Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 1:2

Έχει δε ως εξής: Κάποιος άνθρωπος είχε δύο υιούς. Και είπε ο νεότερος: πατέρα, δώσε μου το μερίδιο της περιουσίας που μου αναλογεί. Είναι άριστο πράγμα και αρμόζει στο λογικό ον να εξιχνιάζει επιμελώς το νόημα που κρύβεται μέσα στην ασάφεια και να το φέρνει στο φως. Και αυτό το επαινεί εξαιρετικά ο σοφός Σολομών, θέτοντας την έννοια αυτή ως προοίμιο του παροιμιακού βιβλίου: Να γνωρίσει κανείς τη σοφία και την παιδεία, να κατανοήσει τα λόγια της φρονήσεως και να δεχθεί τις στροφές των λόγων.

Το Δαβιτικό Ψαλτήριο, το οποίο περιέχει 151 ψαλμούς· του οποίου η αρχή, δηλαδή ο πρώτος ψαλμός, είναι: «Μακάριος ο άνδρας που δεν πορεύτηκε κατά τη βουλή των ασεβών». Οι Παροιμίες του Σολομώντος, των οποίων η αρχή είναι: «Παροιμίες του Σολομώντος, υιού του Δαβίδ, ο οποίος βασίλευσε στον Ισραήλ, για να γνωρίσει κανείς σοφία και παιδεία». Ο Εκκλησιαστής του ιδίου, του οποίου η αρχή είναι: «Λόγια του Εκκλησιαστή, υιού του Δαβίδ, βασιλέως του Ισραήλ στην Ιερουσαλήμ. Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Το Άσμα Ασμάτων του ιδίου, του οποίου η αρχή είναι: «Άσμα Ασμάτων, που ανήκει στον Σολομώντα. Ας με φιλήσει με τα φιλήματα του στόματός του, διότι οι μαστοί σου είναι ανώτεροι από το κρασί». Ο Ιώβ, του οποίου η αρχή είναι: «Υπήρχε κάποιος άνθρωπος στη χώρα της Αυσιτίδας, που ονομαζόταν Ιώβ, και ο άνθρωπος εκείνος ήταν άμεμπτος και θεοσεβής». Οι δώδεκα Προφήτες, οι οποίοι αριθμούνται ως ένα βιβλίο.

Επειδή, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο υπάρχουν πάρα πολλοί τέτοιοι λόγοι, για τον λόγο αυτό έγραψε το βιβλίο των Παροιμιών. Ονομάστηκε δε «Παροιμία», επειδή τέτοιου είδους λόγοι γράφονταν δίπλα στους δρόμους προς διόρθωση και διδασκαλία εκείνων που πορεύονταν σε αυτούς. Γράφονταν δε δίπλα στους δρόμους, επειδή δεν μπορούσαν όλοι να κατανοήσουν βαθιά τους λόγους της αλήθειας· ώστε, έστω και καθώς περνούσαν και τα έβλεπαν, να ερευνούν τα όσα είχαν γραφτεί, και με αυτόν τον τρόπο να παιδαγωγούνται οι άνθρωποι. Μερικοί, μάλιστα, τις ορίζουν ως εξής: παρόδιο ρητό το οποίο από ένα μεμονωμένο γεγονός εφαρμόζεται και μεταφέρεται σε πολλά. Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση της σοφίας και της παιδείας, κατανόηση των λόγων της φρονήσεως, στροφές των λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, ορθή κατεύθυνση των κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας· επειδή και οι Έλληνες μεν ισχυρίζονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι κατέχουν παιδεία.

Και πρώτα απ' όλα, από τις Παροιμίες μπορεί κανείς να γνωρίσει τη σοφία και την παιδεία. Η δε σοφία είναι η επιστήμη των θείων και των ανθρωπίνων πραγμάτων, καθώς και των αιτιών τους. Εκείνος, λοιπόν, που θεολογεί επιτυχημένα έχει γνωρίσει τη σοφία, όπως λέγει και ο μακάριος Παύλος: «Σοφία, όμως, λαλούμε μεταξύ των τελείων· σοφία όχι αυτού του αιώνα, ούτε των αρχόντων αυτού του αιώνα, οι οποίοι καταργούνται· αλλά λαλούμε τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός προ των αιώνων». Και εκείνος δε που από την κατασκευή του κόσμου κατανοεί τον Δημιουργό, γνώρισε και αυτός τον Θεό μέσω της σοφίας του κόσμου.

Φανερώθηκε, λοιπόν, σε εμάς και ένα άλλο αγαθό από τη διδασκαλία των Παροιμιών, η απόκτηση του φόβου, η οποία εισήχθη σε εμάς μέσω της σοφίας. Το δεύτερο στις εξαγγελίες ήταν το να γνωρίσουμε την παιδεία. Η παιδεία είναι μια αγωγή ωφέλιμη για την ψυχή, η οποία πολλές φορές την καθαρίζει επίπονα από τις κηλίδες της κακίας, και η οποία προς το παρόν βέβαια δεν φαίνεται να αποτελεί αιτία χαράς, αλλά λύπης· αργότερα όμως, σε όσους έχουν γυμναστεί μέσω αυτής, αποδίδει ειρηνικό καρπό προς σωτηρία.

Τέτοιος ήταν ο Παύλος όταν έλεγε: «Παιδευόμαστε, αλλά δεν θανατωνόμαστε»· και το: «Όταν ελεγχόμαστε, παιδευόμαστε από τον Κύριο, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». Επειδή όμως και η απόκτηση των γνώσεων ονομάζεται παιδεία, σύμφωνα με αυτό που έχει γραφτεί για τον Μωυσή, ότι «Εκπαιδεύθηκε σε όλη τη σοφία των Αιγυπτίων», το να μην υποβάλλει κανείς τον εαυτό του σε τυχαία μαθήματα, αλλά να γνωρίζει την πιο ωφέλιμη παιδεία, έχει μεγάλη σημασία για τη σωτηρία. Διότι ήδη μερικοί, είτε ασχολούμενοι με τη γεωμετρία, την οποία εφηύραν οι Αιγύπτιοι, είτε με την αστρολογία που τιμάται από τους Χαλδαίους, είτε καταγινόμενοι γενικά με τη μετεωρολογία που ασχολείται με σχήματα και σκιές, περιφρόνησαν την παιδεία των θείων λογίων. Αλλά και η ποίηση, και η ρητορική, και η εφεύρεση των σοφισμάτων απασχόλησαν πολλούς· αυτών των πραγμάτων η ύλη είναι το ψεύδος. Διότι ούτε η ποίηση μπορεί να υπάρξει χωρίς τον μύθο· ούτε η ρητορική χωρίς την τέχνη του λόγου· ούτε η σοφιστική χωρίς τους παραλογισμούς. Επειδή, λοιπόν, πολλοί με τον ζήλο τους για αυτά παραμέλησαν τη γνώση του Θεού, γερνώντας μέσα στην έρευνα των μάταιων πραγμάτων, είναι αναγκαία η ορθή επίγνωση της παιδείας, τόσο για την επιλογή της ωφέλιμης παιδείας, όσο και για την αποφυγή της ανώφελης και βλαβερής. Μπορεί κανείς επίσης να κατανοήσει λόγους φρονήσεως, εάν προσέχει τις Παροιμίες και δεν δέχεται με ραθυμία την ωφέλεια που προέρχεται από αυτές.

Γι' αυτόν τον λόγο, πάλι, ο σοφότατος μεταξύ αυτών Σολομών έκανε κάπως έτσι την αρχή του συγγράμματος των Παροιμιών, σχεδόν διδάσκοντας ότι αυτή ήταν η αιτία της συγγραφής του, λέγοντας με αυτά ακριβώς τα λόγια ότι πρέπει κάθε άνδρας «να γνωρίσει σοφία και παιδεία και να κατανοήσει λόγους φρονήσεως, να δεχθεί στροφές λόγων και να κατανοήσει την αληθινή δικαιοσύνη και να κατευθύνει ορθά την κρίση, για να δώσει», λέει, «στους άκακους πανουργία και στο νέο παιδί αίσθηση και έννοια. Διότι, ακούγοντας αυτά, ο σοφός θα γίνει σοφότερος, και ο νοήμων θα αποκτήσει καθοδηγητική ικανότητα και θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα». Και οι επαγγελίες του εν λόγω συγγράμματος ήταν περίπου αυτού του είδους· τις επιμέρους δε προτάσεις των όσων ελέχθησαν και τις αναλύσεις αυτών, καθώς και τη λογική πραγματεία που διατυπώνεται οικεία προς τη σοφία και τη φωνή των ανδρών σε όλες τις προφητικές γραφές τους, όποιος το επιθυμεί θα τα γνωρίσει, παίρνοντας στα χέρια του τα βιβλία τους με την ησυχία του για να τα μελετήσει. Εάν δε κάποιος αποκτούσε με φιλόκαλη διάθεση πείρα και της ίδιας της γλώσσας, θα μπορούσε να διαπιστώσει, όπως συμβαίνει στους βαρβάρους, ότι λογικότατοι άνδρες δεν υστερούν σε τίποτα από τους σοφιστές ή τους ρήτορες στην οικεία τους γλώσσα. Υπάρχουν μάλιστα σε αυτούς και έμμετρα ποιήματα, όπως η μεγάλη ωδή του Μωυσή και ο 118ος Ψαλμός του Δαβίδ, τα οποία έχουν συνταχθεί στο λεγόμενο από τους Έλληνες ηρωικό μέτρο. Λένε, δηλαδή, ότι αυτά είναι εξάμετρα, κατασκευασμένα από δεκαέξι συλλαβές.

Διότι αναγνωρίζεται από όλους ότι, κατά τη χρήση των Γραφών, η ονομασία της παροιμίας δεν χρησιμοποιείται για κάποιο προφανές νόημα, αλλά αναφέρεται σε κάποια κρυμμένη έννοια, όπως ακριβώς και το Ευαγγέλιο ονομάζει τις αινιγματώδεις και ασαφείς ρήσεις «παροιμίες». Έτσι, εάν κανείς απέδιδε την ερμηνεία αυτής της λέξης με ορισμό, η παροιμία είναι ένας λόγος ο οποίος, μέσω όσων κατανοούνται άμεσα και πρόχειρα, υποδεικνύει κάτι άλλο που παραμένει κρυφό, ή ένας λόγος που δεν φανερώνει ευθέως τον σκοπό του νοήματός του, αλλά μεταδίδει τη διδασκαλία πλαγίως, μέσω έμμεσης υποδήλωσης. Στο βιβλίο όμως αυτό έχει δοθεί κατ' εξοχήν αυτός ο τίτλος, και οι σημασίες αυτής της ονομασίας έχουν ήδη διακριθεί και αναλυθεί στα προοίμια από τον σοφό Σολομώντα. Διότι δεν ονόμασε τους λόγους που περιέχονται στο βιβλίο αυτό γνώμες, ούτε συμβουλές, ούτε σαφή διδασκαλία, αλλά παροιμίες, προσθέτοντας την ερμηνεία για το τι ακριβώς υποδηλώνει αυτό το όνομα: «Για να γνωρίσει κανείς», λέει, «σοφία και παιδεία», χωρίς να θέσει την παιδεία πριν από τη σοφία, σύμφωνα με την κοινή συνήθεια στα άλλα μαθήματα, αλλά προτρέπει να γίνει κανείς πρώτα σοφός μέσω της προπαιδείας, και έπειτα να εμβαθύνει στην παιδεία που προέρχεται από την παροιμία. Διότι, όπως λέει, πρόκειται για λόγους φρονήσεως που αποκαλύπτουν τον σκοπό τους μέσα από σχήμα λόγου.

Γι' αυτό λοιπόν και ο μέγας Βασίλειος, παραθέτοντας τα λόγια του Φαραώ προς τον Ισραήλ ότι «κάθεστε άπραγοι, αργόσχολοι είστε, και λέτε: ας προσευχηθούμε στον Κύριο τον Θεό μας», προσθέτει: «Αυτή βέβαια είναι η καλή σχόλη και ωφέλιμη σε αυτόν που της αφιερώνεται· πονηρή όμως σχόλη είναι αυτή των Αθηναίων, οι οποίοι σε τίποτε άλλο δεν διέθεταν τον ελεύθερο χρόνο τους παρά στο να λένε ή να ακούν κάτι το νεότερο, την οποία και σήμερα κάποιοι μιμούνται στην απραξία του βίου τους, εφόσον αυτή είναι αγαπητή στα πονηρά πνεύματα». Και για να μην πει κανείς ότι ο μέγας Πατέρας τα λέει αυτά απευθυνόμενος μόνο στις ρητορικές φλυαρίες, θα προσθέσουμε εκείνο που λέει πάλι ο ίδιος, διευκρινίζοντας το παράγγελμα εκείνο του Σολομώντα: «Να γνωρίσουν σοφία και παιδεία και να κατανοήσουν λόγους φρονήσεως»· «Διότι ήδη μερικοί», λέει, «αφιερώνοντας τον χρόνο τους στη γεωμετρία που ανακάλυψαν οι Αιγύπτιοι ή στην αστρολογία που τιμάται από τους Χαλδαίους, ή ασχολούμενοι γενικά με σχήματα και σκιές και μετεωρολογία, περιφρόνησαν την παιδεία που προέρχεται από τα θεία λόγια. Επειδή λοιπόν πολλοί γέρασαν με τη σπουδή τους σε αυτά μέσα στην έρευνα των μάταιων πραγμάτων, για τον λόγο αυτό είναι αναγκαία η επίγνωση της παιδείας, τόσο για την επιλογή της ωφέλιμης παιδείας όσο και για την απόρριψη της ανόητης και βλαβερής».

Ιππολύτου. «Για να γνωρίσει σοφία και παιδεία». Διότι αυτός που γνώρισε τη σοφία του Θεού λαμβάνει από Αυτόν και παιδεία, εκμανθάνοντας μέσω αυτής τα μυστήρια του Λόγου. Και εκείνοι που επιγιγνώσκουν την αληθινή και επουράνια σοφία θα κατανοήσουν εύκολα τους λόγους που εκφέρονται σοφά από αυτήν. «Και για να δεχθεί στροφές λόγων». Διότι όσα έχουν ειπωθεί αλληγορικά σε παραβολές από το Άγιο Πνεύμα, αυτά γίνονται ευκόλως κατανοητά σε εκείνους που έχουν πιστή καρδιά προς τον Θεό· διότι κατανοούν την αληθινή δικαιοσύνη που κηρύττεται μέσω του Χριστού. «Και για να κατευθύνει κρίση». Δηλαδή να κρίνει. «Για να δώσει στους άκακους πανουργία». Σε αυτούς που προσέρχονται στον Θεό με απλή και άκακη καρδιά. «Και σε νέο παιδί». Εκείνοι που ανανεώθηκαν σαν νήπια παιδιά και έτυχαν αναγέννησης μέσω του Χριστού, λαμβάνουν αγαθή «αίσθηση και έννοια», καθώς λέγει και ο Κύριος: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». «Διότι ακούγοντας αυτά ο σοφός θα γίνει σοφότερος». Διότι κάθε άνθρωπος που ακούει προσεκτικά τους θείους λόγους και τους πράττει, όντας σοφός γίνεται σοφότερος, κυβερνώμενος και φρουρούμενος πάντοτε από το Άγιο Πνεύμα. «Διότι ο νοήμων», λέγει, «θα αποκτήσει ικανότητα καθοδήγησης». «Για να κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα». «

Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου του Χρυσοστόμου, τα σωζόμενα από την Εξήγηση στις Παροιμίες του Σολομώντα. Κεφάλαιο Α΄. «Να γνωρίσει σοφία και παιδεία». [κώδ. φ. 1 β.] Τη σοφία του Θεού τη λαμβάνει κανείς από Αυτόν, όπως και την παιδεία, μαθαίνοντας σε βάθος μέσω αυτής τα μυστήρια του λόγου· και όσοι γνώρισαν την αληθινή και επουράνια σοφία, εύκολα θα κατανοήσουν τους σοφούς λόγους που έχουν λεχθεί από αυτήν. Υπάρχει βέβαια και κάποια ανθρώπινη σοφία, η οποία αποτελεί μια μορφή εμπειρίας σχετικά με τις τέχνες και τα χρήσιμα του βίου.

Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση σοφίας και παιδείας, κατανόηση λόγων φρονήσεως, στροφές λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, καθοδήγηση κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας. Διότι, επειδή οι μεν Έλληνες διατείνονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι έχουν παιδεία, για τον λόγο αυτόν αυτός διδάσκει την αληθινή σοφία και παιδεία, ώστε να μην περιπέσει κάποιος, εξαιτίας της ομωνυμίας της σοφίας, στα σοφίσματα των Ελλήνων και των αιρετικών. Διότι και οι Έλληνες, θεωρώντας ότι είναι σπουδαίοι και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν. Οι δε αιρετικοί, νομίζοντας ότι λαμβάνουν παιδεία, διαστράφηκαν και αμαρτάνουν, όντες αυτοκατάκριτοι. Όμως ο σοφός, αφού ακούσει τους θείους λόγους, θα γίνει σοφότερος. Διότι, αφού ακούσει τα προστάγματα του Θεού και τα τηρήσει, και δεν αδιαφορήσει για την παιδεία του Κυρίου, ούτε παρασυρθεί από την απάτη, θα γίνει σοφός υιός, και έχοντας πλέον παιδευθεί, γρήγορα θα δεχθεί και τη γνώση που προέρχεται από τον Θεό.

Διότι μέσω αυτής διαπαιδαγωγούνται οι σοφοί. Η δε κατανόηση των λόγων της φρονήσεως είναι η διδασκαλία περί του μόνου και αληθινού όντος Θεού. Διότι μεταξύ των Ελλήνων, άλλοι μεν θεώρησαν τον Θεό ως σώμα, άλλοι δε τον λάτρευσαν ομοίως στα είδωλα. Οι δε αιρετικοί, παρεφρόνησαν και αυτοί περί του Όντος.

Η δε ανακεφαλαίωση συνίσταται στα εξής: Στα προοίμια, γίνεται λόγος για αυτές τούτες τις παροιμίες του Σολομώντα, υιού του Δαβίδ, ο οποίος βασίλευσε στην Ιερουσαλήμ, για την απόκτηση της γνώσης της σοφίας και της παιδείας. Και ότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Περί του να υπακούει κανείς στους νόμους του πατέρα και να μην απορρίπτει τους θεσμούς της μητέρας. Περί του να μην πλανηθεί, ούτε να συμπορευθεί στους ίδιους δρόμους με εκείνους που διαπράττουν την ανομία· διότι αυτοί έχουν κοινό ταμείο. Ότι η σοφία υμνείται στους δημόσιους χώρους, ενώ οι ασεβείς εμίσησαν τη γνώση. Επειδή καλούσα και δεν με άκουσαν, γι' αυτό, όταν με καλέσουν, δεν θα τους εισακούσω. Περί του: Να δέχεσαι τα λόγια των εντολών, και θα εισακούσει τη σοφία το αυτί σου, για να κατανοήσεις τη δικαιοσύνη και την κρίση. Ω, εσείς που εγκαταλείψατε τις ευθείες οδούς, και χαίρεστε με την κακή διαστροφή. Περί του: Να μην σε κυριεύσει κακή βουλή, για να βρεις ομαλά τα μονοπάτια της δικαιοσύνης. Περί του να μην λησμονείς την τήρηση του νόμου, ώστε να μακροημερεύσεις εν ειρήνη. Περί του να έχεις εμπιστοσύνη στον Θεό με όλη σου την καρδιά, και να μη θεωρείς τον εαυτό σου συνετό, αλλά να τιμάς τον Κύριο από τους δίκαιους κόπους σου.