Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ 4:8

Γι' αυτό και ικετεύοντας το πρόσωπό σου οι πλούσιοι του λαού, έχοντας εμπλουτιστεί με τέτοια καλά και πνευματικά θεωρήματα, αναβοούμε για εσένα: Μνήσθητι ημών, Παναγία Παρθένε, που και μετά τη γέννηση παρέμεινες παρθένος, και ανταπόδωσέ μας, αντί για τούτα τα μικρά λόγια, τις μεγάλες δωρεές από τον πλούτο των χαρισμάτων σου, Κεχαριτωμένη. Για αυτά τα χαρίσματα, και ως υποκείμενων και συστατικών διαφορετικών φωνών, με ξεχωριστό τρόπο προς εγκωμιασμό σου, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος, προσφέρεται σε εσένα από εμάς και από ολόκληρη την κτίση ύμνος, στην Κεχαριτωμένη, στην Κυρία, στη Μητέρα του Θεού και κιβωτό του αγιάσματος.

ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ. Τέλος, αδελφοί, όσα είναι αληθινά, όσα σεμνά, όσα δίκαια, όσα αγνά, όσα προσφιλή, όσα εύφημα, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος, αυτά να συλλογίζεστε. Εκείνα που και μάθατε και παραλάβατε και ακούσατε και είδατε σε εμένα, αυτά να πράττετε. ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ. Εάν, λοιπόν, συναναστηθήκατε με τον Χριστό, τα άνω να ζητείτε, όπου ο Χριστός κάθεται στα δεξιά του Θεού· τα άνω να φρονείτε, όχι τα επί της γης. Διότι πεθάνατε, και η ζωή σας είναι κρυμμένη μαζί με τον Χριστό στον Θεό.

Πρέπει, λοιπόν, αυτός που θέλει να ασκήσει αυτήν την αγγελική πολιτεία του μοναχικού βίου να αποκτήσει τη φρόνηση του φιδιού και την ακεραιότητα του περιστεριού, για να κατανοεί σε καθετί ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο, ώστε να δοξαστεί σε όλα ο Θεός μέσω της θεοσεβούς μας τάξης και της ειλικρινούς μας πολιτείας. Για να αναγνωρίσουν όσοι μας βλέπουν ότι είμαστε ευλογημένο και άγιο σπέρμα, υιοί του ζώντος Θεού σε κάθε λόγο, αιδώ, πραότητα, αγωγή, προσοχή. Γι' αυτό, σε κανένα θέμα να μην ομοιάσουμε με τους κοσμικούς με κανέναν τρόπο. Έτσι, λοιπόν, και ο ηγούμενος ας γίνεται πρότυπο του ποιμνίου σε κάθε δικαιοσύνη και άγια αναστροφή, πολιτευόμενος με οσιότητα και δικαιοσύνη, τηρώντας όσα είναι αγνά, όσα είναι σεμνά, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος, αν υπάρχει κάποια εύφημη και ωφέλιμη διόρθωση, ας προέρχεται από αυτόν. Πώς, εξάλλου, και η Αιγυπτία; Δεν επιθύμησε τη μορφή του Ιωσήφ με σαρκικό πόθο, του πραγματικά σεμνοτάτου; Και επειδή αυτός δεν συγκατένευσε να εκπληρώσει την επιθυμία της, τον έριξε σε θλίψεις και δεινά μέσω της ψευδολογίας, φέρνοντας τον ευσεβή στα πρόθυρα του θανάτου.

ΑΛΛΟ. «Το λοιπόν, αδελφοί, όσα είναι αληθινά, όσα σεμνά, όσα δίκαια, όσα αγνά, όσα προσφιλή, όσα εύφημα, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος, αυτά να συλλογίζεστε, τα οποία και μάθατε και παραλάβατε, και ο Θεός της ειρήνης θα είναι μαζί σας.» Ιδού, πάλι εδώ ονομάζει Θεό τον Χριστό, ο οποίος λέει: «Την ειρήνη τη δική μου σας δίνω.» Επομένως, θα εφαρμόσεις και σε αυτά τον λόγο που εκτέθηκε προηγουμένως.

Και πάλι, ας φέρουμε στη μνήμη μας σαν εικόνα το πώς η Αιγυπτία τραβούσε τον Ιωσήφ, προσπαθώντας να τον ελκύσει κοντά της, ενώ ο θεοφιλής άνδρας, αφού εγκατέλειψε το ένδυμά του, απέδρασε από το μίασμα. Και πάλι, ας αναλογιστούμε με τον νου μας, σαν εικόνα, τους πρεσβυτέρους στη Βαβυλώνα, το πώς πίεζαν σε αισχρή πράξη τη μακαρία Σωσάννα· αυτή όμως, χρησιμοποιώντας ευσεβή και γενναίο λογισμό, τους κατατρόπωσε. Έτσι λοιπόν κι εμείς ας αγωνιστούμε ειλικρινά, όντας μάλιστα πεπεισμένοι ότι δεν υπάρχει τίποτα κρυφό που δεν θα φανερωθεί, ώστε, αν υπάρχει κάποια αρετή και κάποιος έπαινος, αυτά να βρεθούν σε εμάς· για να συγκαταλεγόμαστε σε αυτούς που επαινούνται και όχι σε αυτούς που κατακρίνονται.

Όταν δε ο ίδιος ο νους και η διάθεση της ψυχής απασχολείται με τη μελέτη και τον πόθο του Θεού, και κρατά τις σκέψεις στη μνήμη των καλών, όσα είναι αληθινά και δίκαια και εύφημα και σεμνά, και με την αγάπη του Θεού πάντοτε επιτυγχάνει τέλεια ολοκλήρωση. Με αγώνα δε και κόπο του νου κατορθώνεται αυτό, επειδή ο Αντίδικος πάντοτε εμποδίζει τα καλά και δελεάζει ή αρπάζει τον νου, ώστε να μην αγαπά τα άνω μέσω της μνήμης των καλών, αλλά μέσω γήινων εννοιών ή κάποιων επιθυμιών να δελεάζει την προαίρεση. Διότι αυτός είναι ο θάνατος και η ήττα του Πονηρού, όσον αφορά τη δική μας προσπάθεια: όταν ο νους βρίσκεται προσηλωμένος στην αγάπη και τη μνήμη του Θεού. Από αυτό μπορεί να συσταθεί και η ειλικρινής αγάπη προς τον αδελφό, ομοίως και η αληθινή απλότητα, και η πραότητα, και η ταπείνωση, και η ακεραιότητα, και η αγαθότητα, και η προσευχή, και ολόκληρη η ακολουθία των αγίων εντολών λαμβάνει αληθινά την ακριβή της εκπλήρωση μέσω της μίας και μόνης και πρώτης εντολής της αγάπης προς τον Θεό.

Και τέτοια μεν υπήρξαν τα μαρτύρια που τελέστηκαν στην Καισάρεια καθ' όλη τη διάρκεια των χρόνων του διωγμού. Όσα δε επιπλέον συνέβησαν κατά το ενδιάμεσο διάστημα σχετικά με τους προεστώτες των εκκλησιών, πώς δηλαδή αντί για ποιμένες των λογικών προβάτων του Χριστού, τα οποία δεν ποίμαναν σύμφωνα με τον θείο νόμο, η θεία δίκη τους καταδίκασε ως άξιους για κάτι τέτοιο και τους κατέστησε φροντιστές καμήλων, ενός ζώου άλογου και εκ φύσεως ως προς το σώμα του εξαιρετικά στρεβλού, και πώς τους καταδίκασε να είναι υπεύθυνοι για την περιποίηση των βασιλικών ίππων, και όσα οι ίδιοι υπέμειναν σε ύβρεις, ατιμώσεις και βασανιστήρια από τους εκάστοτε αυτοκρατορικούς επιτρόπους και άρχοντες εξαιτίας των ιερών σκευών και των εκκλησιαστικών κειμηλίων, καθώς και, επιπλέον αυτών, τη φιλαρχία των πολλών, τις αυθαίρετες και αντικανονικές χειροτονίες και τα σχίσματα μεταξύ των ίδιων των ομολογητών, και όσα οι νέοι ταραχοποιοί μηχανεύτηκαν με ζήλο εναντίον των υπολειμμάτων της Εκκλησίας, προσθέτοντας νέες καινοτομίες στις ήδη υπάρχουσες και επιδεινώνοντας ανελέητα τις συμφορές του διωγμού, επισωρεύοντας κακά πάνω στα κακά, όλα αυτά σκοπεύω να τα παραλείψω, κρίνοντας ότι είναι ανάρμοστα για εμένα, αποποιούμενος και αποφεύγοντας, όπως εξάλλου ανέφερα και στην αρχή, τη διήγηση γι' αυτά. Απεναντίας, όσα είναι σεμνά και εύφημα, σύμφωνα με τον ιερό λόγο, και ό,τι συνιστά αρετή και έπαινο, αυτά θεωρώ ότι είναι το πιο αρμόζον στην ιστορία των θαυμαστών μαρτύρων να λέω και να γράφω, και να τα παραδίδω στις ακοές των πιστών.

Αφήνοντας δε απέξω όλη την κτίση, η οποία διαχωρίζεται αφενός με το πρώτο, αφετέρου με το δεύτερο καταπέτασμα· με το πρώτο μεν διαχωρίζεται η ουράνια και αγγελική κτίση από τη θεότητα, με το δεύτερο δε η δική μας από τα επουράνια. Αυτά ας πράττουμε και τέτοιο φρόνημα ας έχουμε, αδελφοί, και όσους φρονούν διαφορετικά, θεωρώντας τους ως λύμη της αλήθειας, εφόσον βέβαια είναι δυνατόν, ας τους προσεγγίζουμε και ας τους θεραπεύουμε· εάν όμως νοσούν ανίατα, ας τους αποστρεφόμαστε, για να μην προσβληθούμε από τη νόσο τους προτού τους μεταδώσουμε τη δική μας υγεία. Και ο Θεός της ειρήνης θα είναι μαζί μας, της ειρήνης που υπερβαίνει κάθε νου, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Αμήν.

Ο επόμενος λόγος μάς διδάσκει σε ποιες βοσκές τρέφονται πλουσιοπάροχα τα ποίμνια του καλού ποιμένα· διότι δεν οδηγεί τα πρόβατα σε έρημους και ακανθώδεις τόπους για να βοσκήσουν χορτάρι, αλλά τους προσφέρεται ως τροφή το άρωμα των κήπων, και αντί για χόρτο τούς δίδεται το κρίνο, το οποίο, όπως λέγει, συλλέγεται από τον ποιμένα για τη διατροφή των προβάτων. Με αυτά ο λόγος μάς διδάσκει ότι η φύση και η δύναμη που συνέχεται με τα όντα, περικλείοντας τα πάντα μέσα της, καθιστά τόπο και κατοικία της όσους αποδέχονται την καθαρότητα. Μέσα σε αυτούς ο κήπος, ο οποίος καλλιεργείται ποικιλοτρόπως μέσω των αρετών, ανθεί με τα άνθη των κρίνων και αναβλύζει από την καρποφορία των αρωμάτων. Διότι τα μεν κρίνα αποτελούν σύμβολο της λαμπρής και καθαρής διάνοιας, η δε ευωδία των αρωμάτων υποδηλώνει την πλήρη αποξένωση από κάθε δυσωδία της αμαρτίας. Ανάμεσα σε αυτούς, λοιπόν, λέγει ότι συναναστρέφεται ο επιστάτης των λογικών ποιμνίων, βόσκοντάς τα μέσα στους κήπους, και κόβοντας και συλλέγοντας τα κρίνα για τη διατροφή των προβάτων, τα οποία παραθέτει σε αυτά μέσω του μεγάλου Παύλου, ο οποίος, αντλώντας από τη θεία αποθήκη, μάς προσφέρει την τροφή των κρίνων. Και αυτά είναι: Όσα είναι αληθινά, όσα σεμνά, όσα δίκαια, όσα αγνά, όσα προσφιλή, όσα εύφημα, εάν υπάρχει κάποια αρετή και εάν υπάρχει κάποιος έπαινος.

Ας είναι καθαρός κρίνος η σωφροσύνη και η δικαιοσύνη και η ανδρεία και η φρόνηση, και όλα όσα αναφέρει ο απόστολος: όσα είναι αληθινά, όσα είναι σεμνά, όσα προσφιλή, όσα δίκαια, όσα αγνά, όσα εύφημα, καθετί που αποτελεί αρετή και καθετί που είναι άξιο επαίνου· διότι όλα αυτά, όταν γεννηθούν μέσα στην ψυχή, αναδεικνύονται μέσω του καθαρού βίου, κοσμώντας εκείνον που τα εμπεριέχει, ενώ ταυτόχρονα και τα ίδια κοσμούνται μέσω εκείνου που τα αποδέχθηκε.

Ή, λοιπόν, αυτό υποδηλώνει, ή ότι η ειρήνη, για την οποία λέει ο Χριστός, «Ειρήνη σας αφήνω, την ειρήνη τη δική μου σας δίνω», αυτή θα σας φρουρήσει. Διότι η ειρήνη υπερέχει από κάθε ανθρώπινο νου. Αν όμως λες, «Πώς;», άκουσε: Όταν λέει να ειρηνεύουμε με τους εχθρούς, με αυτούς που μας αδικούν, με αυτούς που μας πολεμούν και τρέφουν έχθρα απέναντί μας, πώς αυτό δεν υπερβαίνει τον ανθρώπινο νου; Μάλλον όμως ας εξετάσουμε το πρώτο: «Η ειρήνη υπερέχει από κάθε νου». Αν η ειρήνη υπερέχει, πολύ περισσότερο ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος έδωσε την ειρήνη, υπερέχει από κάθε νου, όχι μόνο τον δικό μας, αλλά και των αγγέλων και των άνω δυνάμεων. Και τι σημαίνει, «Εν Χριστώ Ιησού»; Θα σας φυλάξει ενωμένους με Αυτόν, λέει, ώστε να παραμείνετε και να μην εκπέσετε από την πίστη Του. «Το λοιπόν, αδελφοί, όσα είναι σεμνά, όσα αληθινά, όσα δίκαια». Τι σημαίνει, «Το λοιπόν»; Αντί του: «Όλα τα έχουμε πει». Είναι έκφραση ανθρώπου που επείγεται, και ο οποίος δεν έχει τίποτε κοινό με τα παρόντα. «Λοιπόν, αδελφοί, όσα είναι αληθινά, όσα σεμνά, όσα δίκαια, όσα αγνά, όσα προσφιλή, όσα εύφημα, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος, αυτά να συλλογίζεστε· τα οποία και μάθατε, και παραλάβατε, και ακούσατε, και είδατε σε εμένα». Τι σημαίνει, «Όσα προσφιλή»; Προσφιλή στους πιστούς, προσφιλή στον Θεό. «Όσα είναι αληθινά».

Διότι αυτά είναι όντως αληθινά, δηλαδή η αρετή· ψέμα δε είναι η κακία· διότι και η ηδονή της είναι ψέμα, και η δόξα της ψέμα, και όλα τα του κόσμου είναι ψέμα. Το «όσα αγνά», αναφέρεται σε αντιδιαστολή προς το «εκείνους που φρονούν τα επίγεια». Το «όσα σεμνά», προς το «εκείνων που θεός τους είναι η κοιλιά». Το «όσα δίκαια, όσα εύφημα», αυτά εννοεί, λέει. «Εάν υπάρχει κάποια αρετή, και εάν υπάρχει κάποιος έπαινος». Στο σημείο αυτό επιθυμεί να προνοούν και για όσα αφορούν τους ανθρώπους. «Αυτά να συλλογίζεστε», λέει.

Τι λέει λοιπόν; Ότι πρέπει κανείς να ζει αποβλέποντας στους επαίνους; Δεν είπε, «Να αποβλέπεις στον έπαινο», αλλά, «Να πράττεις τα επαινετά», όχι όμως με σκοπό τον έπαινο. «Όσα είναι αληθινά»· διότι τα άλλα είναι ψεύδος· «Όσα είναι σεμνά». Το σεμνό αναφέρεται στην εξωτερική συμπεριφορά, ενώ το αγνό στην ψυχή. Μη δίνετε, λέει, πρόσκομμα ούτε αφορμή. Επειδή είπε, «Όσα είναι εύφημα», για να μη νομίσεις ότι εννοεί απλώς τα εύφημα κατά την κρίση των ανθρώπων, πρόσθεσε: «Αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος, αυτά να συλλογίζεστε, αυτά να πράττετε». Διαρκώς θέλει να βρισκόμαστε σε αυτά, αυτά να μεριμνούμε, αυτά να σκεφτόμαστε. Διότι, εάν ειρηνεύουμε μεταξύ μας, και ο Θεός θα είναι μαζί μας. Εάν όμως εγείρουμε πόλεμο, ο Θεός της ειρήνης δεν θα είναι μαζί μας. Επειδή τίποτε δεν είναι τόσο εχθρικό για την ψυχή όσο η κακία· και τίποτε δεν την θέτει πάλι σε ασφάλεια, όσο η ειρήνη και η αρετή· ώστε πρέπει να γίνει η αρχή από εμάς, και τότε θα ελκύσουμε τον Θεό. Ο Θεός δεν είναι Θεός πολέμου και μάχης. Επομένως, κατάργησε και τον πόλεμο και τη μάχη, τόσο απέναντι σε Αυτόν, όσο και απέναντι στον πλησίον· να είσαι ειρηνικός προς όλους· συλλογίσου ποιους σώζει ο Θεός: «Μακάριοι οι ειρηνοποιοί», λέει, «διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί του Θεού».

Εμείς, όμως, έχοντας μισήσει ολοκληρωτικά τον δικό σας παραλογισμό και την παρανομία, αφενός δεν θρέφουμε όσους αδρανούν και εξαιτίας αυτού αναγκάζονται να πεινούν, αλλά τους πείθουμε να εργάζονται ώστε να επαρκούν και για τους εαυτούς τους και για τους άλλους· αφετέρου, σε εκείνους που έχουν καταστεί σωματικά ανάπηροι επιτρέπουμε να απολαμβάνουν μόνο την αναγκαία τροφή, με τη συνδρομή εκείνων που έχουν τη δυνατότητα. Τα ξεφαντώματα, οι μέθες και κάθε άλλη μανία και αισχρότητα έχουν αποβληθεί, ενώ στη θέση τους έχουν εισαχθεί «όσα είναι σεμνά, όσα είναι αγνά, όσα είναι δίκαια, όσα είναι εύφημα, οτιδήποτε συνιστά αρετή και οτιδήποτε είναι αξιέπαινο». Και τα άλλα για τα οποία κομπάζουν, υπερασπιζόμενοι όσους φιλοσόφησαν ανάμεσά τους, αποδείχθηκε ότι συνιστούν κενοδοξία, θρασύτητα και έργα παιδικής διανοίας. Διότι κανείς από τους δικούς μας δεν πήρε ένα πιθάρι για να κλειστεί μέσα του, ούτε περιφερόταν κατ' αυτόν τον τρόπο στην αγορά ντυμένος με κουρέλια. Επειδή αυτά μπορεί μεν να φαίνονται σε ορισμένους θαυμαστά, εφόσον ενέχουν πολύ κόπο και την έσχατη ταλαιπωρία, στερούνται όμως κάθε επαίνου. Αποτελεί δε γνώρισμα της κακουργίας του διαβόλου το να παραδίδει εκείνους που τον υπηρετούν σε τέτοιου είδους κόπους, οι οποίοι και καταπονούν τους εξαπατημένους και, προπάντων, τους καθιστούν απόλυτα καταγέλαστους.

Διότι αυτό σημαίνει το να φρουρηθούν οι καρδιές τους και τα νοήματά τους εν Χριστώ. «Τέλος, αδελφοί, όσα είναι αληθινά, όσα είναι σεμνά, όσα είναι δίκαια, όσα είναι αγνά, όσα είναι προσφιλή, όσα είναι εύφημα, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος, αυτά να συλλογίζεστε, τα οποία και μάθατε και παραλάβατε και ακούσατε». Μας δίδαξε ο Απόστολος ότι κεφαλή κάθε αγαθού για εμάς είναι η πίστη στον Χριστό, και ότι όλα τα έργα της αρετής αποτελούν ένα μικρό μέρος σε σύγκριση με αυτήν. Είναι λοιπόν σαν να έλεγε: Έχετε την πίστη, την οποία και εύχομαι να διαφυλάσσεται μέσα σας.

Σας λείπει όμως ακόμη η ενάρετη ζωή, την οποία και σας προτρέπω να ακολουθείτε με σταθερότητα. Λέει, συνεπώς, το «λοιπόν», όχι επειδή είναι μικρό πράγμα η ενάρετη ζωή· διότι είναι μεγάλο· αλλά επειδή είναι μικρό εν συγκρίσει προς την πίστη, και αποτελεί το υπόλοιπο που πρέπει να προστεθεί. Διότι το θεμέλιο και η ασφάλεια είναι η πίστη, χωρίς την οποία δεν είναι δυνατόν να οικοδομηθεί τίποτε. Επειδή ούτε οικοδομή υφίσταται, όπως ακριβώς ούτε σπίτι υπάρχει χωρίς θεμέλια. Είναι λοιπόν η μεν πίστη τα θεμέλια και η οικοδόμηση όλου του σπιτιού, οι δε ενάρετες πράξεις μοιάζουν με την οροφή που επιστεγάζει και, τρόπον τινά, στεφανώνει ολόκληρο το οικοδόμημα. «Και τα είδατε σε εμένα.» Επειδή είπε να τηρούν πολλή αρετή, αλήθεια, σεμνότητα, δικαιοσύνη, αγνεία, φιλαδελφία, καλή φήμη, και όλα όσα συγκροτούν την αρετή και προξενούν τον έπαινο· επειδή, λοιπόν, είπε να φροντίζουν για όλα αυτά, για να μη φανεί ότι τους επιτάσσει πράγματα μεγαλύτερα από όσα μπορούσαν να κάνουν, για τον λόγο αυτόν τους προτρέπει, φέρνοντας ως παράδειγμα τον εαυτό του, να τα κατορθώσουν. Είναι δηλαδή σαν να έλεγε: Για να μην αποθαρρυνθείτε, νομίζοντας ότι τα προστάγματα είναι μεγάλα και ανώτερα από ό,τι μπορείτε να κατορθώσετε. Διότι, λέει, ακούσατε ότι όλα αυτά εφαρμόζονται από εμένα, και όχι μόνο το ακούσατε, αλλά και το έχετε δει με τα μάτια σας. «Αυτά να πράττετε, και ο Θεός της ειρήνης θα είναι μαζί σας.» Σας προτρέπω, λέει, να τα κάνετε αυτά, επειδή είναι και μεγάλος ο μισθός για αυτά· και ο μισθός αυτός είναι το να έχετε σύνοικό σας τον Θεό. «

Μέσω της άριστης κατά Θεόν αγαθής μνήμης, αναλογιζόμενος πάντοτε «όσα είναι αληθινά, όσα είναι σεμνά, όσα είναι δίκαια, όσα είναι αγνά, όσα είναι εύφημα, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος», εκδιώκοντας από τον εαυτό σου την πανάθλια λήθη, και μέσω της φωτισμένης και ουράνιας γνώσης εξαφανίζοντας την ολέθρια άγνοια του σκότους, και μέσω της πανάρετης και κάλλιστης προθυμίας, αποβάλλοντας την άθεη ραθυμία που απεργάζεται το κακό στην ψυχή. Αποκτώντας δε αυτές τις αρετές, όχι από απλή προαίρεση, αλλά με τη δύναμη του Θεού και τη συνεργία του Αγίου Πνεύματος με πολλή προσοχή και προσευχή, έτσι θα μπορέσεις να γλιτώσεις από τους προαναφερθέντες ισχυρούς γίγαντες του Πονηρού. Διότι, με τη συμφωνία της αληθινής γνώσης, της μνήμης του λόγου του Θεού και της αγαθής προθυμίας, που συγκροτείται στην ψυχή μέσω της ενεργού χάριτος με σπουδή και φυλάσσεται επιμελώς, κάθε ίχνος λήθης, άγνοιας και ραθυμίας εξαφανίζεται από αυτήν και περιέρχεται στην ανυπαρξία, καθώς πλέον βασιλεύει σε αυτήν η χάρη, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αφήστε, Πατέρες, τις δυσφημίσεις κατά των αδελφών σας και αναλάβετε τους επαίνους υπέρ αυτών και των πάντων, ενθυμούμενοι εκείνο το αποστολικό ρητό που λέει: «στο εξής, αδελφοί, όσα είναι αληθινά, όσα σεμνά, όσα δίκαια, όσα αγνά, όσα προσφιλή, όσα έχουν καλή φήμη, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος, αυτά να συλλογίζεστε».

Διότι, εάν τα κάνουμε όλα για να πλουτίσουμε κατά Θεόν, και αυτό είναι για εμάς ο τελικός σκοπός όλων των αγαθών, και αυτό δεν ήταν δυνατόν να υπάρξει στους ανθρώπους χωρίς τις χάριτες της Παρθένου, πώς να μην ανάγονται όλα σε εκείνη, ώστε να είναι αιτία των επαίνων, εάν υπάρχει κάτι σεμνό στους ανθρώπους, και όλων των δικών μας αγαθών, δηλαδή της συμβίωσης με τον Θεό· και (αιτία) αυτής της συμβίωσης είναι η Παρθένος; Και γι' αυτό τον λόγο η πολυύμνητη είναι αιτία κάθε στολισμού και σεμνότητας και ύμνων για το ανθρώπινο γένος, και κάθε έπαινος πρέπει να αναφέρεται μόνο σε αυτήν· αλλά και για το ότι επιβιώνουμε, και γενικά για το ότι είμαστε άνθρωποι, πρέπει να θεωρούμε αιτία τη μακαρία Παρθένο. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και ο ουρανός, και η γη, και ο ήλιος, και το σύμπαν ολόκληρο, χάρη στη μακαρία Παρθένο, όπως ακριβώς το δέντρο χάρη στον καρπό του, έφτασε στο σημείο να είναι σε καλή κατάσταση, και γενικότερα να υπάρχει. Εάν δε λόγω του καρπού θα επαινέσουμε το δέντρο, και εκείνος που χαίρεται με αυτό επαίνεσε τον καρπό, ποιος δεν γνωρίζει ότι κάθε μεγαλείο των όντων και χάρη και ομορφιά, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος, σύμφωνα με τον λόγο του Παύλου, ανήκει μόνο στην Παρθένο; Ώστε είναι δυνατόν να πούμε ότι η κρίση που εξέφερε ο Θεός γι' αυτά, αποκαλώντας τα καλά, και μάλιστα εξαιρετικά καλά, αποτελεί εγκώμιο της Παρθένου.

Τέτοιος είναι αυτός που καθαρίζει το εξωτερικό του ποτηριού και του πιάτου, ενώ το εσωτερικό είναι γεμάτο από αρπαγή και κάθε πλεονεξία. Όταν όμως ο ίδιος ο νους και η διάθεση της ψυχής απασχολείται διαρκώς με τη μελέτη και τον πόθο του Θεού και στολίζει πάντοτε τους λογισμούς με τη μνήμη των αγαθών, όσα είναι αληθινά και δίκαια και εύφημα και σεμνά, και με την αγάπη του Θεού (αυτό βέβαια επιτυγχάνεται με πολύν αγώνα και κόπο του νου, επειδή ο αντίπαλος εμποδίζει πάντοτε τον νου στα καλά, ώστε να μην επιθυμεί τα άνω μέσω της μνήμης των αγαθών, αλλά παραμονεύει δελεάζοντας την προαίρεση με τις γήινες επιθυμίες· διότι αυτός είναι ο θάνατος και η ήττα του πονηρού, όταν ο νους βρίσκεται απασχολημένος με την αγάπη και τη μνήμη του Θεού), από εκεί και έπειτα μπορεί πάντοτε να συγκροτηθεί και η ειλικρινής αγάπη προς τον αδελφό. Παρομοίως και η αληθινή απλότητα και η πραότητα και η ταπείνωση και η ακεραιότητα και η αγαθότητα και η προσευχή και όλη η ακολουθία των αγίων εντολών λαμβάνει αληθινά την ακριβή της εκπλήρωση, μέσω της μίας και μόνης και πρώτης εντολής, της αγάπης προς τον Θεό.

ΛΟΓΟΣ ΚΘ'. Αυτοί που αγωνίζονται σύμφωνα με τον σκοπό της αλήθειας και προσδοκούν να αποκτήσουν μέσα τους την αληθινή προσευχή, μέσω της ενέργειας του Αγίου Πνεύματος, ως κάτι το έμφυτο δια της πίστεώς τους, προσφέρουν την προσκύνηση στην Αγία Τριάδα «εν πνεύματι και αληθεία», σύμφωνα με την ευαγγελική παράδοση του Κυρίου. Οφείλουν, λοιπόν, να κάνουν την αρχή μιας τέτοιας αναζήτησης με ευθύτητα και με ορθό τρόπο, και ας φροντίζουν σε όλη τους τη διαγωγή να έχουν μέσα τους όλη την αγαθή ορμή και την ένταση του πόθου με τη νήψη της πίστης, τη στοργή του ενάρετου νου και την ευθύτητα των αγαθών λογισμών, ώστε με τα αγαθά νοήματα και τη μνήμη των καλών —«όσα είναι αληθινά» και «δίκαια» και «αγνά»— η ψυχή, προκόπτοντας στον φόβο του Θεού, να μπορέσει να λάβει την αύξηση προς το ανώτερο.

ΑΡΧΗ ΒΙΒΛΙΟΥ Γ'. Προς τους επισκόπους που εξορίστηκαν για τον Κύριο. Μόλις άκουσα ο ταπεινός τα σχετικά με τη μακαριότητά σας, ω τριπόθητοι πατέρες, χάρηκα υπερβολικά και δόξασα τον αγαθό Θεό μας. Το ότι όμως δεν αξιώθηκα να σας δω και να απολαύσω τα χαρίσματά σας, λυπήθηκα πάρα πολύ· διότι επρόκειτο να δω ανθρώπους του Θεού, ιεράρχες του Κυρίου, μακάριους άνδρες, φωστήρες του κόσμου, στηρίγματα της πίστεως, και οτιδήποτε άλλο από τα καλά που και είστε και ονομάζεστε. Ω της ζημίας! Ω της συμφοράς! Πλην όμως οι πολλές μας αμαρτίες είναι η αιτία αυτού που συνέβη. Και δεν απορούμε για την ατυχία, αλλά προβάλλουμε την ικεσία. Ποια είναι αυτή; Να παρηγορήσετε με επιστολές την απουσία σας, νουθετώντας, φωτίζοντας, στηρίζοντας, υποδεικνύοντας όσα είναι αληθινά, όσα είναι σεμνά, όσα είναι δίκαια, όσα είναι σταθερά, όσα είναι αξιοβράβευτα, ό,τι είναι αρετή και ό,τι αποτελεί έπαινο της ομολογίας. Αυτά να γράφετε, και πώς πρέπει να προσκυνείται ο Χριστός όταν εικονίζεται, ομωνύμως ή συνωνύμως, επειδή το μεν πρώτο αποτελεί γνώρισμα της ορθοδοξίας, ενώ το δεύτερο της αντιδοξίας· και πώς νοείται η προσκύνηση προς τον Χριστό και προς την εικόνα Του, ως μία ή ως δύο, επειδή το μεν είναι δικό μας, το δε των εικονομάχων· διότι, γι' αυτά που έχουν μία υποστατική ομοίωση, σε αυτά ανήκει μία και η αυτή προσκύνηση, εκτός του ότι η ουσία της εικόνας δεν προσκυνείται επουδενί.

Γι' αυτό, απορρίψτε όλοι τα πάντα: όσοι έχετε αθυμία, την αθυμία, όσοι είστε φίλαρχοι, τη φιλαρχία, όσοι έχετε ακηδία, την ακηδία, όσοι είστε φιλήδονοι, τη φιληδονία, όσοι υπερηφανεύεστε, την υπερηφάνεια, όσοι κενοδοξείτε, την κενοδοξία, όσοι συμπεριφέρεστε με ανάρμοστη παρρησία, την παρρησία, όσοι ατακτείτε, την αταξία, όσοι πολυλογείτε, την πολυλογία, όσοι έχετε φιλοκοσμία, τη φιλοκοσμία, όσοι έχετε φιλοσαρκία, τη φιλοσαρκία· όσοι κυριεύεστε από λύπη, την παράλογη λύπη· και αν κάποιος φθονεί, τον φθόνο· αν φιλονικεί, την έριδα· αν ερίζει, τη μάχη· αν αδρανεί, την αργία· αυτά και τα παρόμοια είναι έργα του σκότους, είδη της κακίας, θελήματα και εφευρήματα του πονηρού. Ενώ αυτά που προέρχονται από τον αγαθό Θεό μας είναι η ειρήνη, η πραότητα, η ταπείνωση, η υπακοή, η καλοσύνη (αφθονία), η πίστη, η ελπίδα, η ευταξία, η προσοχή· αυτά είναι τα έργα του φωτός, αυτά είναι τα έπαθλα της δικαιοσύνης· τα κατορθώματα των αγίων· αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος. Σας παρακαλώ, για την αγάπη του Κυρίου, συνέλθετε όσοι έχετε ναρκωθεί από τέτοια πάθη· γρηγορείτε όσοι κοιμάστε με τόσο μεγάλα προσκόμματα.

Εμείς είμαστε κύριοι του εαυτού μας· ας μην ανοίξουμε την πόρτα στον διάβολο. Απεναντίας, ας περιφρουρήσουμε την ψυχή μας ως νύμφη του Χριστού, απρόσβλητη και ατραυμάτιστη από την κατατόξευση των λογισμών· διότι έτσι μπορούμε να γίνουμε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι. Έτσι ας αξιωθούμε να ακούσουμε: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό.» Και απλώς, «όσα είναι αληθινά, όσα είναι σεμνά, όσα είναι δίκαια, όσα είναι αγνά, όσα είναι προσφιλή, όσα είναι εύφημα, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος», για να το πούμε αποστολικά, αυτά να πράττετε· «και ο Θεός της ειρήνης θα είναι μαζί με όλους σας», εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ 118η ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΗΣ ΑΚΛΟΝΗΤΗΣ ΟΜΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΥΠΟΤΑΓΗΣ ΜΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝΤΟΝΗΣ ΠΡΟΣΟΧΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΘΥΜΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΙΑΚΟΝΙΕΣ Αδελφοί και πατέρες, άλλοι χαίρονται και καυχιούνται για άλλου είδους διηγήσεις· δηλαδή, οι στρατιώτες για τα πολεμικά θέματα· οι ναυτικοί για τα θαλασσινά· οι γεωργοί για την καλλιέργεια της γης· όσοι ασχολούνται με τις άλλες τέχνες και επιστήμες για όσα αρμόζουν σε αυτές· και απλώς, δεν υπάρχει κανένας που να μην ευχαριστείται με τις διηγήσεις που τον αφορούν. Για εμάς όμως, η χάρη της διήγησης δεν βρίσκεται σε αυτά, διότι τα δικά μας θέματα δεν είναι σαρκικά, αλλά αφορούν τη σωτηρία της ψυχής, την ευαρέστηση του Θεού, την αναχώρηση από εδώ, την αποκατάσταση στον άλλο κόσμο, και όπως λέει ο Απόστολος: «Όσα είναι αληθινά, όσα είναι σεμνά, όσα είναι δίκαια, όσα είναι αγνά, όσα είναι προσφιλή, όσα έχουν καλή φήμη, αν υπάρχει κάποια αρετή και αν υπάρχει κάποιος έπαινος»· αυτά αποτελούν για εμάς το αντικείμενο της συζήτησης, αυτά επιδιώκουμε. Και τι θα μπορούσε να είναι πιο χαριτωμένο αλλά και πιο μακάριο από αυτά; Και αυτό μπορεί να το δει κανείς από το τέλος της κάθε περίπτωσης· διότι για τους μεν, μαζί με την αρχή, είναι φυσικό να καταλύεται και το τέλος μαζί με τον παρόντα αιώνα. «Πού είναι γαρ ο σοφός; Πού ο γραμματέας; Πού ο συζητητής αυτού του αιώνα;» Πού υπάρχει κάποιος που, ενώ διακρίθηκε στα ανθρώπινα πράγματα, παρέμεινε μόνιμα σε αυτή τη ζωή;