημιουργό, καθ' ομοιότητα όλων των κτισμάτων. Όντας δε τέτοιος, όπως αυτοί ισχυρίζονται, θα φανεί μάλλον ότι ούτε καν από την αρχή είχε το όνομα του Υιού, εάν βεβαίως έλαβε αυτό το όνομα ως έπαθλο των έργων του και της προόδου του, και μάλιστα καμιάς άλλης από εκείνη που σημειώθηκε όταν έγινε άνθρωπος και ανέλαβε τη μορφή του δούλου. Διότι τότε είναι που, αφού έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου, λέγεται ότι υπερυψώθηκε και έλαβε κατά χάρη το όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να κάμψει κάθε γόνατο. Τι ήταν, λοιπόν, πριν από αυτό, εάν τώρα υπερυψώθηκε, και τώρα άρχισε να προσκυνείται, και τώρα ονομάστηκε Υιός, όταν δηλαδή έγινε άνθρωπος; Διότι φαίνεται ότι δεν βελτίωσε ο ίδιος τη σάρκα, αλλά μάλλον ότι ο ίδιος βελτιώθηκε μέσω αυτής, εάν βεβαίως, σύμφωνα με την κακοδοξία τους, υπερυψώθηκε και ονομάστηκε Υιός τότε που έγινε άνθρωπος.

Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο επουρανίων, επίγειων και καταχθόνιων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Τι θα μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο και πιο αποδεικτικό από αυτό; Διότι δεν έγινε ανώτερος προερχόμενος από κάτι κατώτερο, αλλά μάλλον, όντας Θεός, έλαβε μορφή δούλου, και με το να τη λάβει δεν βελτιώθηκε, αλλά ταπείνωσε τον εαυτό Του.

Αν, λοιπόν, σύμφωνα με αυτό που ψάλλει ο Δαβίδ στον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό: «Πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών»· πώς ελάμβανε αυτό που είχε πάντοτε, ακόμη και πριν το λάβει τώρα; Ή πώς υψώνεται, εκείνος που και πριν υψωθεί ήταν ύψιστος; Ή πώς έλαβε την προσκύνηση, εκείνος που, και πριν την λάβει τώρα, προσκυνούνταν πάντοτε; Δεν πρόκειται για αίνιγμα, αλλά για θείο μυστήριο: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· αργότερα όμως, για εμάς, αυτός ο Λόγος έγινε σάρκα. Και αυτό που λέγεται τώρα, το «υπερύψωσε», δεν σημαίνει ότι υψώνεται η ουσία του Λόγου· διότι ήταν πάντοτε και είναι ίση με τον Θεό· αλλά πρόκειται για την ύψωση της ανθρώπινης φύσης. Γι' αυτό δεν ελέχθησαν αυτά προηγουμένως, παρά μόνο όταν ο Λόγος έγινε σάρκα, για να γίνει φανερό ότι το «εταπείνωσε» και το «υπερύψωσε» αναφέρονται στο ανθρώπινο στοιχείο. Διότι σε ό,τι ανήκει η ταπείνωση, σε αυτό θα ανήκει και η ύψωση. Και αν το «εταπείνωσε» έχει γραφεί εξαιτίας της πρόσληψης της σάρκας, είναι φανερό ότι και το «υπερύψωσε» λέγεται εξαιτίας αυτής.

Διότι και το «του χάρισε», δεν έχει γραφτεί για τον ίδιο τον Λόγο· επειδή, και πριν γίνει άνθρωπος, λατρευόταν ανέκαθεν, όπως είπαμε, τόσο από τους αγγέλους όσο και από όλη την κτίση, σύμφωνα με την πατρική του ιδιότητα· αλλά και πάλι, αυτό έχει γραφτεί για εκείνον για εμάς και υπέρ ημών. Διότι όπως ακριβώς, ως άνθρωπος, ο Χριστός πέθανε και υψώθηκε, έτσι, ως άνθρωπος, λέγεται ότι λαμβάνει αυτό που είχε πάντοτε ως Θεός, ώστε να φτάσει και σε εμάς αυτή η χάρη που δόθηκε. Επειδή ο Λόγος δεν ελαττώθηκε λαμβάνοντας σώμα, ώστε να αναζητήσει να λάβει χάρη, αλλά μάλλον εθεοποίησε αυτό το οποίο ενδύθηκε, και επιπλέον το χάρισε στο γένος των ανθρώπων. Διότι, όπως ακριβώς λατρευόταν πάντοτε όντας Λόγος και υπάρχοντας σε μορφή Θεού, έτσι ο ίδιος, αφού έγινε άνθρωπος και ονομάστηκε Ιησούς, εξακολουθεί να έχει όλη την κτίση υποταγμένη στα πόδια του, η οποία στο όνομα αυτό κάμπτει τα γόνατα ενώπιόν του, και ομολογεί ότι και το να γίνει ο Λόγος σάρκα, και το να υπομείνει τον θάνατο εν σαρκί, δεν έγινε προς αδοξία της θεότητάς του, αλλά προς δόξαν του Θεού Πατρός. Και δόξα του Πατρός είναι το να βρεθεί ο άνθρωπος που δημιουργήθηκε και χάθηκε, και αφού νεκρώθηκε να ζωοποιηθεί, και να γίνει ναός του Θεού.

Αποτελεί δε γνώρισμα και αυτό της αγαθότητας που εκδήλωσε προς εμάς, ότι εμείς μεν υψωθήκαμε, επειδή βρίσκεται μέσα μας ο ύψιστος Κύριος, και για χάρη μας δίνεται η χάρη, επειδή ο Κύριος που χορηγεί τη χάρη έγινε άνθρωπος σαν κι εμάς· αυτός δε ο Σωτήρας ταπείνωσε τον εαυτό του με το να λάβει το δικό μας ταπεινό σώμα· και έλαβε μορφή δούλου, ντυνόμενος τη σάρκα που είχε υποδουλωθεί στην αμαρτία. Και αυτός μεν δεν έλαβε τίποτα από εμάς για τη δική του βελτίωση· διότι ο Λόγος του Θεού είναι ανενδεής και πλήρης· εμείς όμως, αντίθετα, βελτιωθήκαμε από αυτόν. Διότι αυτός είναι το φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Και μάταια στηρίζονται οι Αρειανοί στον σύνδεσμο «διό», επειδή ο Παύλος λέει: «Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε».

Διότι δεν τα έλεγε αυτά για να υποδηλώσει κάποιο έπαθλο αρετής, ούτε κάποια βελτίωση της δικής του προόδου, αλλά το αίτιο της εξύψωσης που συντελέστηκε σε εμάς. Και τι είναι αυτό, παρά το ότι Εκείνος, ο οποίος υπήρχε εν μορφή Θεού και ήταν Υιός του ευγενούς Πατρός, ταπείνωσε τον εαυτό του και έγινε δούλος αντί για εμάς και για χάρη μας; Διότι, εάν ο Κύριος δεν είχε γίνει άνθρωπος, εμείς, λυτρωμένοι από τις αμαρτίες, δεν θα είχαμε αναστηθεί εκ νεκρών, αλλά θα παραμέναμε νεκροί κάτω από τη γη· ούτε θα είχαμε υψωθεί στους ουρανούς, αλλά θα κειτόμασταν στον άδη. Επομένως, για εμάς και για χάρη μας λέγονται το «υπερύψωσε» και το «εχαρίσατο».

Αυτή νομίζω, λοιπόν, ότι είναι η έννοια του ρητού, η οποία είναι μάλιστα απολύτως εκκλησιαστική. Αλλά και με έναν δεύτερο τρόπο θα μπορούσε κανείς να επιχειρήσει να ερμηνεύσει το ρητό, λέγοντας παράλληλα τα ίδια πράγματα: ότι δηλαδή δεν υποδηλώνει πως υψώνεται ο ίδιος ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος· διότι είναι, όπως αναφέρθηκε λίγο πιο πριν, Ύψιστος και όμοιος με τον Πατέρα. Αντιθέτως, το ρητό είναι δηλωτικό της εκ νεκρών αναστάσεως λόγω της ενανθρωπήσεώς του. Λέγοντας, δηλαδή, «εταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου», αμέσως πρόσθεσε το «γι' αυτό τον υπερύψωσε»· θέλοντας να δείξει ότι, μολονότι λέγεται πως πέθανε ως άνθρωπος, ωστόσο υψώθηκε με την ανάσταση επειδή είναι η Ζωή. Διότι αυτός που κατέβηκε, ο ίδιος είναι που και αναστήθηκε. Κατέβηκε, δηλαδή, σωματικά· αναστήθηκε όμως, επειδή ήταν ο ίδιος ο Θεός μέσα σε σώμα. Και αυτός πάλι είναι ο λόγος για τον οποίο πρόσθεσε στο νόημα αυτό τον σύνδεσμο «διό» (γι' αυτό), ο οποίος δεν είναι δηλωτικός μισθού για αρετή ή προκοπή, αλλά δηλωτικός της αιτίας για την οποία έγινε η ανάσταση· και της αιτίας για την οποία οι μεν άλλοι άνθρωποι, από τον Αδάμ μέχρι και σήμερα, πέθαναν και παρέμειναν νεκροί, ενώ αυτός μόνο αναστήθηκε ολόκληρος από τους νεκρούς.

Και η αιτία είναι αυτή που ο ίδιος προείπε, ότι, ενώ ήταν Θεός, έγινε άνθρωπος. Διότι όλοι οι άλλοι άνθρωποι, προερχόμενοι μόνο από τον Αδάμ, πέθαναν, και είχαν τον θάνατο να βασιλεύει εναντίον τους· αυτός όμως ο δεύτερος άνθρωπος είναι από τον ουρανό· διότι ο Λόγος έγινε σάρκα. Και ονομάζεται ένας τέτοιος άνθρωπος εξ ουρανού και επουράνιος, επειδή ο Λόγος κατέβηκε από τον ουρανό· γι' αυτό και δεν κρατήθηκε από τον θάνατο. Διότι, αν και ταπείνωσε τον εαυτό του, επιτρέποντας στο δικό του σώμα να φτάσει μέχρι τον θάνατο, επειδή αυτό ήταν δεκτικό θανάτου· όμως υπερυψώθηκε από τη γη, επειδή αυτός ήταν εν σώματι ο Υιός του Θεού. Είναι, λοιπόν, ισοδύναμο αυτό που λέγεται εδώ: «Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε», με αυτό που λέγεται στις Πράξεις από τον Πέτρο: «Τον οποίον ο Θεός ανέστησε, λύνοντας τις ωδίνες του θανάτου, καθότι δεν ήταν δυνατόν να κρατείται αυτός από αυτόν». Διότι, όπως έχει γραφτεί από τον Παύλο: Επειδή, ενώ ήταν στη μορφή του Θεού, έγινε άνθρωπος, και ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε· έτσι και από τον Πέτρο λέγεται: Ότι, επειδή ενώ ήταν Θεός έγινε άνθρωπος, και τα σημεία και τα τέρατα τον απέδειξαν ως Θεό και σε εκείνους που τα έβλεπαν· για τον λόγο αυτό δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από τον θάνατο.

Και για τα δύο λοιπόν έχει πει: «Ο Θεός τον υπερύψωσε» και «ο Θεός του χάρισε»· για να δείξει πάλι και από αυτό, ότι δεν είναι ο Πατέρας αυτός που έγινε σάρκα, αλλά ο Λόγος Του είναι αυτός που έγινε άνθρωπος, ο οποίος λαμβάνει κατά τον ανθρώπινο τρόπο από τον Πατέρα και υψώνεται από Αυτόν, όπως έχει ειπωθεί.

Και γενόμενος άνθρωπος έλεγε: «Θα σας στείλω τον Παράκλητο, το Πνεύμα της αληθείας»· και τον έστειλε, ως αψευδής που είναι ο Λόγος του Θεού. Επομένως, ο Ιησούς Χριστός είναι χθες και σήμερα ο ίδιος, και παραμένει άτρεπτος στους αιώνες, και είναι ο ίδιος που δίδει και λαμβάνει, δίδοντας αφενός ως Λόγος του Θεού, λαμβάνοντας αφετέρου ως άνθρωπος. Δεν είναι άρα ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, εκείνος που βελτιώνεται· διότι τα είχε όλα και πάντοτε τα έχει· αλλά οι άνθρωποι είναι εκείνοι που κάνουν αρχή στο να λαμβάνουν εν αυτώ και δι' αυτού. Διότι, όταν λέγεται τώρα ανθρώπινα γι' αυτόν ότι χρίεται, εμείς είμαστε εκείνοι που χριόμαστε εν αυτώ· επειδή, και όταν αυτός βαπτίζεται, εμείς είμαστε εκείνοι που βαπτιζόμαστε εν αυτώ. Όλα αυτά τα καθιστά σαφέστερα ο Σωτήρας λέγοντας προς τον Πατέρα: «Κι εγώ τη δόξα που μου έδωσες την έχω δώσει σε αυτούς, ώστε να είναι ένα, όπως κι εμείς είμαστε ένα». Για χάρη μας, λοιπόν, ζητούσε τη δόξα, και έχουν λεχθεί το «έλαβε», το «εχαρίσατο» και το «υπερύψωσε»· ώστε εμείς να λάβουμε, και σε εμάς να χαριστεί, και εμείς να υψωθούμε εν αυτώ, όπως ακριβώς αγιάζει και τον εαυτό του υπέρ ημών, ώστε εμείς να αγιασθούμε εν αυτώ.

Επειδή όμως προβάλλουν ως πρόφαση και θεία λόγια και επιχειρούν βεβιασμένα να τα παρερμηνεύσουν σύμφωνα με τον δικό τους νου, είναι αναγκαίο να τους απαντήσουμε τόσο, όσο χρειάζεται για να υπερασπιστούμε τα ρητά και να δείξουμε ότι αυτά μεν έχουν ορθό νόημα, ενώ εκείνοι φρονούν εσφαλμένα. Λένε, λοιπόν, ότι είναι γραμμένο από τον μεν απόστολο: «Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να γονατίσει κάθε γόνατο, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων», από τον δε Δαβίδ: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Έπειτα προσθέτουν νομίζοντας ότι λένε κάτι σοφό: «Αν γι' αυτό υψώθηκε και έλαβε χάρη και γι' αυτό έχει χριστεί, τότε έλαβε μισθό της προαιρέσεώς του· εφόσον όμως έπραξε κατόπιν προαιρέσεως, είναι όντως τρεπτής φύσεως». Αυτά δεν τόλμησαν μόνο να τα πουν, αλλά και να τα γράψουν ο Ευσέβιος και ο Άρειος, και οι οπαδοί τους δεν διστάζουν να τα λένε στη μέση της αγοράς, μη βλέποντας πόση μανία κρύβει ο λόγος τους. Διότι, αν αυτά που απέκτησε τα έλαβε ως μισθό της προαιρέσεώς του, και δεν θα τα είχε αποκτήσει αν δεν είχε επιδείξει το έργο που αντιστοιχεί σε αυτό που του δόθηκε, άρα τα απέκτησε μέσω της αρετής και της βελτίωσης, και ευλόγως ονομάστηκε εξαιτίας αυτών και Υιός και Θεός, και συνεπώς δεν είναι αληθινός Υιός.

Εάν λοιπόν έτσι λένε και για τον Σωτήρα, θα αποδειχθεί ότι δεν είναι ούτε αληθινός, ούτε Θεός, ούτε Υιός, ούτε όμοιος με τον Πατέρα, ούτε ότι έχει απολύτως τον Θεό ως Πατέρα κατά την ουσία, αλλά μόνο ως προς τη χάρη που του δόθηκε, ενώ έχει τον Θεό ως κτίστη κατά την ουσία, καθ' ομοιότητα όλων των δημιουργημάτων. Εάν δε είναι τέτοιος, όπως αυτοί ισχυρίζονται, θα φανεί μάλλον ότι ούτε εξ αρχής είχε το όνομα «Υιός», εφόσον το έλαβε αυτό ως έπαθλο των έργων και της προκοπής του, προκοπής όχι άλλης παρά εκείνης όταν έγινε άνθρωπος και «ανέλαβε μορφή δούλου». Διότι τότε είναι που, «αφού έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου», λέγεται ότι υπερυψώθηκε και έλαβε κατά χάριν το όνομα, «ώστε στο όνομα του Ιησού να κάμψει κάθε γόνυ». Τι ήταν λοιπόν πριν από αυτό, εάν τώρα υψώθηκε και τώρα άρχισε να προσκυνείται και τώρα ονομάστηκε Υιός, όταν έγινε άνθρωπος; Διότι φαίνεται ότι δεν βελτίωσε ο ίδιος τη σάρκα, αλλά μάλλον ο ίδιος βελτιώθηκε μέσω αυτής, εφόσον σύμφωνα με την κακοδοξία τους τότε υψώθηκε και ονομάστηκε Υιός, όταν έγινε άνθρωπος. Τι ήταν λοιπόν πριν από αυτό; Διότι είναι ανάγκη να τους ρωτήσουμε και πάλι, προκειμένου να καταφανεί και το έσχατο όριο της ασέβειάς τους.

Έως τώρα, λοιπόν, κάνοντας χρήση των εννοιών περί του Υιού, απαντήσαμε κατ' αυτόν τον τρόπο στις παράλογες επινοήσεις τους, όπως ακριβώς μας έδωσε τη χάρη ο ίδιος ο Κύριος. Είναι καλό όμως να παραθέσουμε στο εξής και τα θεία λόγια, ώστε να αποδειχθεί ακόμη περισσότερο το άτρεπτο του Υιού και η αναλλοίωτη πατρική του φύση, καθώς και η κακοφροσύνη αυτών. Γράφοντας λοιπόν στους Φιλιππησίους ο Απόστολος λέει: «Να υπάρχει σε εσάς το ίδιο φρόνημα που υπήρχε και στον Ιησού Χριστό, ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, γινόμενος όμοιος με τους ανθρώπους· και βρισκόμενος κατά το σχήμα ως άνθρωπος ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε, και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός». Τι θα μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο και πιο αποδεικτικό από αυτό; Διότι δεν έγινε καλύτερος προερχόμενος από κατώτερη κατάσταση, αλλά μάλλον, ενώ «υπήρχε ως Θεός, έλαβε τη μορφή του δούλου» και με το να τη λάβει δεν βελτιώθηκε, αλλά «ταπείνωσε τον εαυτό του». Πού υπάρχει, λοιπόν, σε αυτά «ανταμοιβή της αρετής» ή ποια προκοπή και βελτίωση υπάρχει μέσα στην ταπείνωση; Διότι αν, ενώ είναι Θεός, έγινε άνθρωπος και, αφού κατέβηκε από το ύψος, λέγεται ότι «υψώνεται», πού υψώνεται εφόσον είναι Θεός;

Αν λοιπόν, όπως ψάλλει ο Δαβίδ στον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό, «πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του, και πριν από τη σελήνη σε γενεές γενεών», πώς λοιπόν λάμβανε αυτό που είχε πάντοτε και πριν το λάβει τώρα; Ή πώς υψωνόταν αυτός που και πριν υψωθεί ήταν ο Ύψιστος; Ή πώς έλαβε την προσκύνηση αυτός που, και πριν τη λάβει τώρα, πάντοτε προσκυνούνταν; Δεν πρόκειται για αίνιγμα, αλλά για θείο μυστήριο· «διότι εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· για εμάς όμως αργότερα αυτός «ο Λόγος έγινε σάρκα», και αυτό που λέγεται τώρα, το ότι «υπερύψωσε», δεν σημαίνει ότι υψώνεται η ουσία του Λόγου· διότι πάντοτε ήταν και είναι «ίσα με τον Θεό», αλλά πρόκειται για την ύψωση της ανθρώπινης φύσης του. Γι' αυτό δεν έχουν ειπωθεί αυτά προηγουμένως, παρά μόνο όταν ο Λόγος έγινε σάρκα· ώστε να γίνει φανερό ότι το «ταπείνωσε» και το «υπερύψωσε» λέγονται για το ανθρώπινο στοιχείο· διότι σε όποιον υπάρχει η ταπείνωση, σε αυτόν θα ανήκει και η ύψωση· και αν εξαιτίας της πρόσληψης της σάρκας έχει γραφτεί το «ταπείνωσε», είναι φανερό ότι και το «υπερύψωσε» αναφέρεται σε αυτήν. Διότι αυτήν είχε ανάγκη ο άνθρωπος εξαιτίας της ταπεινότητας της σάρκας και του θανάτου.

Και όπως ακριβώς Αυτός, ενώ αγιάζει τους πάντες, λέει πάλι προς τον Πατέρα ότι «αγιάζει τον εαυτό Του για χάρη μας», όχι για να γίνει άγιος ο Λόγος, αλλά για να αγιάσει ο Ίδιος μέσα στον εαυτό Του όλους εμάς, έτσι λοιπόν και αυτό που λέγεται τώρα, το «τον υπερύψωσε», δεν λέγεται για να υψωθεί Αυτός, διότι είναι ο Ύψιστος, αλλά για να γίνει μεν Αυτός για χάρη μας «δικαιοσύνη», εμείς δε να υψωθούμε εν Αυτώ και να εισέλθουμε στις πύλες των ουρανών, τις οποίες Αυτός πάλι άνοιξε για εμάς, ενώ εκείνοι που προπορεύονταν έλεγαν: «Άρχοντες, σηκώστε τις πύλες σας, και υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο Βασιλιάς της δόξης». Διότι και εδώ, δεν ήταν κλειστές οι πύλες για Αυτόν, αφού είναι Κύριος και Ποιητής των πάντων, αλλά έχει γραφτεί και αυτό για εμάς, στους οποίους ήταν κλειστή η θύρα του Παραδείσου. Γι' αυτό και από ανθρώπινη μεν άποψη, εξαιτίας της σάρκας που έφερε, λέγεται για Αυτόν το «σηκώστε» και το «θα εισέλθει», σαν να εισέρχεται άνθρωπος· από θεϊκή άποψη όμως, πάλι, λέγεται για Αυτόν, επειδή «ο Λόγος είναι Θεός», ότι Αυτός είναι ο «Κύριος» και ο «Βασιλιάς της δόξης». Τέτοιου είδους ύψωση, που πραγματοποιήθηκε για εμάς, την προανήγγειλε το Πνεύμα στον ογδοηκοστό όγδοο ψαλμό, λέγοντας: «και με τη δικαιοσύνη σου θα υψωθούν, διότι εσύ είσαι το καύχημα της δυνάμεώς τους». Εάν λοιπόν ο Υιός είναι η δικαιοσύνη, άρα δεν είναι Αυτός που υψώνεται σαν να έχει κάποια στέρηση, αλλά εμείς είμαστε αυτοί που υψωνόμαστε μέσω της δικαιοσύνης, η οποία είναι ο Ίδιος.

Διότι και το «του εχάρισε» δεν έχει γραφτεί για τον ίδιο τον Λόγο· επειδή, όπως ακριβώς είπαμε, και πριν γίνει άνθρωπος προσκυνούνταν πάλι και από τους αγγέλους και από όλη την κτίση, σύμφωνα με την πατρική του ιδιότητα, αλλά για εμάς και υπέρ ημών έχει λεχθεί πάλι αυτό για εκείνον. Διότι, όπως ακριβώς ως άνθρωπος ο «Χριστός πέθανε και» υπερυψώθηκε, έτσι και ως άνθρωπος λέγεται ότι λαμβάνει αυτό που είχε πάντοτε ως Θεός, ώστε να φτάσει και σε εμάς αυτή η χορηγούμενη χάρη. Διότι δεν ελαττώθηκε ο Λόγος λαμβάνοντας σώμα, ώστε να ζητήσει να λάβει και χάρη, αλλά μάλλον εθεοποίησε αυτό που ενδύθηκε και επιπλέον το χάρισε αυτό στο γένος των ανθρώπων. Διότι, όπως ακριβώς πάντοτε προσκυνούνταν όντας Λόγος και «υπάρχοντας σε μορφή Θεού», έτσι ο ίδιος, αφού έγινε άνθρωπος και ονομάστηκε Ιησούς, δεν έχει λιγότερο όλη την κτίση «υπό τους πόδας» του, η οποία «στο όνομα αυτό κάμπτει τα γόνατα σε αυτόν» και «ομολογεί» ότι το να γίνει ο Λόγος σάρκα και να υπομείνει θάνατο στη σάρκα δεν έγινε προς αδοξία της θεότητας, αλλά «εις δόξαν του Θεού Πατρός». Και δόξα του Πατέρα είναι το να βρεθεί αυτός που δημιουργήθηκε και χάθηκε, και αφού νεκρώθηκε να ζωοποιηθεί και να γίνει «ναός Θεού».

Αποτελεί δε γνώρισμα και τούτο της αγαθότητος που επέδειξε σε εμάς, το ότι εμείς μεν υψωθήκαμε επειδή βρίσκεται μέσα μας ο Ύψιστος Κύριος και εξαιτίας μας δίδεται η χάρις επειδή έγινε για εμάς άνθρωπος ο Κύριος που χορηγεί τη χάρη· ο ίδιος δε ο Σωτήρας «ταπείνωσε τον εαυτό του» με το να λάβει «το ταπεινό μας σώμα»· «και μορφή δούλου έλαβε» ντυνόμενος τη σάρκα που είχε υποδουλωθεί στην αμαρτία. Και αυτός μεν δεν έλαβε τίποτα από εμάς για να βελτιωθεί· διότι ο Λόγος του Θεού είναι ανενδεής και πλήρης· εμείς όμως, αντίθετα, βελτιωθήκαμε από αυτόν. Διότι αυτός είναι το «φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Και μάταια στηρίζονται οι Αρειανοί στον σύνδεσμο «γι' αυτό» («διὸ»), επειδή ο Παύλος λέει: «γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε». Διότι δεν τα έλεγε αυτά υποδηλώνοντας κάποιο «έπαθλο αρετής ούτε βελτίωση της δικής του προκοπής», αλλά το αίτιο της ύψωσης που συντελέστηκε σε εμάς. Ποιο είναι δε αυτό παρά το ότι αυτός που βρισκόταν «σε μορφή Θεού» και ήταν Υιός του ευγενούς Πατρός «ταπείνωσε τον εαυτό του» και έγινε δούλος στη θέση μας και για χάρη μας; Διότι εάν ο Κύριος δεν είχε γίνει άνθρωπος, εμείς δεν θα είχαμε λυτρωθεί από τις αμαρτίες για να αναστηθούμε από τους νεκρούς, αλλά θα παραμέναμε νεκροί κάτω από τη γη· ούτε θα είχαμε υψωθεί στους ουρανούς, αλλά θα βρισκόμασταν στον Άδη. Εξαιτίας μας, επομένως, και για χάρη μας λέγεται το «υπερύψωσε» και το «εχαρίσατο».

Διότι όλοι μεν οι άλλοι άνθρωποι, επειδή προέρχονταν μόνο από τον Αδάμ, πέθαιναν και «ο θάνατος βασίλευε» επάνω τους· αυτός όμως είναι «ο δεύτερος άνθρωπος που προέρχεται από τον ουρανό»· διότι «ο Λόγος έγινε σάρκα», και λέγεται ότι ένας τέτοιος άνθρωπος είναι «από τον ουρανό» και «επουράνιος», επειδή ο Λόγος κατέβηκε από τον ουρανό· γι' αυτό και δεν «κρατήθηκε από τον θάνατο». Διότι, αν και ταπείνωσε τον εαυτό του, επιτρέποντας στο ίδιο του το σώμα να φτάσει μέχρι τον θάνατο επειδή αυτό ήταν δεκτικό θανάτου, εντούτοις υπερυψώθηκε από τη γη, επειδή αυτός που βρισκόταν στο σώμα ήταν ο Υιός του Θεού. Είναι, λοιπόν, ταυτόσημο αυτό που λέγεται εδώ, «γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε», με αυτό που λέγεται στις Πράξεις από τον Πέτρο: «τον οποίο ο Θεός ανέστησε, λύνοντας τις ωδίνες του θανάτου, καθότι δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από αυτόν». Διότι, όπως ακριβώς έχει γραφτεί από τον Παύλο, ότι επειδή, ενώ βρισκόταν «σε μορφή Θεού», έγινε άνθρωπος και «ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε», έτσι και από τον Πέτρο λέγεται ότι, επειδή ενώ ήταν Θεός έγινε άνθρωπος, και «τα σημεία και τα τέρατα τον απέδειξαν» Θεό και σε εκείνους που τον έβλεπαν, γι' αυτόν τον λόγο «δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από τον θάνατο». Για τον άνθρωπο όμως δεν ήταν δυνατό να κατορθωθεί αυτό, διότι ο θάνατος είναι γνώρισμα των ανθρώπων· γι' αυτό ο Λόγος, ενώ ήταν Θεός, έγινε σάρκα, ώστε, αφού «θανατώθηκε ως προς τη σάρκα», να «ζωοποιήσει τους πάντες» με τη δική του δύναμη.

Επειδή όμως λέγεται γι' αυτόν ότι «υψώθηκε» και ότι ο Θεός «του χάρισε», και οι αιρετικοί νομίζουν ότι αυτά αποτελούν ελάττωμα ή πάθος της ουσίας του Λόγου, είναι αναγκαίο να εξηγήσουμε πώς λέγονται και αυτά. Διότι λέγεται ότι ο ίδιος υψώθηκε από τα «κατώτερα μέρη της γης», επειδή και ο θάνατος λέγεται ότι είναι δικός του. Και τα δύο λέγονται γι' αυτόν, επειδή δικό του και όχι κάποιου άλλου ήταν το σώμα που υψώθηκε από τους νεκρούς και αναλήφθηκε στους ουρανούς. Και εφόσον πάλι το σώμα είναι δικό του και ο Λόγος δεν βρίσκεται εκτός αυτού, είναι φυσικό, όταν υψώνεται το σώμα, να λέγεται ότι και ο ίδιος υψώνεται ως άνθρωπος εξαιτίας του σώματος. Αν, λοιπόν, δεν έγινε άνθρωπος, ας μη λέγονται αυτά γι' αυτόν· αν όμως «ο Λόγος έγινε σάρκα», είναι ανάγκη να λέγονται γι' αυτόν η ανάσταση και η ύψωση όπως για έναν άνθρωπο, ώστε αφενός ο θάνατος, ο οποίος λέγεται δικός του, να αποτελέσει λύτρο για την αμαρτία των ανθρώπων και κατάργηση του θανάτου, και αφετέρου η ανάσταση και η ύψωση να παραμείνουν βέβαιες για εμάς μέσω αυτού. Και για τα δύο έχει λεχθεί: «ο Θεός τον υπερύψωσε» και «ο Θεός του χάρισε», ώστε και από αυτό να δείξει πάλι ότι δεν είναι ο Πατέρας αυτός που έγινε σάρκα, αλλά ο Λόγος του είναι εκείνος που έγινε άνθρωπος, ο οποίος «λαμβάνει» ανθρωπίνως από τον Πατέρα και «υψώνεται» από αυτόν, όπως έχει ειπωθεί. Είναι δε φανερό και κανείς δεν θα μπορούσε να αμφιβάλλει, ότι όσα δίνει ο Πατέρας, τα δίνει μέσω του Υιού.

Ως προς την αδύναμη και ανθρώπινη αντίληψη των Αρειανών, οι οποίοι υπονοούν ότι ο Κύριος είναι ενδεής όταν λέει: «μου δόθηκε» και «έλαβα», και όταν λέει ο Παύλος: «γι' αυτό τον υπερύψωσε» και «κάθισε στα δεξιά» και τα παρόμοια, πρέπει να λεχθεί ότι ο Κύριός μας, όντας Λόγος και Υιός του Θεού, ανέλαβε σώμα και έγινε και Υιός Ανθρώπου, ώστε, «αφού έγινε μεσίτης Θεού και ανθρώπων», να διακονεί τα του Θεού σε εμάς και τα δικά μας στον Θεό. Όταν, λοιπόν, αναφέρεται ότι πεινάει και δακρύζει και κοπιάζει και λέει «ελωΐ, ελωΐ», επειδή αυτά είναι ανθρώπινα και δικά μας πάθη, τα δέχεται από εμάς και τα αναφέρει στον Πατέρα, μεσιτεύοντας υπέρ ημών, ώστε στο πρόσωπό του να εξαλειφθούν. Όταν όμως λέγεται ότι «μου δόθηκε εξουσία» και «έλαβα» και «γι' αυτό τον υπερύψωσε ο Θεός», πρόκειται για τα χαρίσματα του Θεού προς εμάς, τα οποία δίνονται μέσω αυτού. Διότι ο Λόγος ούτε ήταν ούτε έγινε ποτέ ενδεής· ούτε πάλι οι άνθρωποι ήταν ικανοί να τα χορηγήσουν αυτά στους εαυτούς τους. Μέσω του Λόγου όμως δίνονται σε εμάς· γι' αυτό, επειδή δίνονται σε εκείνον, μεταδίδονται σε εμάς. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε ενανθρώπησε, ώστε, ως διδόμενα σε εκείνον, να μεταβιβαστούν σε εμάς. Διότι ένας απλός άνθρωπος δεν θα μπορούσε να αξιωθεί αυτά· και ο Λόγος πάλι, από μόνος του, δεν θα είχε ανάγκη από αυτά. Ενώθηκε, λοιπόν, ο Λόγος με εμάς, και τότε μας μετέδωσε την εξουσία και μας υπερύψωσε. Διότι ο Λόγος, ευρισκόμενος μέσα σε άνθρωπο, υπερύψωσε τον άνθρωπο· και επειδή ο Λόγος βρισκόταν μέσα στον άνθρωπο, ο άνθρωπος τα έλαβε.

Απολλ. Κανένας άνθρωπος δεν ζωογονεί· διότι δεν είναι Χριστός· ο Χριστός όμως ζωογονεί· άρα ο Χριστός δεν είναι άνθρωπος. Ορθ. Ο Χριστός όμως γι' αυτόν τον λόγο ζωογονεί, επειδή ο Θεός Λόγος, αφού έλαβε μορφή δούλου, ονομάστηκε Χριστός. Απολλ. Σε κανέναν άνθρωπο δεν αρμόζει το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, και η δόξα του μόνου Θεού· στον Χριστό όμως αρμόζει· άρα ο Χριστός δεν είναι άνθρωπος. Ορθ.

Αυτό θα μπορούσες να το πεις και για την Παρθένο Μαρία. Σε κανέναν άνθρωπο δεν αρμόζει το να γεννήσει παραμένοντας παρθένος· η Μαρία όμως γέννησε ενώ ήταν παρθένος· άρα η Μαρία δεν είναι άνθρωπος. Εξάλλου, με αυτόν τον τρόπο θα ελεγχθεί πλήρως το σόφισμά σου. Διότι, αληθινά, σε κανέναν από τους ανθρώπους δεν αρμόζει το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, και η δόξα του μόνου Θεού· επειδή κανένας από τους ανθρώπους δεν είναι Χριστός, προερχόμενος από την ένωση του Θεού Λόγου και της δουλικής μορφής.

Αυτήν την ανασταίνει αναμάρτητη κατά φύση, για να δείξει ότι ο Δημιουργός είναι αναίτιος της αμαρτίας, και την αποκατέστησε σύμφωνα με το αρχέτυπο πλάσιμο της δικής της φύσης· ώστε να είναι ο Ίδιος η απόδειξη της αναμαρτησίας. Μάταια λοιπόν πλανώνται όσοι φαντάζονται και ισχυρίζονται ότι το σώμα του Κυρίου προήλθε από τον ουρανό. Εντούτοις, ό,τι ο Αδάμ κατέβασε από τον ουρανό στη γη, ο Χριστός το ανέβασε από τη γη στους ουρανούς· και αυτό που ο Αδάμ, αν και αναμάρτητο και ακαταδίκαστο, το οδήγησε στη φθορά και στην καταδίκη του θανάτου, ο Χριστός το ανέδειξε άφθαρτο και λυτρωτικό του θανάτου· ώστε να έχει την εξουσία πάνω στη γη να συγχωρεί αμαρτίες, και από τον τάφο να επιδεικνύει την αφθαρσία, και κατεβαίνοντας στον άδη να καταλύει τον θάνατο, και να ευαγγελίζεται σε όλους την ανάσταση. Διότι ο Θεός έκτισε τον άνθρωπο για την αφθαρσία και τον έπλασε ως εικόνα της δικής Του αιωνιότητας. Με τον φθόνο όμως του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο· καθώς δε κυριαρχούνταν από τον θάνατο οδηγούμενος στη διαφθορά, δεν τον παραμέλησε Αυτός ο οποίος έγινε άνθρωπος, ούτε μετατράπηκε απλώς σε ανθρώπινη μορφή, ούτε, παραβλέποντας την ανθρώπινη ύπαρξη, έκανε φασματική την εμφάνισή Του· αλλά, Αυτός που είναι κατά φύση Θεός γεννιέται ως άνθρωπος, ώστε να είναι ο Ένας και στα δύο, τέλειος σε όλα, επιδεικνύοντας μία γέννηση φυσική και απόλυτα αληθινή. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα», για να βασιλεύει στους ουρανούς και να έχει την εξουσία να κρίνει.

Γι' αυτό, με έμφαση ο ψαλμός, θέλοντας να παραστήσει το πλήθος της χάριτος των λόγων του Κυρίου μας, είπε: «Εξεχύθη χάρις στα χείλη σου», λόγω της άφθονης χάριτος που υπάρχει στον λόγο Του. «Σε ευλόγησε», λέει, «ο Θεός στον αιώνα». Είναι δε φανερό ότι αυτά πρέπει να αναφέρονται στην ανθρώπινη φύση Του, καθώς «προέκοπτε σε σοφία και ηλικία και χάρη». Σύμφωνα με αυτό είναι φανερό ότι κατανοούμε πως η χάρη Τού δόθηκε και ως έπαθλο για τα ανδραγαθήματά Του. Παρόμοιο με αυτό είναι το: «Αγάπησες τη δικαιοσύνη και μίσησες την ανομία· γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Με το οποίο παραπλήσιο είναι και αυτό που γράφτηκε προς τους Φιλιππησίους από τον Παύλο, ότι: «Ταπείνωσε τον εαυτό του και έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού, γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε». Ώστε είναι φανερό ότι αυτά λέγονται για την ανθρώπινη φύση του Σωτήρα· ή επειδή η Εκκλησία είναι σώμα του Κυρίου, και ο Ίδιος είναι η κεφαλή της Εκκλησίας· όπως ακριβώς έχουμε ερμηνεύσει ότι χείλη του Χριστού είναι εκείνοι που διακονούν τον επουράνιο λόγο (όπως ο Παύλος, που είχε μέσα του τον Χριστό να ομιλεί, και όποιος άλλος είναι παραπλήσιος με εκείνον ως προς την αρετή)· έτσι και τα υπόλοιπα μέλη του σώματος του Χριστού είμαστε ο καθένας από εμάς που έχουμε πιστέψει. Επομένως, όποιος ανάγει την ευλογία που δίνεται στην Εκκλησία στο πρόσωπο του Κυρίου, δεν θα σφάλει.

Σχετικά με το: «Γι' αυτό ο Θεός τού χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα». Εάν μετά την ενανθρώπηση, εξαιτίας της υπακοής, ο Πατέρας χάρισε στον Υιό, ο οποίος είναι Θεός, το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, και κάθε γλώσσα ομολόγησε ότι είναι Κύριος· τότε, πριν από την ενανθρώπηση, ούτε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα είχε, ούτε την ομολογία από όλους ότι είναι Κύριος. Επομένως, έγινε ανώτερος μετά την ενανθρώπηση από ό,τι ήταν πριν από την ενανθρώπηση, πράγμα άτοπο. Τέτοιο είναι και το: «Μου δόθηκε κάθε εξουσία στους ουρανούς και επί της γης». Συνεπώς, πρέπει να τα εννοούμε αυτά αναφορικά με την ενανθρώπηση και όχι αναφορικά με τη θεότητα.

Άραγε, λοιπόν, η ομολογία της χάριτος που ενεργείται από αυτόν προς εμάς αποτελεί μείωση της δόξας του; Ή μήπως είναι αληθέστερο να πούμε ότι η διήγηση των ευεργεσιών αποτελεί την πρέπουσα υπόθεση της δοξολογίας; Για τον λόγο αυτόν, βρίσκουμε ότι η Γραφή δεν μας παραδίδει τον Κύριο με ένα μόνο όνομα, ούτε χρησιμοποιεί μόνο εκείνα που είναι δηλωτικά της θεότητάς του και του μεγαλείου του, αλλά άλλοτε μεν χρησιμοποιεί τα χαρακτηριστικά της φύσεώς του· διότι γνωρίζει «το όνομα το υπέρ παν όνομα» του Υιού και τον ονομάζει Υιό αληθινό, και μονογενή Θεό, και δύναμη Θεού, και σοφία, και Λόγο. Άλλοτε πάλι, εξαιτίας της πολυτροπίας της χάριτος προς εμάς, την οποία, χάρη στον πλούτο της αγαθότητάς του, παρέχει σύμφωνα με την πολυποίκιλη σοφία του σε όσους έχουν ανάγκη, τον προσδιορίζει με μύριες άλλες προσηγορίες· ονομάζοντάς τον άλλοτε ποιμένα, άλλοτε βασιλιά, και πάλι ιατρό, και τον ίδιο νυμφίο, και οδό, και θύρα, και πηγή, και άρτο, και αξίνα, και πέτρα. Διότι αυτά δεν φανερώνουν τη φύση του, αλλά, όπως προείπα, το πολυποίκιλο της ενέργειάς του, την οποία, από ευσπλαχνία για το ίδιο του το πλάσμα και ανάλογα με το είδος της εκάστοτε ανάγκης, παρέχει σε όσους τη χρειάζονται. Διότι εκείνους που έχουν καταφύγει στην προστασία του και έχουν κατορθώσει την προθυμία της προσφοράς μέσω της ανεξικακίας, τους ονομάζει πρόβατα, και ομολογεί ότι είναι ποιμένας αυτών, εκείνων δηλαδή που υπακούουν στη φωνή του και δεν δίνουν προσοχή σε ξένες διδαχές. «

«Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή.» Άραγε θα μπορούσε να υπάρξει για σένα κάτι πιο φανερό από αυτό, ή πιο ισχυρό ως απόδειξη, για το ότι δεν πρέπει να νομίζουμε πως ο Υιός έχει διαφορετική κατάσταση από εκείνη που έχει εκ φύσεως ο Πατέρας; Β. Τίποτα, όπως νομίζω, αφού η φωνή του Θεολόγου προβάλλει μια ακαταμάχητη μαρτυρία απέναντι στους αντιπάλους. Όμως, αν ο Υιός ονομάζεται αληθινός Θεός, αμέσως χλευάζουν και λένε ότι δεν είναι όντως αληθινός Θεός, αλλά ότι του έχει χαριστεί το όνομα σύμφωνα με το θέλημα του Πατέρα. Διότι, λένε, ο θεσπέσιος Παύλος είπε κάπου ότι «Ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα.» Α. Ότι του έχει χαριστεί όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, να ξέρεις, θα το έλεγα και εγώ ο ίδιος. Διότι το να φαίνεται κανείς να εναντιώνεται με φλυαρίες στις φωνές των θεολόγων, θα θεωρούσα ότι δεν είναι καθόλου έργο υγιούς νου, αλλά μάλλον μια ανίσχυρη απόπειρα ενός λογικού που ήδη παραπαίει και έχει εκτραπεί.

Έχω καταπλαγεί, βέβαια, με την απατηλή εφευρετικότητα των αντιπάλων, οι οποίοι φροντίζουν να μην περάσει καν από τον νου τους η αφορμή του χαρίσματος, αλλά κυνηγούν τις λέξεις και αρπάζουν με τόσο μεγάλο πάθος καθετί που θα φαινόταν ότι εναντιώνεται στην τιμή και τη δόξα του Υιού, ώστε να μη θεωρούν τίποτα καλύτερο. Και τούτο, αν και η θεόπνευστη Γραφή δεν καθορίζει για εμάς άλλον καιρό για αυτή τη δωρεά, παρά εκείνον κατά τον οποίο: «Ο Μονογενής, υπάρχοντας στη μορφή του Θεού και Πατέρα, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό,» όπως έχει γραφτεί, «αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου, αφού έγινε όμοιος με τους ανθρώπους, και, καθώς βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Διότι τότε ακριβώς και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να λυγίσει κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατέρα.» Β. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Α. Είναι ένας δρόμος ξεκάθαρος και ομαλός για όσους θέλουν να κατανοούν ορθά, ο οποίος ανάγει προς την αλήθεια. Κατανόησε, λοιπόν, φίλε μου, ότι το να λάβει το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα ως χάρισμα, είναι δηλαδή η εν λόγω κένωση και η οικονομική ταπείνωση του Λόγου προς εμάς.

Αν, λοιπόν, στα μέτρα της κενώσεως συγκαταλέγεται το να λαμβάνει, τότε είναι προφανές ότι η κατάσταση πριν από την κένωση βρίσκεται οπωσδήποτε έξω από την ανάγκη να λάβει, εξαιτίας βεβαίως του ότι κατείχε εκ φύσεως αυτό που ήταν, δηλαδή την ύπαρξη στη μορφή του Θεού και Πατέρα. Και αν ταπείνωσε τον εαυτό του, κατεβαίνοντας από κάτι το ύψιστο και υπερέχον σε κάτι κατώτερο, θα επιστρέψει οπωσδήποτε σε αυτό που ήταν υψούμενος, όχι ανεβαίνοντας σε κάποια ξένη τιμή και δόξα, αλλά στη δική του που είχε εξ αρχής. Αν, όμως, θεωρούν σημαντικό να ισχυρίζονται ότι ο Υιός ανήλθε σε ασυνήθιστη (πρωτόγνωρη) τιμή και δόξα, λαμβάνοντας το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα ως κάτι που του δόθηκε από τον Πατέρα, τότε, σύμφωνα με τον εύλογο συλλογισμό, δεν υπάρχει πλέον καμία αντιστοιχία, αλλά πρέπει να προσπαθήσει κανείς να κατανοήσει το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας εντελώς αντίστροφα, και ότι το ζήτημα έχει μετατραπεί στο εντελώς αντίθετο. Θα πω και το πώς. Διότι, αν για τον Υιό το να λαμβάνει δεν είναι κένωση, αλλά του συνέβη, όταν κενώθηκε, μάλλον να αποκτήσει πράγματα που δεν του ανήκαν καθόλου κατά την ουσία του, τότε κένωση, με την πιο αληθινή έννοια, θα ήταν η περίοδος πριν από την κένωση, ενώ περίοδος υπεροχής και δόξης θα ήταν εκείνη κατά την οποία δεν ξέρω πώς λέγεται ότι κενώθηκε, εφόσον (κατ' αυτούς) κατακτούσε πράγματα ανώτερα από τη φύση και το μέτρο που διέθετε, και έφτανε ανέλπιστα σε καταστάσεις ασυγκρίτως ανώτερες από αυτές που είχε πριν.

Θα διέτρεχε κίνδυνο και ο ίδιος ο Πατέρας, όσον αφορά τους συλλογισμούς, σε όσα δεν είναι θεμιτό να λεχθούν. Διότι θα είναι κατώτερος από τον Υιό, και τη φύση αυτού που γέννησε θα υπερβεί εκείνος που, σύμφωνα με αυτούς, είναι κατώτερος, ή μάλλον εκείνος που έχει τη δόξα της θεότητας ως κάτι το πλαστό, και που με το ζόρι καυχάται για νοθευμένα αξιώματα, εάν βέβαια είναι αληθινά Θεός με το απλό και μόνο γεγονός ότι ονομάζεται Θεός. Β. Πόσο φοβερά είναι τα άτοπα που μας εισάγει αυτός ο συλλογισμός. Α. Πράγματι φοβερά, αληθινά, όμως η παράθεσή τους είναι αναγκαία. Διότι μερικές φορές η αντίληψη του τι δεν είναι ορθό μας ωθεί στο να αναζητήσουμε με ζήλο αυτό που συγκλίνει προς την αλήθεια. Εάν λοιπόν, όπως νομίζουν, ο Υιός έλαβε μισθό και πήρε από τον Θεό και Πατέρα το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα ως ένα είδος ανταπόδοσης για την κένωσή του, τότε πριν από τον χρόνο της κενώσεως θα πρέπει εύλογα να θεωρηθεί ότι στερούνταν ακόμη και αυτού του ονόματος, εφόσον φαίνεται να έχει πλουτίσει μέσα στον χρόνο με αυτή την επίκτητη και εύκολα αποβαλλόμενη χάρη.

Αν όμως καθόλου δεν τον έβλεπε κανείς να βρίσκεται σε καλύτερη κατάσταση από ό,τι ήταν, ακόμη και αν θεωρηθεί ότι έλαβε κάτι, και η χάρη δεν προσέθετε απολύτως τίποτα, δεν θα αποδεικνύονταν ανόητοι και ψευδολόγοι εκείνοι που δεν διστάζουν να προχωρήσουν σε τόσο θράσος, ώστε να τολμούν να λένε ότι ελάχιστα, για να μην πω απολύτως τίποτα, θα πλεονεκτήσει η κτίση από τη φύση της άρρητης θεότητας; Και ελάχιστα θα ωφελούσε ανυψώνοντας προς το λαμπρότερο, ακόμη κι αν περιέβαλλε τυχόν κάποιο από τα όντα με τα δικά της γνωρίσματα. Αλλά το να σκέφτεται κανείς έτσι είναι παράλογο· τα δώρα του Θεού είναι άξια αποδοχής και ανυψώνουν στην ανώτατη κατάσταση. Έτσι, ο Θεός και Πατέρας θα φανεί πλέον κατά κάποιο τρόπο και καλύτερος από τον εαυτό του, και χορηγός πραγμάτων ανώτερων από αυτά στα οποία βρίσκεται. Β. Με ποιον τρόπο; Α. Διότι, ενώ ο Υιός βρισκόταν στη μορφή και σε ισότητα προς τον εαυτό Του ακόμη και πριν από τους χρόνους της κένωσης, και κατά κανένα τρόπο δεν υστερούσε στην ενυπάρχουσα σε αυτόν δόξα, τον τοποθέτησε κάπου ψηλά και υπερυψωμένα, δίνοντάς του το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα.

Θα πουν, υποθέτω, ότι δεν ψεύδονται. Α. Γράφει, λοιπόν, ο ιερότατος και πανάριστος Παύλος για τον Μονογενή: «Αυτό το φρόνημα να υπάρχει ανάμεσά σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού, ο οποίος, αν και υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου, γενόμενος όμοιος με τους ανθρώπους, και, αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός». Β. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό; Α. Δεν μοιράζει άραγε, φίλε μου, την αφήγηση σε δύο καιρούς και δεν εισάγει διπλή τη γνώση του μυστηρίου;

Διότι, από τη μία, ορίζει έναν καιρό, τον αρχικό και πρώτο, κατά τον οποίο ο Λόγος ήταν σε μορφή και ισότητα του Θεού και Πατέρα· δεύτερον, έναν μεταγενέστερο, κατά τον οποίο, εγκαταλείποντας τρόπον τινά το να είναι σε μορφή και ισότητα του Πατέρα, εκένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας μορφή δούλου και υπομένοντας ο ίδιος τον θάνατο στον σταυρό. Διότι τότε ακριβώς θεωρήθηκε ότι έλαβε επικτήτως και ως τάξη χάριτος αυτό που κατείχε εκ φύσεως και ουσιωδώς, εννοώ δηλαδή το όνομα το υπέρ παν όνομα, και το ότι πρέπει να προσκυνείται τόσο από εμάς τους ίδιους όσο και από τους αγίους αγγέλους. Β. Έτσι έχουν τα πράγματα. Α. Επομένως, ολόκληρος ο λόγος της θεόπνευστης Γραφής για εμάς αποβλέπει και στα δύο. Διότι, άλλοτε μεν θεολογεί για τον Υιό προτού φτάσει στην κένωση, αλλά στο ύψος της θεότητας και σε όσα ανήκουν στον Πατέρα· άλλοτε πάλι, τον παρουσιάζει εναργώς να έχει κληθεί σε κένωση με εκούσιες αποφάσεις και από ευσπλαχνία προς εμάς, και να έχει κατέλθει από τα άνω στην αδοξία της σάρκας. Άραγε λοιπόν (διότι θα ρωτήσω), θα μπορούσαν να θεωρηθούν σοφοί και οξυδερκείς εκείνοι που αποδέχονται ως διφυή και διπλό τον λόγο σε αυτά, και κατανέμουν τη μυσταγωγία στους κατάλληλους καιρούς, ή εκείνοι που θα φαινόταν ότι επινοούν κάποια σύγχυση και ανακάτεμα πραγμάτων και καιρών μαζί, ώστε να αποδίδουν αδιάκριτα τα ιδιώματα της σάρκας και όσα γίνονται εξαιτίας της σάρκας στον Λόγο που γεννήθηκε από τον Πατέρα, και τα ιδιαίτερα και εξαίρετα γνωρίσματα του Μονογενούς να τα καταγράφουν στη σάρκα και στον χρόνο που αντιστοιχεί σε αυτήν; Β.

Διότι βεβαίως ο Υιός δεν θα αποκτήσει το να είναι πάνω από όλα μέσω συγκριτικών υπεροχών· και επειδή, λέγοντας «τα πάντα», δηλώνεται καθετί που είναι κτιστό, ο Υιός θα υπερέχει από τα πάντα, μη έχοντας καθόλου ως ιδίωμά του το να συγκαταλέγεται στα κτίσματα. Επειδή δεν συγκαταλέγεται στα πάντα, αλλά είναι πάνω από τα πάντα κατά τρόπο εξαιρετικό, διότι φθάνει στο ανώτατο όριο, πέραν του οποίου δεν υπάρχει απολύτως τίποτα. Άραγε το όνομα «Θεός» δεν είναι το όνομα «που είναι πάνω από κάθε όνομα», όπως μας είπε και ο θείος Παύλος; Β. Ναι. Α. Και αυτό ήταν ο Υιός: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος.» Β. Τι θα πούμε λοιπόν, αν πουν ότι έχει γραφεί για τον Πατέρα πως του «χάρισε όνομα το οποίο είναι πάνω από κάθε όνομα»; Α. Αλλά αν προσθέσουν σε εμάς, ω Ερμεία, ότι θέλουν να μάθουν πού και πώς ο Υιός έχει το να είναι Θεός ως κάτι το επίκτητο, μολονότι έχει λάβει αυτό το αξίωμα κατά φύση και ως κάτι που συνοδεύει την ίδια την ύπαρξή του, αμέσως, νομίζω, θα υποχωρήσουν και, εγκαταλείποντας τη φιλονικία σαν να ήταν ασθένεια παραφροσύνης, θα πάψουν να συκοφαντούν την άρρητη ουσία του Υιού και θα επιλέξουν να φρονούν ορθά μαζί με εμάς. Αλλά εκείνοι, όπως είναι φυσικό, θα αντισταθούν υπερασπιζόμενοι τις δικές τους αντιλήψεις και πολεμώντας υπέρ του ψεύδους, προστατεύοντάς το γενναία με προθυμία, νομίζω, που δεν υπολείπεται καθόλου από εκείνην που θα έδειχναν κάποιοι που θέλουν να αποδείξουν ότι εξοπλίζονται σύμφωνα με τον νόμο του πολέμου και της μάχης για να υπερασπιστούν τα παιδιά και τις γυναίκες τους.

Εμείς όμως, εφόσον έχουμε επιλέξει να εξετάζουμε τα πράγματα με λεπτομέρεια, έχουμε την ανάγκη να αναδιφήσουμε τα κρυμμένα και να αποκαλύψουμε την αλήθεια, την οποία δεν είναι εύκολο να συλλάβουν οι πιο αμαθείς. Β. Ορθά ομιλείς. Α. Είπε, λοιπόν, σε εμάς ο θεσπέσιος Παύλος περί του Μονογενούς: «Ο οποίος, αν και υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, αφού έγινε όμοιος με τους ανθρώπους και βρέθηκε ως προς το σχήμα σαν άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, ώστε στο όνομα του Ιησού να κάμψει κάθε γόνατο των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός.» Άραγε, λοιπόν, δεν θα έλεγε φανερά σε όσους δεν έχουν ακόμη κατανοήσει και ο ίδιος ο καιρός της ενανθρωπήσεως του Λόγου, αν μπορούσε κάπως να αποκτήσει φωνή και να κραυγάσει, ότι ο Λόγος δεν ανήλθε στη δόξα της θεότητας θεωρούμενος ως Θεός, αλλά καθόσον εμφανίστηκε ως άνθρωπος, μαζί με τη σάρκα, και ότι, όταν κένωσε και ταπείνωσε τον εαυτό του, τότε ακριβώς λέγεται ότι και υψώθηκε; Ειδάλλως, δίδαξέ με· διότι με μεγάλη ευχαρίστηση θα ήθελα να μάθω από εσένα, και πες μου αφού σε ρωτώ. Β. Τι ακριβώς εννοείς; Α. Ο Μονογενής κένωσε τον εαυτό του, κατεβαίνοντας σε μορφή δούλου, και υπέμεινε σταυρό, περιφρονώντας την αισχύνη, και έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου.