Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 1:24

«Ωδή», λόγω της επινίκιας ευχαριστίας την οποία ανέπεμψε προς τον Θεό που του χάρισε τη νίκη. Λέχθηκε «στον Δαβίδ», τον ζωγράφο της ιστορίας μέσω της ψαλμωδίας: «Εις το τέλος, εν ύμνοις ψαλμός· ωδή τω Δαυίδ». Έπειτα, σαν να ρωτήθηκε ο μακάριος Δαβίδ πώς, ενώ έφευγε, νίκησε τον Αβεσσαλώμ, πώς δεν έριξε βέλος και όμως έθαψε το σπλάχνο του, πώς δεν γύμνωσε μαχαίρι και όμως θέρισε τον τύραννο, αποκρίνεται και λέει: Νίκησα όχι πολεμώντας, αλλά επικαλούμενος τον Θεό και εισακουόμενος: «Όταν επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Αν είχα την ελπίδα μου στα βέλη και στο δόρυ και στο τόξο και στη ρομφαία και στην πανοπλία όπως οι πολλοί, θα είχα ηττηθεί όπως οι πολλοί· αλλά επειδή ψάλλοντας έλεγα: «Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει», πέταξα την πανοπλία· διότι είχα την άνωθεν συμμαχία. Χωρίς τόξο και ρομφαία νίκησα, επικαλούμενος τον Θεό και εισακουόμενος. «Όταν επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Υπάκουσα όταν κλήθηκα, και εισακούστηκα όταν επικαλέστηκα· διότι γνωρίζω τον Θεό που λέει στους ανυπάκουους: «Επειδή καλούσα και δεν υπακούσατε, θα έρθει ώρα που θα με επικαλεστείτε, αλλά εγώ δεν θα σας εισακούσω». Έξωθεν βέλη ρίχνονταν στην καρδιά μου από τον τύραννο, και έσωθεν από την καρδιά αναπέμπονταν κραυγές προς τον Θεό· και οι κραυγές και οι ικεσίες νίκησαν τα βέλη.

Δίκαιη είναι η κρίση σου, Θεέ· διότι μας κάλεσες και δεν σε υπακούσαμε· μας απηύθυνες τον λόγο σου και δεν δώσαμε προσοχή· γι' αυτό λοιπόν ακυρώναμε τις δικές σου βουλές. Δικαίως ήλθε σε εμάς απώλεια και όλεθρος και καταιγίδα και θλίψη και πολιορκία.

Τι θα πεις μέσα στην οδύνη της καρδιάς σου τότε; Αλίμονό μου, που δεν απέρριψα αυτό το βαρύ φορτίο της αμαρτίας, ενώ ήταν τόσο εύκολη η απόθεσή του, αλλά έσερνα πίσω μου αυτόν τον σωρό των κακών. Αλίμονό μου, που δεν ξέπλυνα τις κηλίδες, αλλά παρέμεινα στιγματισμένος από τις αμαρτίες. Τώρα θα ήμουν μαζί με τους αγγέλους· τώρα θα εντρυφούσα στα ουράνια αγαθά. Ω, των πονηρών βουλευμάτων! Για μια πρόσκαιρη απόλαυση της αμαρτίας βασανίζομαι αιώνια· για την ηδονή της σάρκας παραδίδομαι στο πυρ. Δίκαιη η κρίση του Θεού· καλούμουν, και δεν υπάκουα· διδασκόμουν, και δεν έδινα προσοχή· με προειδοποιούσαν, και εγώ χλεύαζα.

«Διότι απηύθυνα», λέγει, «λόγους και δεν δίνατε προσοχή». Έπειτα, το χάρισμα της διδασκαλίας δίδεται για την οικοδομή αυτών που ακούν. Πρέπει, λοιπόν, στην ψυχή εκείνου που πρόκειται να προφητεύσει να προϋπάρχει η επιτηδειότητα, η οποία προέρχεται από τη δική μας προαίρεση, ώστε ο Λόγος που διέπει τα πάντα, επιλέγοντας τις πιο αρμονικές ψυχές, στις οποίες ούτε η παραμικρή κίνηση του παθητικού μέρους της ψυχής δεν είναι ασύμφωνη προς τον Λόγο σύμφωνα με την αναλογία της εναρμόνισης που υπάρχει μέσα τους, να επιφέρει την ενέργεια του θείου Πνεύματος. —Δεν είναι όμως αναγκαία μόνο η καταστολή των παθών για την προετοιμασία της υποδοχής του Πνεύματος, αλλά και το μέτρο της διαθέσεως ως προς την πίστη, καθώς και το συμφέρον τόσο του ίδιου που υποδέχεται τη χάρη, όσο και εκείνων που τον ακούν κάθε φορά, ή και εκείνων που στο μέλλον θα μετάσχουν στην ωφέλεια των Προφητών. Διότι, λέγει, «δίδεται στον καθένα η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον»· και πάλι: «Σύμφωνα με την αναλογία της πίστεως». Είναι βέβαια ανέφικτο για την ανθρώπινη φύση να ερμηνεύσει τον λόγο της διαφορετικής ενέργειας που χορηγείται από το θείο Πνεύμα στους αξίους. —Σύμφωνα με τον οποίο, σε άλλον μεν ανατίθεται η προφητεία, και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό· άλλος λαμβάνει χαρίσματα ιαμάτων, και μάλιστα σε τέτοιο μέγεθος· και άλλος ενεργήματα θαυματουργικών δυνάμεων, μεγαλύτερων ή μικρότερων. Διότι αυτά τα γνωρίζει μόνον Εκείνος, ο οποίος ατενίζει την αξία της κάθε ψυχής και, με τα αθεώρητα μέτρα της δικαιοσύνης Του, διανέμει στον καθένα σύμφωνα με την αξία του.

Τότε λοιπόν, ακριβώς τότε, λέει, θα χαθεί το ιππικό σου, και μαζί με αυτό θα καταστραφεί και η υπεροψία των αρμάτων σου, θα λεηλατηθούν οι πόλεις, και θα μείνεις στερημένος από αυτά τα ίδια τα οχυρώματα, δηλαδή τα τείχη. Διότι οι Βαβυλώνιοι πυρπόλησαν τις πόλεις μαζί με τους ίδιους τους άνδρες. Τα δε επιτηδεύματα της παραφροσύνης σου, δηλαδή οι μαγείες και οι ψευδομαντείες, και αυτά τα ίδια τα εργαστήρια της απάτης, και βεβαίως οι ναοί μαζί με τα είδωλα θα εξολοθρευτούν, και τα άλση θα πέσουν συθέμελα. Και τι ακολουθεί μετά από αυτό; Η καταδίκη θα γίνει πασίγνωστη, και ο τρόπος της τιμωρίας δεν πρόκειται να διαφύγει της προσοχής των γειτονικών εθνών. Και θα μάθουν ότι συνέβη να τα πάθουν όλα αυτά εξαιτίας του ότι δεν υπάκουσαν, δηλαδή λόγω των εγκλημάτων της απείθειας. Κάτι τέτοιο είπε και πάλι η Σοφία προς εκείνους που έχουν αχαλίνωτη τη ροπή προς την απείθεια: «Επειδή εξέφερα λόγια και δεν προσέχατε, αλλά ακυρώνατε τις βουλές μου, και δεν δίνατε προσοχή στα λόγια μου· γι' αυτό κι εγώ θα περιγελάσω την απώλειά σας, και θα χαρώ όταν έρθει σε εσάς ο όλεθρος, και όταν καταφθάσει σε εσάς ξαφνικά ταραχή, και η καταστροφή εμφανιστεί σαν καταιγίδα·» καρποί δε της αποστασίας είναι «οργή και θυμός, θλίψη και στενοχώρια» ενάντια σε κάθε έναν που βρίσκεται πέρα από τη συνήθεια της υπακοής.

Γι' αυτό στις Παροιμίες η σοφία του Θεού απευθύνεται προς τους απειθείς λέγοντας: «Επειδή καλούσα και δεν υπακούσατε, και σας απηύθυνα λόγια και δεν δίνατε προσοχή· αλλά καθιστούσατε άκυρες τις δικές μου βουλές, και στις δικές μου εντολές δεν υπακούατε. Γι' αυτό λοιπόν και εγώ θα περιγελάσω τη δική σας απώλεια». Διότι θα έρθει η ώρα που θα με επικαλεστείτε, αλλά εγώ δεν θα σας εισακούσω. Εάν, λοιπόν, θέλουμε να εισακουγόμαστε σε όσα παρακαλούμε τον Θεό, ας πράττουμε και εμείς το ίδιο, γινόμενοι πειθήνιοι στα παραγγέλματα του Θεού. Διότι τότε με πολλή παρρησία θα μπορέσουμε και εμείς να πούμε στον Θεό: «Εισάκουσε, Θεέ μου, την προσευχή μου όταν σε παρακαλώ». Και τι παρακαλούσε ο μακάριος Δαβίδ; (διότι δικά του είναι αυτά τα λόγια, όπως νομίζω, τα οποία ειπώθηκαν κατά τους χρόνους που προσπαθούσε να ξεφύγει από τον Σαούλ και τους συνοδούς του·) παρακαλούσε να λυτρωθεί η ψυχή του από τον φόβο του εχθρού, όχι να μην έχει εχθρούς, ούτε να αποκρουστούν οι δικές τους προθέσεις, αλλά να διατηρηθεί η δική του ψυχή άτρομη, απτόητη και άφοβη, ώστε, αποκτώντας την έξη της αταραξίας, να λέει και αυτός παρόμοια με τον Παύλο: «Σε κάθε περίσταση θλιβόμαστε, αλλά δεν οδηγούμαστε σε αδιέξοδο· καταδιωκόμαστε, αλλά δεν εγκαταλειπόμαστε· καταβαλλόμαστε, αλλά δεν χανόμαστε». Λέγοντας δε αυτά προς τον Θεό ο Δαβίδ, δεν λησμονούσε τις ευεργεσίες που του είχαν ήδη γίνει στο παρελθόν.

Εμείς όμως, αφήνοντας αυτούς που έχουν απολέσει την καρδιά τους, για τους οποίους ο Σολομών έλεγε εκ μέρους του Κυρίου: «Μιλούσα και δεν ακούγατε, απηύθυνα λόγια και δεν προσέχατε», ας επανέλθουμε στο προκείμενο ζήτημα, και ας πλησιάσουμε στον άμβωνα, για να ακούσουμε τι θα μας πει ο Κύριος ο Θεός, ο μέγας ευαγγελιστής, αυτός που μας αναγγέλλει πάνω στη γη το ουράνιο πρόσταγμα του Πατρός. Είναι δε φανερό ότι θα μιλήσει για ειρήνη προς τον λαό του, ως Θεός της ειρήνης· ή θα προσκαλέσει κοντά του ως αγαθός τους καταπονημένους, και θα τους προστατεύσει ως δίκαιος βασιλιάς. Μακαρίζει αυτούς που κλαίνε με μετάνοια, ταλανίζει όσους ζουν με υποκρισία, μακαρίζει εκείνους που γρηγορούν και ταλανίζει τους ράθυμους· δοξάζει τους εύσπλαχνους ως εύσπλαχνος και μακαρίζει τους ελεήμονες ως ελεήμων: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Και καθώς είναι εντελώς ξένος προς την ασπλαχνία και τη σκληρότητα, και αμέτοχος σε κάθε κακία, απωθεί και εξορίζει την ασπλαχνία, και αποστρέφεται τους σκληρούς, τους ανελεήμονες και όσους δεν δίνουν στους άλλους· και θα έλθει σε αντιλογία μαζί τους, πότε ο ίδιος, πότε διά του πατριάρχη Αβραάμ ή και δι' άλλων αγίων. Αυτούς που πρόκειται τότε να βρεθούν στα αριστερά του, ο ίδιος τους εγκαλεί και τους ονειδίζει, επειδή, ενώ μπορούσαν να ελεήσουν, δεν ελέησαν.

Η δε ανακεφαλαίωση συνίσταται στα εξής: Στα προοίμια, γίνεται λόγος για αυτές τούτες τις παροιμίες του Σολομώντα, υιού του Δαβίδ, ο οποίος βασίλευσε στην Ιερουσαλήμ, για την απόκτηση της γνώσης της σοφίας και της παιδείας. Και ότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Περί του να υπακούει κανείς στους νόμους του πατέρα και να μην απορρίπτει τους θεσμούς της μητέρας. Περί του να μην πλανηθεί, ούτε να συμπορευθεί στους ίδιους δρόμους με εκείνους που διαπράττουν την ανομία· διότι αυτοί έχουν κοινό ταμείο. Ότι η σοφία υμνείται στους δημόσιους χώρους, ενώ οι ασεβείς εμίσησαν τη γνώση. Επειδή καλούσα και δεν με άκουσαν, γι' αυτό, όταν με καλέσουν, δεν θα τους εισακούσω. Περί του: Να δέχεσαι τα λόγια των εντολών, και θα εισακούσει τη σοφία το αυτί σου, για να κατανοήσεις τη δικαιοσύνη και την κρίση. Ω, εσείς που εγκαταλείψατε τις ευθείες οδούς, και χαίρεστε με την κακή διαστροφή. Περί του: Να μην σε κυριεύσει κακή βουλή, για να βρεις ομαλά τα μονοπάτια της δικαιοσύνης. Περί του να μην λησμονείς την τήρηση του νόμου, ώστε να μακροημερεύσεις εν ειρήνη. Περί του να έχεις εμπιστοσύνη στον Θεό με όλη σου την καρδιά, και να μη θεωρείς τον εαυτό σου συνετό, αλλά να τιμάς τον Κύριο από τους δίκαιους κόπους σου.

Διότι τότε ο καθένας αποκτά αληθινή επίγνωση των δικών του σφαλμάτων, όταν οι πράξεις φανερωθούν γυμνές από μόνες τους και ελεύθερες από κάθε κάλυμμα απάτης. Δίκαιη είναι η κρίση σου, Θεέ· διότι μας καλούσες, και δεν σε υπακούαμε· μας προσέφερες τα λόγια σου, και δεν δίναμε προσοχή, αλλά ακυρώναμε τις δικές σου βουλές· και στα δικά σου λόγια δεν δίναμε προσοχή. Γι' αυτό, λοιπόν, δίκαια ήλθε πάνω μας απώλεια, και όλεθρος, και καταιγίδα, και θλίψη, και πολιορκία· και τώρα εμείς σε επικαλούμαστε, και δεν εισακούεις· ζητούμε από εσένα, και δεν βρίσκουμε έλεος· διότι ούτε εμείς εισακούσαμε τα δικά σου λόγια· ούτε δείξαμε έλεος στον πλησίον. Διότι εμείς που μισήσαμε τη σοφία, και δεν επιλέξαμε τον φόβο του Κυρίου, ούτε θελήσαμε να προσέξουμε τις βουλές του Θεού, τέτοιους καρπούς δρέπουμε από τους δικούς μας σπόρους, και χορταίνουμε από τη δική μας ανοησία. Διότι μας τύφλωσε η απάτη αυτού του βίου, και δεν γνωρίσαμε τα μυστήρια του Θεού· ούτε ελπίσαμε καθόλου ότι υπάρχει ανταμοιβή για την οσιότητα. Γι' αυτό γεμίσαμε από δρόμους ανομίας και διασχίσαμε αδιάβατες ερήμους, δηλαδή στερημένες από τη θεία επισκοπή, και την οδό του Κυρίου δεν τη γνωρίσαμε. Και τώρα, τι μας ωφέλησε η υπερηφάνεια, και τι μας προσέφερε ο πλούτος μαζί με την αλαζονεία;

Σε αυτούς όμως που δεν θέλουν να μετανοήσουν, αλλά να παραμένουν για πάντα υποδουλωμένοι στην αμαρτία, απευθύνει απειλή ο Δαβίδ, λέγοντας: «όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά, έτσι θα χαθούν οι αμαρτωλοί από το πρόσωπο του Θεού»· και μέσω του Ησαΐα ο Κύριος διακηρύσσει: «Έχετε γίνει για εμένα», λέει, «βάρος ανυπόφορο, δεν θα συγχωρήσω πλέον τις αμαρτίες σας. Όταν απλώνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς, και εάν πληθύνετε τις δεήσεις, δεν θα σας εισακούσω»· και μέσω του Σολομώντα: «Επειδή σας καλούσα και δεν υπακούατε, και σας απηύθυνα λόγια και δεν προσέχατε, αλλά καθιστούσατε άκυρες τις βουλές μου και δεν δίνατε προσοχή στους ελέγχους μου, γι' αυτό και εγώ θα περιγελάσω την απώλειά σας, και θα χαρώ όταν θα έρθει σε εσάς ο όλεθρος και όταν θα σας βρει θλίψη και συμφορά, και όταν η καταστροφή καταφθάσει σαν καταιγίδα· διότι θα συμβεί, όταν με επικαλεστείτε, εγώ να μην σας εισακούσω· θα με αναζητήσουν οι κακοί και δεν θα με βρουν. Διότι μίσησαν τη σοφία και δεν επέλεξαν τον φόβο του Κυρίου, ούτε ήθελαν να δώσουν προσοχή στις βουλές μου· γι' αυτό θα γευτούν τους καρπούς της δικής τους πορείας, ενώ όποιος με ακούει θα κατοικήσει έχοντας ελπίδα και θα ησυχάσει άφοβα από κάθε κακό».

λγ΄. Περί της Νέας Κυριακής, όταν έγινε σκοτάδι. λδ΄. Περί του τι σήμαινε κατά το τρέχον έτος και πάλι η συσκότιση του ήλιου. λε΄. Περί του «εάν η γη αμαρτήσει σε εμένα», και εις το «επειδή καλούσα, και δεν υπακούσατε».

Διότι, εφόσον και ο Θεός που τις απέστειλε αποκάλεσε αυτές τις τέσσερις τιμωρίες πονηρές, τι καλό θα μπορούσε να προκύψει από μια πονηρή τιμωρία; Απολύτως τίποτα, παρά μόνο ότι οι πονηρές τιμωρίες θα τιμωρούσαν με σκληρό τρόπο τους πονηρούς. Διότι από τη ρομφαία, την πείνα, τον θάνατο και τα άγρια θηρία, τι καλό επρόκειτο να συμβεί από μια τέτοια πονηρότατη τετράδα που επήλθε για τιμωρία; Κανένα καλό, αλλά οι πονηρές αυτές τιμωρίες υπηρέτησαν με σκληρό τρόπο τη δίκαιη κρίση του Θεού, ο οποίος λέει τα εξής. Τι λέει; «Επειδή», λέει, «καλούσα και δεν υπακούσατε, και απεύθυνα λόγια και δεν προσέχατε, αλλά ακυρώνατε τις βουλές μου και δεν δίνατε προσοχή στους ελέγχους μου, γι' αυτό και εγώ θα περιγελάσω τη δική σας απώλεια και θα χαρώ, όταν έρθει σε εσάς ο όλεθρος». Διότι ο Θεός καλεί μέσω των προφητών, απευθύνει λόγους μέσω των αποστόλων, ελέγχει μέσω των διδασκάλων. Επειδή όμως δεν κατανοούμε ούτε προσέχουμε, αλλά αντίθετα ακυρώνουμε τις βουλές του μέσα από πονηρές πράξεις και δεχόμαστε πονηρές και ολέθριες τιμωρίες, «θα σας περιγελάσω και θα χαρώ», λέει, «όταν σας βρει ο όλεθρος». «Διότι εγώ», λέει, «σας καλώ σε τιμή, σε βασιλεία και σε ανάπαυση, εσείς όμως αυτομολείτε προς τον όλεθρο». Και ποιος, λοιπόν, θα σας ελεήσει και ποιος άραγε δεν θα σας περιγελάσει; Διότι εγώ σας προσκαλώ προς τον ουρανό και προς τα αγαθά που είναι αποταμιευμένα εκεί, εσείς όμως δεσμεύετε τον εαυτό σας στη γη και στα επίγεια.