Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 1:3

Επειδή, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο υπάρχουν πάρα πολλοί τέτοιοι λόγοι, για τον λόγο αυτό έγραψε το βιβλίο των Παροιμιών. Ονομάστηκε δε «Παροιμία», επειδή τέτοιου είδους λόγοι γράφονταν δίπλα στους δρόμους προς διόρθωση και διδασκαλία εκείνων που πορεύονταν σε αυτούς. Γράφονταν δε δίπλα στους δρόμους, επειδή δεν μπορούσαν όλοι να κατανοήσουν βαθιά τους λόγους της αλήθειας· ώστε, έστω και καθώς περνούσαν και τα έβλεπαν, να ερευνούν τα όσα είχαν γραφτεί, και με αυτόν τον τρόπο να παιδαγωγούνται οι άνθρωποι. Μερικοί, μάλιστα, τις ορίζουν ως εξής: παρόδιο ρητό το οποίο από ένα μεμονωμένο γεγονός εφαρμόζεται και μεταφέρεται σε πολλά. Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση της σοφίας και της παιδείας, κατανόηση των λόγων της φρονήσεως, στροφές των λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, ορθή κατεύθυνση των κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας· επειδή και οι Έλληνες μεν ισχυρίζονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι κατέχουν παιδεία.

Μετά από αυτό, ας εξετάσουμε τι σημαίνει να κατανοεί κανείς τις περιστροφές των λόγων. Ο μεν αληθής λόγος, ο οποίος προέρχεται από υγιή διάνοια, είναι απλός και μονότροπος, λέγοντας πάντοτε τα ίδια για τα ίδια ζητήματα· ο δε ποικίλος και τεχνητός, επειδή εμπεριέχει μεγάλη περιπλοκότητα και επιτήδευση, λαμβάνει μύρια σχήματα και κάνει αμέτρητες περιστροφές, μεταμορφούμενος ανάλογα με το τι αρέσει σε εκείνους που έρχονται σε επαφή μαζί του.

Προκειμένου, λοιπόν, να μπορούμε να αντέχουμε σθεναρά στην επίθεση των περίτεχνων λόγων, οι Παροιμίες μάς προσφέρουν μεγάλο όφελος. Διότι εκείνος που τις προσέχει και δεν κάνει αποδεκτές τις παραινέσεις τους επιπόλαια, οπλισμένος τρόπον τινά με την εμπειρία, δέχεται αβλαβώς τις στροφές των λόγων, χωρίς ούτε να ανατρέπεται από αυτές ούτε να απομακρύνεται από την αλήθεια. Επειδή, όταν τα πράγματα είναι από τη φύση τους διαφορετικά, αλλά οι λόγοι πείθουν για κάτι άλλο, τότε υπάρχει κάποια στροφή, ή μάλλον διαστροφή, που προκαλείται από τον λόγο εις βάρος της αλήθειας. Και εκείνος που παρουσιάζεται ως κάποιος, ενώ στην πραγματικότητα είναι άλλος, χρησιμοποιεί στροφές λόγων, εξαπατώντας όσους τον συναναστρέφονται, όπως ακριβώς κάνουν οι λαγοί και οι αλεπούδες στα σκυλιά, δείχνοντας άλλη κατεύθυνση ενώ στρέφονται προς άλλη. Ή, πάλι, στροφές λόγων είναι και οι αντιθέσεις που προέρχονται από την ψευδώνυμη γνώση. Διότι, μη καταδεχόμενοι την απλότητα της πνευματικής διδασκαλίας, όσοι είναι ακονισμένοι από τη διαλεκτική για να προβάλλουν αντιλογίες, ανατρέπουν πολλές φορές την ισχύ της αλήθειας με την πιθανολογία των σοφισμάτων. Αυτές, λοιπόν, τις στροφές των λόγων δέχεται χωρίς να βλάπτεται όποιος είναι οχυρωμένος με τις Παροιμίες.

Η Παροιμία χαρίζει επίσης την ικανότητα να κατανοήσει κανείς την αληθινή δικαιοσύνη. Επειδή, λοιπόν, η δικαιοσύνη είναι η έξη που απονέμει στον καθένα αυτό που του αξίζει· και αυτό είναι δύσκολο να επιτευχθεί, αφενός διότι κάποιοι, λόγω έλλειψης φρονήσεως, δεν βρίσκουν τον τρόπο να αποδώσουν το ίσο στον καθένα, και αφετέρου διότι κάποιοι άλλοι, επειδή κυριαρχούνται από τα ανθρώπινα πάθη, εξαφανίζουν το δίκαιο, όταν καταφρονούν τους φτωχούς και δεν ελέγχουν τους ισχυρούς που αδικούν, το βιβλίο των Παροιμιών υπόσχεται να δώσει στους δικούς του μαθητές τη γνώση της αληθινής δικαιοσύνης. Και επειδή πολλοί, επιδιώκοντας τον έπαινο των πολλών, στην πράξη μεν προτιμούν την αδικία και την πλεονεξία ως κάτι ωφέλιμο, ενώ στους τύπους και στα λόγια υπερθαυμάζουν την ισότητα και τη δικαιοσύνη· ούτε αυτούς θα αγνοήσει εκείνος που έχει εκπαιδευτεί από τις Παροιμίες, αλλά θα διακρίνει ποια είναι η κίβδηλη και νοθευμένη, και ποια η αληθινή και άδολη δικαιοσύνη. Επειδή, ωστόσο, και οι έξωθεν σοφοί έχουν διατυπώσει πολλούς λόγους περί δικαιοσύνης, και παραπλανούν με πειστικότητα όσους δεν μπορούν να παρακολουθήσουν τον αληθινό λόγο γύρω από αυτό το ζήτημα, το βιβλίο υπόσχεται να κάνει γνωστή την αληθινή δικαιοσύνη, ώστε να διαφύγουμε τη βλάβη που προέρχεται από τα σοφίσματα. Ήδη, εξάλλου, και οι νόμοι των εθνών, οι οποίοι παρουσιάζουν μεγάλη διαφορά μεταξύ τους, προκαλούν σύγχυση στις διάνοιες εκείνων που δεν έχουν κατανοήσει τον ακριβή λόγο περί δικαιοσύνης.

Διότι η αληθινή δικαιοσύνη είναι ο Χριστός, ο Οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση. Με τη γνώση της αληθινής δικαιοσύνης είναι άρρηκτα συνδεδεμένο το να κατευθύνει κανείς ορθά την κρίση. Διότι είναι αδύνατον εκείνος που δεν έχει προηγουμένως διδαχθεί περί του δικαίου να μπορεί να διακρίνει ορθά τις αμφισβητήσεις.

Διότι, εάν σε κάθε πράξη φροντίσεις να υπερισχύουν μέσα σου τα βέλτιστα, θα είσαι μακάριος κατά την ημέρα εκείνη, κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μας, και ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους θα κατηγορούν ή και θα απολογούνται, δεν θα αναχωρήσεις καταδικασμένος εξαιτίας της ροπής προς τα φαύλα, αλλά θα τιμηθείς με τα στεφάνια της δικαιοσύνης, με τα οποία σε όλη σου τη ζωή στεφάνωσες την αρετή. Πόσο μεγάλων αγαθών πρόξενος θα γίνει για εσένα το βιβλίο των Παροιμιών, το οποίο σε διδάσκει τόσο την αληθινή δικαιοσύνη όσο και το πώς να κατευθύνεις ορθά την κρίση;

Διότι, εάν υπάρχει κάτι που είναι δυσθεώρητο, σε αυτό το είδος θα ανήκε και η αληθινή δικαιοσύνη. Γι' αυτό και ο Σολομών τα συναριθμεί ως ισότιμα μεταξύ τους, λέγοντας: Να κατανοήσει κανείς παραβολές και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα· να κατανοήσει την αληθινή δικαιοσύνη και να κατευθύνει ορθά την κρίση. Πολλοί, λοιπόν, παρασυρόμενοι από βιασύνη, εκφέρουν εσφαλμένες κρίσεις προτού φτάσουν στην κατανόηση, η οποία γεννάται από επαρκή συλλογισμό και ενδελεχέστερη έρευνα, διατυπώνοντας αβασάνιστα και με προπέτεια τη συγκατάθεσή τους για το κάθε δόγμα.

Γι' αυτόν τον λόγο, πάλι, ο σοφότατος μεταξύ αυτών Σολομών έκανε κάπως έτσι την αρχή του συγγράμματος των Παροιμιών, σχεδόν διδάσκοντας ότι αυτή ήταν η αιτία της συγγραφής του, λέγοντας με αυτά ακριβώς τα λόγια ότι πρέπει κάθε άνδρας «να γνωρίσει σοφία και παιδεία και να κατανοήσει λόγους φρονήσεως, να δεχθεί στροφές λόγων και να κατανοήσει την αληθινή δικαιοσύνη και να κατευθύνει ορθά την κρίση, για να δώσει», λέει, «στους άκακους πανουργία και στο νέο παιδί αίσθηση και έννοια. Διότι, ακούγοντας αυτά, ο σοφός θα γίνει σοφότερος, και ο νοήμων θα αποκτήσει καθοδηγητική ικανότητα και θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα». Και οι επαγγελίες του εν λόγω συγγράμματος ήταν περίπου αυτού του είδους· τις επιμέρους δε προτάσεις των όσων ελέχθησαν και τις αναλύσεις αυτών, καθώς και τη λογική πραγματεία που διατυπώνεται οικεία προς τη σοφία και τη φωνή των ανδρών σε όλες τις προφητικές γραφές τους, όποιος το επιθυμεί θα τα γνωρίσει, παίρνοντας στα χέρια του τα βιβλία τους με την ησυχία του για να τα μελετήσει. Εάν δε κάποιος αποκτούσε με φιλόκαλη διάθεση πείρα και της ίδιας της γλώσσας, θα μπορούσε να διαπιστώσει, όπως συμβαίνει στους βαρβάρους, ότι λογικότατοι άνδρες δεν υστερούν σε τίποτα από τους σοφιστές ή τους ρήτορες στην οικεία τους γλώσσα. Υπάρχουν μάλιστα σε αυτούς και έμμετρα ποιήματα, όπως η μεγάλη ωδή του Μωυσή και ο 118ος Ψαλμός του Δαβίδ, τα οποία έχουν συνταχθεί στο λεγόμενο από τους Έλληνες ηρωικό μέτρο. Λένε, δηλαδή, ότι αυτά είναι εξάμετρα, κατασκευασμένα από δεκαέξι συλλαβές.

Γι' αυτό, αφαιρώντας το κυριότερο μέρος της συλλαβής, θέλησε να υποδηλώσει την αρχαία του αναγέννηση. Και επειδή ως προς αυτά επέμεινε έντονα στο δικό του σφάλμα κατηγορώντας εκείνον που έγραψε ορθά, χωρίς ο ίδιος να πει τίποτα, παραδίδει στους αναγνώστες την ίδια μαρτυρία της ανάγνωσης. Προχωρώντας δε πάλι, ο ίδιος παρουσιάζει τον Σωτήρα να λέει «εγώ είμαι η ημέρα», λέγοντας περίπου τα εξής: «επειδή προηγουμένως υπήρχε σκοτάδι εξαιτίας της άγνοιας της θεοσέβειας, και καθώς η ημέρα επρόκειτο να φανεί (διότι "εγώ", λέει, "είμαι η ημέρα"), ευλόγως ονομάζει τον αστέρα εωσφόρο». Και σε άλλο σημείο λέει: «επειδή μετά την ανάληψη της σαρκός κηρύττεται ως Χριστός και Ιησούς, και ζωή και οδός και ημέρα». Και πάλι προχωρώντας, παραθέτει το χωρίο του Αποστόλου: «η δε δική μας Ιερουσαλήμ είναι άνω». Και τι χρειάζεται να μακρηγορώ; Αφού είναι δυνατόν σε όποιον το επιθυμεί, με βάση όσα ειπώθηκαν, να συλλέξει παρόμοια παραδείγματα από ολόκληρο το σύγγραμμα και να διαπιστώσει την προχειρότητα του ανδρός. Εξαιτίας αυτής της προχειρότητας θα τον ακούσει να αποκαλεί συχνά τον Σολομώντα προφήτη και να ονομάζει τις Παροιμίες προφητείες· όπως λοιπόν εκεί όπου λέει: «γι' αυτό τον λόγο ο αγιότατος προφήτης Σολομών είπε "να κατανοήσει στροφές λόγων"», και πάλι: «"και ρήσεις σοφών και αινίγματα", ονομάζει την παροιμία προφητεία», και πάλι: «γι' αυτό μου φαίνεται ότι αυτός ο σοφότατος προφήτης έχει διατυπώσει με παροιμιώδη τρόπο και τα πρώτα λόγια της προφητείας».

Ενώ όμως ο ίδιος (ο Απόστολος) διακηρύσσει ότι ο ψυχικός άνθρωπος δεν μπορεί να γνωρίσει τα πνευματικά, «διότι αυτά ανακρίνονται πνευματικά», ο γενναίος αυτός, αντιλέγοντας στον απόστολο, ισχυρίζεται ότι εκείνοι που συνέθεσαν τις ελληνικές παροιμίες έγραψαν με τον ίδιο τρόπο όπως ο Σολομών. Λέει λοιπόν επί λέξει: «επειδή, αφού μελέτησαν τις Παροιμίες του σοφότατου Σολομώντα και κατάλαβαν μέσω αυτών ότι δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί τίποτα με σαφήνεια και πρόχειρα από όσα αναφέρονται σε αυτές, θέλησαν και αυτοί να μιμηθούν το προφητικό κείμενο και έγραψαν με τον ίδιο τρόπο όπως εκείνος». Αναλογίσου δε και διαφορετικά, από αυτές τις ίδιες τις παραθέσεις, πόσο πολύ απομακρύνθηκε από την αλήθεια, όταν είπε ότι οι Έλληνες έγραψαν με τον ίδιο τρόπο με τον Σολομώντα. Διότι, αφενός, ο Σολομών, κινούμενος από θεόδοτη σοφία, αφιέρωσε όλο το συγγραφικό του έργο, προς ωφέλεια και σωτηρία των ψυχών, στον λόγο της θεοσέβειας· για την άσκηση δε της διάνοιας των αναγνωστών χρησιμοποιούσε σκοτεινά προβλήματα και λεκτικά σχήματα και εκφράσεις που διατυπώνονταν υπό μορφή αινιγμάτων. Και αυτό το μαρτυρεί στην αρχή του βιβλίου λέγοντας: «διότι, αν τα ακούσει αυτά ο σοφός, θα γίνει σοφότερος, και ο συνετός θα αποκτήσει καθοδήγηση, και θα κατανοήσει παραβολή σκοτεινών λόγων, ρήσεις σοφών και αινίγματα», και πάλι «για να δεχθεί στροφές λόγων».

ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΣΤΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗ ΟΜΙΛΙΑ Αʹ Βρίσκεται ενώπιόν μας προς εξήγηση ο Εκκλησιαστής, του οποίου ο κόπος της θεωρίας είναι ίσος με το μέγεθος της ωφέλειας. Διότι, αφού τα νοήματα των Παροιμιών έχουν ήδη προγυμνάσει τον νου, με τους σκοτεινούς λόγους, τις σοφές ρήσεις, τα αινίγματα και τις ποικίλες περιστροφές των λόγων, καθώς περιέχει το προοίμιο εκείνου του βιβλίου... τότε, για όσους έχουν αναπτυχθεί πνευματικά προς τα τελειότερα των μαθημάτων, συντελείται η άνοδος προς αυτήν την όντως υψηλή και θεόπνευστη Γραφή. Εάν λοιπόν η μελέτη των Παροιμιών, η οποία μας προετοιμάζει για αυτά τα μαθήματα, είναι τόσο επίπονη και δυσθεώρητη, πόσο κόπο πρέπει να αναμένουμε σε τούτα τα υψηλά νοήματα που προβάλλονται τώρα ενώπιόν μας προς θεωρία; Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που ασκήθηκαν στην πάλη υπό την καθοδήγηση του παιδοτρίβη αποδύονται σε μεγαλύτερους ιδρώτες και κόπους κατά τους γυμνικούς αγώνες, έτσι μου φαίνεται ότι η διδασκαλία των Παροιμιών αποτελεί ένα είδος προγύμνασης, η οποία παιδαγωγεί και προετοιμάζει τις ψυχές μας για τους αγώνες του Εκκλησιαστή. Εάν, επομένως, η προγύμναση κατορθώνεται με τόσους ιδρώτες και κόπους, τι πρέπει να αναλογιστούμε για αυτούς καθαυτούς τους αγώνες;

Διότι αναγνωρίζεται από όλους ότι, κατά τη χρήση των Γραφών, η ονομασία της παροιμίας δεν χρησιμοποιείται για κάποιο προφανές νόημα, αλλά αναφέρεται σε κάποια κρυμμένη έννοια, όπως ακριβώς και το Ευαγγέλιο ονομάζει τις αινιγματώδεις και ασαφείς ρήσεις «παροιμίες». Έτσι, εάν κανείς απέδιδε την ερμηνεία αυτής της λέξης με ορισμό, η παροιμία είναι ένας λόγος ο οποίος, μέσω όσων κατανοούνται άμεσα και πρόχειρα, υποδεικνύει κάτι άλλο που παραμένει κρυφό, ή ένας λόγος που δεν φανερώνει ευθέως τον σκοπό του νοήματός του, αλλά μεταδίδει τη διδασκαλία πλαγίως, μέσω έμμεσης υποδήλωσης. Στο βιβλίο όμως αυτό έχει δοθεί κατ' εξοχήν αυτός ο τίτλος, και οι σημασίες αυτής της ονομασίας έχουν ήδη διακριθεί και αναλυθεί στα προοίμια από τον σοφό Σολομώντα. Διότι δεν ονόμασε τους λόγους που περιέχονται στο βιβλίο αυτό γνώμες, ούτε συμβουλές, ούτε σαφή διδασκαλία, αλλά παροιμίες, προσθέτοντας την ερμηνεία για το τι ακριβώς υποδηλώνει αυτό το όνομα: «Για να γνωρίσει κανείς», λέει, «σοφία και παιδεία», χωρίς να θέσει την παιδεία πριν από τη σοφία, σύμφωνα με την κοινή συνήθεια στα άλλα μαθήματα, αλλά προτρέπει να γίνει κανείς πρώτα σοφός μέσω της προπαιδείας, και έπειτα να εμβαθύνει στην παιδεία που προέρχεται από την παροιμία. Διότι, όπως λέει, πρόκειται για λόγους φρονήσεως που αποκαλύπτουν τον σκοπό τους μέσα από σχήμα λόγου.

Ιππολύτου. «Για να γνωρίσει σοφία και παιδεία». Διότι αυτός που γνώρισε τη σοφία του Θεού λαμβάνει από Αυτόν και παιδεία, εκμανθάνοντας μέσω αυτής τα μυστήρια του Λόγου. Και εκείνοι που επιγιγνώσκουν την αληθινή και επουράνια σοφία θα κατανοήσουν εύκολα τους λόγους που εκφέρονται σοφά από αυτήν. «Και για να δεχθεί στροφές λόγων». Διότι όσα έχουν ειπωθεί αλληγορικά σε παραβολές από το Άγιο Πνεύμα, αυτά γίνονται ευκόλως κατανοητά σε εκείνους που έχουν πιστή καρδιά προς τον Θεό· διότι κατανοούν την αληθινή δικαιοσύνη που κηρύττεται μέσω του Χριστού. «Και για να κατευθύνει κρίση». Δηλαδή να κρίνει. «Για να δώσει στους άκακους πανουργία». Σε αυτούς που προσέρχονται στον Θεό με απλή και άκακη καρδιά. «Και σε νέο παιδί». Εκείνοι που ανανεώθηκαν σαν νήπια παιδιά και έτυχαν αναγέννησης μέσω του Χριστού, λαμβάνουν αγαθή «αίσθηση και έννοια», καθώς λέγει και ο Κύριος: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». «Διότι ακούγοντας αυτά ο σοφός θα γίνει σοφότερος». Διότι κάθε άνθρωπος που ακούει προσεκτικά τους θείους λόγους και τους πράττει, όντας σοφός γίνεται σοφότερος, κυβερνώμενος και φρουρούμενος πάντοτε από το Άγιο Πνεύμα. «Διότι ο νοήμων», λέγει, «θα αποκτήσει ικανότητα καθοδήγησης». «Για να κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα». «

Να δεχθεί τις στροφές των λόγων. [κώδ. φ. 2 β.] Διότι όσα έχουν λεχθεί με αλληγορικό τρόπο σε παραβολές από το Άγιο Πνεύμα, αυτά γίνονται εύκολα κατανοητά σε όσους έχουν καρδιά πιστή στον Θεό· διότι κατανοούν την αληθινή δικαιοσύνη που κηρύσσεται διά του Χριστού.

Και να κατευθύνει την κρίση. [κώδ. φ. 3 α] Κατευθύνει δε κάποιος την κρίση, έχοντας λάβει τη θεία χάρη πριν από όλα τα άλλα· διότι από τον Θεό κατευθύνονται τα διαβήματα του ανθρώπου· εφόσον είναι θνητός, πώς θα μπορούσε να κατανοήσει τις δικές του οδούς; Για να δώσει στους άκακους πανουργία. [κώδ. φ. 4 α] Τι λες; Θέλεις να κάνεις πανούργο τον άκακο; Αλλά ας δούμε ποιον εννοεί ως άκακο: τον απλό, τον απόνηρο, αυτόν που δεν έχει ακόμη πείρα του κακού· διότι σε αυτόν ταιριάζει κατεξοχήν να είναι σοφός, αφού ως πανουργία ονομάζει τη σύνεση· επειδή αυτός θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς. Ή, επειδή ο άπειρος από κακοήθεια υποπίπτει στις πανουργίες των κακόηθων εξαιτίας της απλότητάς του, πρέπει, προφυλασσόμενοι από την πανουργία των πονηρών, να γίνονται ακέραιοι ως προς τον εαυτό τους, αλλά απέναντι σε αυτούς που τους επιβουλεύονται να είναι φρόνιμοι σαν τα φίδια. Διότι λέγει, να είστε νήπια ως προς την κακία, ενώ ως προς τον νου να γίνεστε τέλειοι. Ως «άκακους» εννοεί εκείνους που προσέρχονται στον Θεό με απλή και άκακη καρδιά.

Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση σοφίας και παιδείας, κατανόηση λόγων φρονήσεως, στροφές λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, καθοδήγηση κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας. Διότι, επειδή οι μεν Έλληνες διατείνονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι έχουν παιδεία, για τον λόγο αυτόν αυτός διδάσκει την αληθινή σοφία και παιδεία, ώστε να μην περιπέσει κάποιος, εξαιτίας της ομωνυμίας της σοφίας, στα σοφίσματα των Ελλήνων και των αιρετικών. Διότι και οι Έλληνες, θεωρώντας ότι είναι σπουδαίοι και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν. Οι δε αιρετικοί, νομίζοντας ότι λαμβάνουν παιδεία, διαστράφηκαν και αμαρτάνουν, όντες αυτοκατάκριτοι. Όμως ο σοφός, αφού ακούσει τους θείους λόγους, θα γίνει σοφότερος. Διότι, αφού ακούσει τα προστάγματα του Θεού και τα τηρήσει, και δεν αδιαφορήσει για την παιδεία του Κυρίου, ούτε παρασυρθεί από την απάτη, θα γίνει σοφός υιός, και έχοντας πλέον παιδευθεί, γρήγορα θα δεχθεί και τη γνώση που προέρχεται από τον Θεό.

Διότι, καθοδηγώντας τον εαυτό του με αυτόν τον τρόπο δίκαια και γινόμενος κατήγορος του εαυτού του, θα μάθει να κατευθύνει ορθά την κρίση και δεν θα ακούσει από άλλον το: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου; Εσύ που λες "μη μοιχεύσεις", μοιχεύεις;» Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που οδοιπορεί και βαδίζει ορθά τον δρόμο του φθάνει στο τέρμα, έτσι και εκείνος που κατευθύνει ορθά τις κρίσεις θα αναγνωριστεί ως δίκαιος και σοφός. Παραβολές δε ονομάζονται οι λόγοι που είναι σαν εικόνες αυτών που λέγονται.

Διότι είναι αδύνατον κάποιος που δεν έχει προηγουμένως εκπαιδευθεί γύρω από το δίκαιο να μπορεί να διακρίνει ορθά τις διαφορές. Επειδή εκείνος που γνωρίζει την αληθινή δικαιοσύνη, και μέσω αυτής έχει διδαχθεί να αποδίδει στον καθένα αυτό που του ανήκει, αυτός μπορεί να κατευθύνει ορθά την κρίση. Όπως ακριβώς ο τοξότης κατευθύνει το βέλος προς τον στόχο, έτσι και ο κριτής στοχεύει στο δίκαιο, χωρίς να προσωποληπτεί ούτε να ενεργεί με μεροληψία, αλλά εκφέροντας τις κρίσεις του ευθείες και αδιαστρέβλωτες. Και όταν δικάζονται ενώπιόν του δύο, αυτός που πλεονεκτεί και αυτός που έχει λιγότερα, ο κριτής στέκεται εξισώνοντάς τους μεταξύ τους, και αφαιρώντας από αυτόν που υπερέχει τόσο, όσο ακριβώς βρίσκει ότι υπολείπεται ο αδικούμενος.