Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 1:28

«Ωδή», λόγω της επινίκιας ευχαριστίας την οποία ανέπεμψε προς τον Θεό που του χάρισε τη νίκη. Λέχθηκε «στον Δαβίδ», τον ζωγράφο της ιστορίας μέσω της ψαλμωδίας: «Εις το τέλος, εν ύμνοις ψαλμός· ωδή τω Δαυίδ». Έπειτα, σαν να ρωτήθηκε ο μακάριος Δαβίδ πώς, ενώ έφευγε, νίκησε τον Αβεσσαλώμ, πώς δεν έριξε βέλος και όμως έθαψε το σπλάχνο του, πώς δεν γύμνωσε μαχαίρι και όμως θέρισε τον τύραννο, αποκρίνεται και λέει: Νίκησα όχι πολεμώντας, αλλά επικαλούμενος τον Θεό και εισακουόμενος: «Όταν επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Αν είχα την ελπίδα μου στα βέλη και στο δόρυ και στο τόξο και στη ρομφαία και στην πανοπλία όπως οι πολλοί, θα είχα ηττηθεί όπως οι πολλοί· αλλά επειδή ψάλλοντας έλεγα: «Δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει», πέταξα την πανοπλία· διότι είχα την άνωθεν συμμαχία. Χωρίς τόξο και ρομφαία νίκησα, επικαλούμενος τον Θεό και εισακουόμενος. «Όταν επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Υπάκουσα όταν κλήθηκα, και εισακούστηκα όταν επικαλέστηκα· διότι γνωρίζω τον Θεό που λέει στους ανυπάκουους: «Επειδή καλούσα και δεν υπακούσατε, θα έρθει ώρα που θα με επικαλεστείτε, αλλά εγώ δεν θα σας εισακούσω». Έξωθεν βέλη ρίχνονταν στην καρδιά μου από τον τύραννο, και έσωθεν από την καρδιά αναπέμπονταν κραυγές προς τον Θεό· και οι κραυγές και οι ικεσίες νίκησαν τα βέλη.

Και τώρα εμείς σε επικαλούμαστε, και δεν εισακούεις, και ζητούμε από εσένα, και δεν βρίσκουμε έλεος. Διότι εκείνοι που μίσησαν τη σοφία και δεν επέλεξαν τον λόγο του Κυρίου, ούτε θέλησαν να προσέξουν τις βουλές του Θεού, τέτοιους καρπούς θερίζουμε από τα δικά μας σπέρματα, και χορταίνουμε από τη δική μας ανοησία. Διότι μας τύφλωσε η απάτη του βίου, και δεν γνωρίσαμε τα μυστήρια του Θεού, ούτε ελπίσαμε καθόλου πως υπάρχει μισθός για την οσιότητα· και για τον λόγο αυτόν χορτάσαμε από τα μονοπάτια της ανομίας. Διαβήκαμε δε μονοπάτια αδιάβατα, δηλαδή της θείας επισκοπής· ενώ την οδό του Κυρίου δεν τη γνωρίσαμε. Και ποιος είναι ο πλούτος που συγκεντρώθηκε σε εμάς με αλαζονεία; Παρήλθαν όλα εκείνα σαν σκιά και σαν μήνυμα που προσπερνά, και σαν πλοίο που διασχίζει τα κυματώδη ύδατα, το οποίο, όταν περάσει, δεν μπορεί κανείς να βρει το ίχνος του, ούτε το μονοπάτι της τρόπιδάς του μέσα στα κύματα.

Και ερίζοντας με τη σύνοδο της Νικαίας, έχουν συγκροτήσει και οι ίδιοι πολλές συνόδους και, ενώ σε καθεμία διατυπώνουν μια ομολογία πίστεως, σε καμία δεν παρέμειναν σταθεροί. Αλλά ούτε και πρόκειται να παύσουν να το πράττουν πάντοτε αυτό, επειδή, αναζητώντας με εσφαλμένο τρόπο, δεν θα βρουν τη σοφία την οποία μίσησαν. Παρέθεσα, λοιπόν, από ανάγκη εν μέρει τόσο τα όσα γράφτηκαν από τον Άρειο όσο και εκείνα που μπόρεσα να συγκεντρώσω από όσα αυτοί διατύπωσαν σε διάφορες συνόδους, προκειμένου να μάθετε και να εκπλαγείτε για ποιον λόγο δεν κρύβονται από ντροπή, φιλονικώντας ενάντια σε μια οικουμενική σύνοδο και ενάντια στους ίδιους τους πατέρες τους.

Τους δε βέβηλους και τους χυδαίους τους αποπέμπει από τις θείες διδασκαλίες, λέγοντας: «Οι δε άφοβοι θα παραμείνουν έξω στις πύλες»· και το: «Θα ζητήσετε σοφία από τους κακούς, και δεν θα βρείτε»· και πάλι: «Θα με ζητήσουν οι κακοί, και δεν θα με βρουν», επειδή δεν καθαρίστηκαν από τον θείο φόβο. Επομένως, όποιος πρόκειται να προσέλθει για να αποκτήσει τη σοφία, ας προσέρχεται έχοντας πρώτα καθαριστεί από τα αίσχη της κακίας μέσω του σωτήριου φόβου.

Γι' αυτό στις Παροιμίες η σοφία του Θεού απευθύνεται προς τους απειθείς λέγοντας: «Επειδή καλούσα και δεν υπακούσατε, και σας απηύθυνα λόγια και δεν δίνατε προσοχή· αλλά καθιστούσατε άκυρες τις δικές μου βουλές, και στις δικές μου εντολές δεν υπακούατε. Γι' αυτό λοιπόν και εγώ θα περιγελάσω τη δική σας απώλεια». Διότι θα έρθει η ώρα που θα με επικαλεστείτε, αλλά εγώ δεν θα σας εισακούσω. Εάν, λοιπόν, θέλουμε να εισακουγόμαστε σε όσα παρακαλούμε τον Θεό, ας πράττουμε και εμείς το ίδιο, γινόμενοι πειθήνιοι στα παραγγέλματα του Θεού. Διότι τότε με πολλή παρρησία θα μπορέσουμε και εμείς να πούμε στον Θεό: «Εισάκουσε, Θεέ μου, την προσευχή μου όταν σε παρακαλώ». Και τι παρακαλούσε ο μακάριος Δαβίδ; (διότι δικά του είναι αυτά τα λόγια, όπως νομίζω, τα οποία ειπώθηκαν κατά τους χρόνους που προσπαθούσε να ξεφύγει από τον Σαούλ και τους συνοδούς του·) παρακαλούσε να λυτρωθεί η ψυχή του από τον φόβο του εχθρού, όχι να μην έχει εχθρούς, ούτε να αποκρουστούν οι δικές τους προθέσεις, αλλά να διατηρηθεί η δική του ψυχή άτρομη, απτόητη και άφοβη, ώστε, αποκτώντας την έξη της αταραξίας, να λέει και αυτός παρόμοια με τον Παύλο: «Σε κάθε περίσταση θλιβόμαστε, αλλά δεν οδηγούμαστε σε αδιέξοδο· καταδιωκόμαστε, αλλά δεν εγκαταλειπόμαστε· καταβαλλόμαστε, αλλά δεν χανόμαστε». Λέγοντας δε αυτά προς τον Θεό ο Δαβίδ, δεν λησμονούσε τις ευεργεσίες που του είχαν ήδη γίνει στο παρελθόν.

Και σε αυτά μεν αρνήθηκε απροκάλυπτα τον Υιό, γίνεται δε φανερό από όσα προσθέτει ότι εισάγει κάποιον απλό λόγο, σαν μια προσταγή για τα όσα πρέπει να γίνουν, λέγοντας, ότι αυτόν κατ' αυτόν τον τρόπο κηρύττουν όλες οι θείες Γραφές. Διότι ο μεν Δαβίδ λέει γι' αυτόν: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και πάλι ο ίδιος: «εξαπέστειλε τον λόγο του και τους γιάτρεψε». Ο δε Σολομών: «θα με αναζητήσουν οι κακοί, και δεν θα με βρουν· διότι μίσησαν τη σοφία, και δεν προτίμησαν τον λόγο του Κυρίου».

Διότι ο μεν Δαβίδ λέγει για αυτόν: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και πάλι ο ίδιος: «απέστειλε τον λόγο του και τους θεράπευσε». Ο δε Σολομών: «θα με ζητήσουν οι κακοί, και δεν θα με βρουν· διότι μίσησαν τη σοφία, και δεν προτίμησαν τον λόγο του Κυρίου».

Ασέβεια ονομάζεται άλλοτε η εσφαλμένη αντίληψη περί του Θεού, και άλλοτε οποιαδήποτε αμαρτία, όπως στο χωρίο «Μην καταστρέψεις τον δίκαιο μαζί με τον ασεβή», αντί για τον αμαρτωλό. «Ενώ οι άφρονες που επιθυμούν την αλαζονεία, αφού έγιναν ασεβείς, μίσησαν τη σύνεση». Διότι «η ευσέβεια προς τον Θεό είναι η αρχή της σύνεσης». «Και εγώ θα περιγελάσω την καταστροφή σας». Αυτά τα είπε ως απειλή προς τους απίστους και όσους απειθούν στο όνομά του. Έτσι και ο Δαβίδ αναφέρει: «Εκείνος που κατοικεί στους ουρανούς θα τους περιγελάσει». «Διότι θα έρθει ώρα που όταν με επικαλεστείτε, εγώ δεν θα σας εισακούσω».

Το ίδιο λέει και ο Ησαΐας: «Όταν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω το πρόσωπό μου από εσάς». «Θα με αναζητήσουν οι κακοί και δεν θα με βρουν». Διότι εκείνοι που αναζητούν τον Χριστό με απιστία και υποκρισία καρδιάς δεν μπορούν να βρεθούν δίκαιοι ενώπιόν του, επειδή δεν τον ζητούν όπως πρέπει και όταν πρέπει. «Γιε μου, ας μη σε κυριεύσει κακή βουλή που εγκαταλείπει τη διδασκαλία της νεότητος και ξεχνά τη θεία διαθήκη». Ως κακή βουλή εννοεί τον διάβολο, η οποία βουλή, αφού κυρίευσε τον Αδάμ, τον απομάκρυνε από τη νέα και μη παλαιούμενη διδασκαλία του Θεού. Και ως «θεία διαθήκη ξεχασμένη» εννοεί αυτήν που (δόθηκε) στον Αδάμ και τον Νώε, τον Αβραάμ και τον Μωυσή 〈...〉 την οποία στα ευαγγέλια ο Χριστός υποσχέθηκε να αποδώσει σε όσους νικούν τον διάβολο, και την οποία και οι άγγελοι επιθυμούν στη βασιλεία των ουρανών, όταν αυτή έλθει. «Διότι είναι προτιμότερο να εμπορεύεται κανείς αυτήν, παρά θησαυρούς χρυσού και αργύρου». Όπως λέει και ο Κύριος: «Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με έμπορο που αναζητά καλά μαργαριτάρια, ο οποίος, όταν βρήκε ένα πολύτιμο μαργαριτάρι, πήγε και πούλησε όλα όσα είχε και το αγόρασε». Διότι πάνω από κάθε κοσμικό πλούτο είναι ασυγκρίτως ανώτερος ο Λόγος του Θεού, ο οποίος παραμένει στη δόξα του Πατρός, όντας πιο πολύτιμος από τους πολύτιμους λίθους, δηλαδή από τους προφήτες και τους αποστόλους. «Μην προσέχεις σε φαύλη γυναίκα, διότι θα στάξει μέλι». Δηλαδή στην αίρεση και την ειδωλολατρία, ή αλλιώς στα φαύλα και μάταια λόγια.

Αφού έγιναν ασεβείς, μίσησαν την αίσθηση. [cod. f. 9. b.] Και αν δεν έχει κατήγορο, η ευσέβεια προς τον Θεό είναι αρχή της αίσθησης. Όταν με επικαλεστείτε, κ.τ.λ. [cod. f. 10. a.] Απείλησε τους απίστους και όσους απειθούν στο όνομά του· έτσι και ο Δαβίδ: Αυτός που κατοικεί στους ουρανούς θα τους περιγελάσει· διότι θα συμβεί, όταν επικαλεστείτε, εγώ δεν θα εισακούσω. Και μέσω του Ησαΐα: Εάν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω το πρόσωπό μου από εσάς.

Δείξε στα παιδιά το ξίφος· εάν φοβηθούν και δειλιάσουν, φόνευε, κατάσφαζε· εάν όμως χαρωπά τρέξουν προς το ξίφος, γιατί προτείνεις το ξίφος σε αυτούς που του χαμογελούν; Νομίζεις, Ηρώδη, ότι θα καταδιώξεις τον Σωτήρα και θα τον δολοφονήσεις; Επειδή όμως έχεις πάρει την οριστική απόφαση, έκδωσε διάταγμα, ανακάλεσε τους μάγους, παραμέρισε τον αστέρα, φυλάκισε τον Γαβριήλ, ανάκρινε τους προφήτες, αναζήτησε μητέρα Παρθένο· εάν τα καταφέρεις αυτά, τότε θα μπορέσεις να βρεις και τον Χριστό. Δεν δοξολογείς, αλλά αναζητάς αυτόν που γεννήθηκε άρρευστα; Θεομαχείς, βασιλιά; Ερευνάς με περιέργεια αυτόν που τυγχάνει να είναι ο πραγματικός βασιλιάς; Θέλεις να συλλάβεις αυτόν που σε εξουσιάζει; Θέλεις να εξολοθρεύσεις αυτόν που θέλει να σε σώσει; Μηχανεύεσαι πανουργίες για να συλλάβεις αυτόν που στέκεται δίπλα σου, και ο οποίος εξαιτίας της πονηρίας σου δεν επιθυμεί να σου εμφανιστεί; Αυτός είναι, Ηρώδη, εκείνος που από τα πολύ παλιά χρόνια βροντοφώναξε: «Θα με αναζητήσουν οι κακοί, και δεν θα με βρουν». Τον περιφρονείς επειδή είναι νήπιο; Είναι πολύ παλαιότερος από τον Αβραάμ ως προς τη θεότητα· και δεν είναι μόνο παλαιότερος από τον Αβραάμ, αλλά είναι και ο δημιουργός του Αδάμ. Δεν έχει περιβληθεί τη δειλία, αλλά απεργάζεται σχέδιο θείας οικονομίας. Γιατί λοιπόν οργίζεσαι με προπέτεια, Ηρώδη; Το κέρδος του άκαιρου θυμού είναι η πτώση. Γιατί διαπράττεις τα ίδια με τον Φαραώ; Εκείνος στην Αίγυπτο πρόσταξε να ριχτούν στον ποταμό τα αρσενικά βρέφη των Εβραίων, και εσύ στη Βηθλεέμ προστάζεις να δολοφονηθούν τα αρσενικά βρέφη των Ιουδαίων. Ώ, παρόμοιος θυμός! Ώ, ισοβαρής ασπλαχνία!

Η δε ανακεφαλαίωση συνίσταται στα εξής: Στα προοίμια, γίνεται λόγος για αυτές τούτες τις παροιμίες του Σολομώντα, υιού του Δαβίδ, ο οποίος βασίλευσε στην Ιερουσαλήμ, για την απόκτηση της γνώσης της σοφίας και της παιδείας. Και ότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Περί του να υπακούει κανείς στους νόμους του πατέρα και να μην απορρίπτει τους θεσμούς της μητέρας. Περί του να μην πλανηθεί, ούτε να συμπορευθεί στους ίδιους δρόμους με εκείνους που διαπράττουν την ανομία· διότι αυτοί έχουν κοινό ταμείο. Ότι η σοφία υμνείται στους δημόσιους χώρους, ενώ οι ασεβείς εμίσησαν τη γνώση. Επειδή καλούσα και δεν με άκουσαν, γι' αυτό, όταν με καλέσουν, δεν θα τους εισακούσω. Περί του: Να δέχεσαι τα λόγια των εντολών, και θα εισακούσει τη σοφία το αυτί σου, για να κατανοήσεις τη δικαιοσύνη και την κρίση. Ω, εσείς που εγκαταλείψατε τις ευθείες οδούς, και χαίρεστε με την κακή διαστροφή. Περί του: Να μην σε κυριεύσει κακή βουλή, για να βρεις ομαλά τα μονοπάτια της δικαιοσύνης. Περί του να μην λησμονείς την τήρηση του νόμου, ώστε να μακροημερεύσεις εν ειρήνη. Περί του να έχεις εμπιστοσύνη στον Θεό με όλη σου την καρδιά, και να μη θεωρείς τον εαυτό σου συνετό, αλλά να τιμάς τον Κύριο από τους δίκαιους κόπους σου.

Διότι τότε ο καθένας αποκτά αληθινή επίγνωση των δικών του σφαλμάτων, όταν οι πράξεις φανερωθούν γυμνές από μόνες τους και ελεύθερες από κάθε κάλυμμα απάτης. Δίκαιη είναι η κρίση σου, Θεέ· διότι μας καλούσες, και δεν σε υπακούαμε· μας προσέφερες τα λόγια σου, και δεν δίναμε προσοχή, αλλά ακυρώναμε τις δικές σου βουλές· και στα δικά σου λόγια δεν δίναμε προσοχή. Γι' αυτό, λοιπόν, δίκαια ήλθε πάνω μας απώλεια, και όλεθρος, και καταιγίδα, και θλίψη, και πολιορκία· και τώρα εμείς σε επικαλούμαστε, και δεν εισακούεις· ζητούμε από εσένα, και δεν βρίσκουμε έλεος· διότι ούτε εμείς εισακούσαμε τα δικά σου λόγια· ούτε δείξαμε έλεος στον πλησίον. Διότι εμείς που μισήσαμε τη σοφία, και δεν επιλέξαμε τον φόβο του Κυρίου, ούτε θελήσαμε να προσέξουμε τις βουλές του Θεού, τέτοιους καρπούς δρέπουμε από τους δικούς μας σπόρους, και χορταίνουμε από τη δική μας ανοησία. Διότι μας τύφλωσε η απάτη αυτού του βίου, και δεν γνωρίσαμε τα μυστήρια του Θεού· ούτε ελπίσαμε καθόλου ότι υπάρχει ανταμοιβή για την οσιότητα. Γι' αυτό γεμίσαμε από δρόμους ανομίας και διασχίσαμε αδιάβατες ερήμους, δηλαδή στερημένες από τη θεία επισκοπή, και την οδό του Κυρίου δεν τη γνωρίσαμε. Και τώρα, τι μας ωφέλησε η υπερηφάνεια, και τι μας προσέφερε ο πλούτος μαζί με την αλαζονεία;

Σε αυτούς όμως που δεν θέλουν να μετανοήσουν, αλλά να παραμένουν για πάντα υποδουλωμένοι στην αμαρτία, απευθύνει απειλή ο Δαβίδ, λέγοντας: «όπως λιώνει το κερί μπροστά στη φωτιά, έτσι θα χαθούν οι αμαρτωλοί από το πρόσωπο του Θεού»· και μέσω του Ησαΐα ο Κύριος διακηρύσσει: «Έχετε γίνει για εμένα», λέει, «βάρος ανυπόφορο, δεν θα συγχωρήσω πλέον τις αμαρτίες σας. Όταν απλώνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς, και εάν πληθύνετε τις δεήσεις, δεν θα σας εισακούσω»· και μέσω του Σολομώντα: «Επειδή σας καλούσα και δεν υπακούατε, και σας απηύθυνα λόγια και δεν προσέχατε, αλλά καθιστούσατε άκυρες τις βουλές μου και δεν δίνατε προσοχή στους ελέγχους μου, γι' αυτό και εγώ θα περιγελάσω την απώλειά σας, και θα χαρώ όταν θα έρθει σε εσάς ο όλεθρος και όταν θα σας βρει θλίψη και συμφορά, και όταν η καταστροφή καταφθάσει σαν καταιγίδα· διότι θα συμβεί, όταν με επικαλεστείτε, εγώ να μην σας εισακούσω· θα με αναζητήσουν οι κακοί και δεν θα με βρουν. Διότι μίσησαν τη σοφία και δεν επέλεξαν τον φόβο του Κυρίου, ούτε ήθελαν να δώσουν προσοχή στις βουλές μου· γι' αυτό θα γευτούν τους καρπούς της δικής τους πορείας, ενώ όποιος με ακούει θα κατοικήσει έχοντας ελπίδα και θα ησυχάσει άφοβα από κάθε κακό».