Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 1:4

Επειδή, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο υπάρχουν πάρα πολλοί τέτοιοι λόγοι, για τον λόγο αυτό έγραψε το βιβλίο των Παροιμιών. Ονομάστηκε δε «Παροιμία», επειδή τέτοιου είδους λόγοι γράφονταν δίπλα στους δρόμους προς διόρθωση και διδασκαλία εκείνων που πορεύονταν σε αυτούς. Γράφονταν δε δίπλα στους δρόμους, επειδή δεν μπορούσαν όλοι να κατανοήσουν βαθιά τους λόγους της αλήθειας· ώστε, έστω και καθώς περνούσαν και τα έβλεπαν, να ερευνούν τα όσα είχαν γραφτεί, και με αυτόν τον τρόπο να παιδαγωγούνται οι άνθρωποι. Μερικοί, μάλιστα, τις ορίζουν ως εξής: παρόδιο ρητό το οποίο από ένα μεμονωμένο γεγονός εφαρμόζεται και μεταφέρεται σε πολλά. Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση της σοφίας και της παιδείας, κατανόηση των λόγων της φρονήσεως, στροφές των λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, ορθή κατεύθυνση των κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας· επειδή και οι Έλληνες μεν ισχυρίζονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι κατέχουν παιδεία.

Τι υπάρχει λοιπόν επιπλέον αυτών; «Για να δώσει», λέγει, «στους άκακους πανουργία, και στο νέο παιδί αντίληψη και νόηση». Με δύο τρόπους κατανοούμε την ακακία. Ή, δηλαδή, ως την αποξένωση από την αμαρτία που κατορθώνεται με τον λογισμό, όπου, έχοντας αποκόψει σαν κάποια ρίζα την κακία μέσω μακράς προσοχής και μελέτης των αγαθών, δεχόμαστε την ονομασία του άκακου εξαιτίας της παντελούς απουσίας της· είτε η ακακία είναι η μη απόκτηση ακόμη εμπειρίας του κακού, καθώς πολλές φορές, λόγω της νεότητας ή ενός συγκεκριμένου τρόπου ζωής, ορισμένοι στερούνται παντελώς πείρας απέναντι σε κάποιες κακίες.

Στη συνέχεια, πρέπει να εξετάσουμε πώς δίνει σε ένα νέο παιδί αίσθηση και έννοια. Επειδή ο άνθρωπος είναι διπλός, όπως λέγει ο Απόστολος: αφενός ο εξωτερικός και αφετέρου ο εσωτερικός, τόσο ως προς τον ορώμενο όσο και ως προς αυτόν που νοείται εν κρυπτώ, είναι ανάγκη να εκλαμβάνουμε με παρόμοιο τρόπο και τα σχετικά με την ηλικία για καθέναν από τους δύο. Το να λέμε, λοιπόν, ότι το αρτιγέννητο παιδί λαμβάνει σωματική αίσθηση δεν απέχει πολύ από το γελοίο. Διότι, ποια από τις αισθήσεις μπορεί να του χαρίσει το βιβλίο, εφόσον η όραση, η ακοή, η όσφρηση, η γεύση και η αφή γεννιούνται αμέσως μαζί μας και δεν αποκτώνται μέσω της διδασκαλίας, αλλά η φύση ολοκληρώνει μέσω αυτών το έμβιο ον; Επομένως, δεν πρέπει να νοούμε το παιδί σωματικά, ούτε την αίσθηση ως κάποια από αυτές που απαριθμήθηκαν, αλλά πρέπει να ανάγουμε τις ηλικίες στον εσωτερικό άνθρωπο. Διότι έχουμε διδαχθεί σε πολλά σημεία της Γραφής ότι υπάρχει και παιδική κατάσταση της ψυχής, και άλλη ακμαία, και άλλη πλέον πρεσβυτική.

Διότι, εάν υπάρχει κάτι που είναι δυσθεώρητο, σε αυτό το είδος θα ανήκε και η αληθινή δικαιοσύνη. Γι' αυτό και ο Σολομών τα συναριθμεί ως ισότιμα μεταξύ τους, λέγοντας: Να κατανοήσει κανείς παραβολές και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα· να κατανοήσει την αληθινή δικαιοσύνη και να κατευθύνει ορθά την κρίση. Πολλοί, λοιπόν, παρασυρόμενοι από βιασύνη, εκφέρουν εσφαλμένες κρίσεις προτού φτάσουν στην κατανόηση, η οποία γεννάται από επαρκή συλλογισμό και ενδελεχέστερη έρευνα, διατυπώνοντας αβασάνιστα και με προπέτεια τη συγκατάθεσή τους για το κάθε δόγμα.

«Δεν θα παραλείψετε το αλάτι της διαθήκης στον Κύριο από τις θυσίες σας, σε κάθε δώρο σας θα προσφέρετε αλάτι στον Κύριο τον Θεό σας.» Η ζύμη, λοιπόν, θα μπορούσε να είναι τύπος της πανουργίας, όχι όμως μόνο της κατακριτέας, αλλά και της άλλης, εννοώ της αγαθής και επαινετής, την οποία ο λόγος της σοφίας υπόσχεται να δώσει στους άκακους. Διότι η λέξη πανουργία έχει κατά κάποιον τρόπο μέση σημασία. Το μέλι, από την άλλη, άλλοτε υπονοεί έμμεσα σε εμάς τη σωματική ηδονή, όπως όταν λέει: «Μην προσέχεις τη φαύλη γυναίκα, διότι μέλι στάζει από τα χείλη της πόρνης γυναίκας.» Άλλοτε πάλι αποτελεί εικόνα των αγαθών γλυκασμάτων. Διότι είναι γραμμένο: «Φάε μέλι, γιε μου, διότι η κηρήθρα είναι καλή, για να γλυκαθεί ο φάρυγγάς σου.» Απαγορεύει, λοιπόν, ο νόμος να προσφέρεται ως ολοκαύτωμα και θυσία ζύμη και μέλι. Διότι τα δέχεται από εκείνον που τα προσφέρει ως δώρο και απαρχή, δεν τα αναφέρει όμως καθόλου ως οσμή ευωδίας στον Θεό. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Έπειτα, τι διασαφηνίζει πάλι αυτό το αίνιγμα; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Δυσνόητο, ω Παλλάδιε, είναι το ζήτημα αυτό. Διότι, τι να θέλει άραγε να δηλώσει το γεγονός ότι αυτά δεν απορρίπτονται καθόλου, αλλά και δεν προσφέρονται ως ολοκαύτωμα και θυσία; Πώς να μην είναι δύσκολο να το κατανοήσει κανείς;

ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΣΤΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗ ΟΜΙΛΙΑ Αʹ Βρίσκεται ενώπιόν μας προς εξήγηση ο Εκκλησιαστής, του οποίου ο κόπος της θεωρίας είναι ίσος με το μέγεθος της ωφέλειας. Διότι, αφού τα νοήματα των Παροιμιών έχουν ήδη προγυμνάσει τον νου, με τους σκοτεινούς λόγους, τις σοφές ρήσεις, τα αινίγματα και τις ποικίλες περιστροφές των λόγων, καθώς περιέχει το προοίμιο εκείνου του βιβλίου... τότε, για όσους έχουν αναπτυχθεί πνευματικά προς τα τελειότερα των μαθημάτων, συντελείται η άνοδος προς αυτήν την όντως υψηλή και θεόπνευστη Γραφή. Εάν λοιπόν η μελέτη των Παροιμιών, η οποία μας προετοιμάζει για αυτά τα μαθήματα, είναι τόσο επίπονη και δυσθεώρητη, πόσο κόπο πρέπει να αναμένουμε σε τούτα τα υψηλά νοήματα που προβάλλονται τώρα ενώπιόν μας προς θεωρία; Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που ασκήθηκαν στην πάλη υπό την καθοδήγηση του παιδοτρίβη αποδύονται σε μεγαλύτερους ιδρώτες και κόπους κατά τους γυμνικούς αγώνες, έτσι μου φαίνεται ότι η διδασκαλία των Παροιμιών αποτελεί ένα είδος προγύμνασης, η οποία παιδαγωγεί και προετοιμάζει τις ψυχές μας για τους αγώνες του Εκκλησιαστή. Εάν, επομένως, η προγύμναση κατορθώνεται με τόσους ιδρώτες και κόπους, τι πρέπει να αναλογιστούμε για αυτούς καθαυτούς τους αγώνες;

Ιππολύτου. «Για να γνωρίσει σοφία και παιδεία». Διότι αυτός που γνώρισε τη σοφία του Θεού λαμβάνει από Αυτόν και παιδεία, εκμανθάνοντας μέσω αυτής τα μυστήρια του Λόγου. Και εκείνοι που επιγιγνώσκουν την αληθινή και επουράνια σοφία θα κατανοήσουν εύκολα τους λόγους που εκφέρονται σοφά από αυτήν. «Και για να δεχθεί στροφές λόγων». Διότι όσα έχουν ειπωθεί αλληγορικά σε παραβολές από το Άγιο Πνεύμα, αυτά γίνονται ευκόλως κατανοητά σε εκείνους που έχουν πιστή καρδιά προς τον Θεό· διότι κατανοούν την αληθινή δικαιοσύνη που κηρύττεται μέσω του Χριστού. «Και για να κατευθύνει κρίση». Δηλαδή να κρίνει. «Για να δώσει στους άκακους πανουργία». Σε αυτούς που προσέρχονται στον Θεό με απλή και άκακη καρδιά. «Και σε νέο παιδί». Εκείνοι που ανανεώθηκαν σαν νήπια παιδιά και έτυχαν αναγέννησης μέσω του Χριστού, λαμβάνουν αγαθή «αίσθηση και έννοια», καθώς λέγει και ο Κύριος: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». «Διότι ακούγοντας αυτά ο σοφός θα γίνει σοφότερος». Διότι κάθε άνθρωπος που ακούει προσεκτικά τους θείους λόγους και τους πράττει, όντας σοφός γίνεται σοφότερος, κυβερνώμενος και φρουρούμενος πάντοτε από το Άγιο Πνεύμα. «Διότι ο νοήμων», λέγει, «θα αποκτήσει ικανότητα καθοδήγησης». «Για να κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα». «

Και να κατευθύνει την κρίση. [κώδ. φ. 3 α] Κατευθύνει δε κάποιος την κρίση, έχοντας λάβει τη θεία χάρη πριν από όλα τα άλλα· διότι από τον Θεό κατευθύνονται τα διαβήματα του ανθρώπου· εφόσον είναι θνητός, πώς θα μπορούσε να κατανοήσει τις δικές του οδούς; Για να δώσει στους άκακους πανουργία. [κώδ. φ. 4 α] Τι λες; Θέλεις να κάνεις πανούργο τον άκακο; Αλλά ας δούμε ποιον εννοεί ως άκακο: τον απλό, τον απόνηρο, αυτόν που δεν έχει ακόμη πείρα του κακού· διότι σε αυτόν ταιριάζει κατεξοχήν να είναι σοφός, αφού ως πανουργία ονομάζει τη σύνεση· επειδή αυτός θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς. Ή, επειδή ο άπειρος από κακοήθεια υποπίπτει στις πανουργίες των κακόηθων εξαιτίας της απλότητάς του, πρέπει, προφυλασσόμενοι από την πανουργία των πονηρών, να γίνονται ακέραιοι ως προς τον εαυτό τους, αλλά απέναντι σε αυτούς που τους επιβουλεύονται να είναι φρόνιμοι σαν τα φίδια. Διότι λέγει, να είστε νήπια ως προς την κακία, ενώ ως προς τον νου να γίνεστε τέλειοι. Ως «άκακους» εννοεί εκείνους που προσέρχονται στον Θεό με απλή και άκακη καρδιά.

Σε νέο παιδί αίσθηση και έννοια. [κώδ. φ. 4 β.] Εκείνοι οι οποίοι ανανεώθηκαν σαν νήπια παιδιά και αξιώθηκαν της αναγεννήσεως δια του Χριστού, λαμβάνουν αγαθή αίσθηση και έννοια, όπως λέγει ο Κύριος: Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε, και τα εξής.

Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση σοφίας και παιδείας, κατανόηση λόγων φρονήσεως, στροφές λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, καθοδήγηση κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας. Διότι, επειδή οι μεν Έλληνες διατείνονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι έχουν παιδεία, για τον λόγο αυτόν αυτός διδάσκει την αληθινή σοφία και παιδεία, ώστε να μην περιπέσει κάποιος, εξαιτίας της ομωνυμίας της σοφίας, στα σοφίσματα των Ελλήνων και των αιρετικών. Διότι και οι Έλληνες, θεωρώντας ότι είναι σπουδαίοι και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν. Οι δε αιρετικοί, νομίζοντας ότι λαμβάνουν παιδεία, διαστράφηκαν και αμαρτάνουν, όντες αυτοκατάκριτοι. Όμως ο σοφός, αφού ακούσει τους θείους λόγους, θα γίνει σοφότερος. Διότι, αφού ακούσει τα προστάγματα του Θεού και τα τηρήσει, και δεν αδιαφορήσει για την παιδεία του Κυρίου, ούτε παρασυρθεί από την απάτη, θα γίνει σοφός υιός, και έχοντας πλέον παιδευθεί, γρήγορα θα δεχθεί και τη γνώση που προέρχεται από τον Θεό.

Γι' αυτό και ο Παύλος, βλέποντας τους Γαλάτες σε τέτοια κατάσταση, λέει: «Απορώ πώς τόσο γρήγορα απομακρύνεστε από εκείνον που σας κάλεσε με τη χάρη του Χριστού» και μετά από πολλή διδασκαλία και σοφότατη προτροπή, δικαιολογημένα τους καταλόγισε ανοησία. Τους Εβραίους πάλι, βλέποντάς τους να έχουν ακόμη ανάγκη από γάλα και να έχουν αγύμναστα τα αισθητήρια της ψυχής για τη διάκριση του καλού και του κακού, δίκαια τους ονόμασε νωθρούς και νήπια. Και προς τους Κορινθίους, που κινδύνευαν να συμφωνήσουν με όσους τους είχαν προκαταλάβει, έλεγε: «Φοβάμαι μήπως, όπως το φίδι εξαπάτησε την Εύα με την πανουργία του, έτσι φθαρούν οι σκέψεις σας και απομακρυνθούν από την απλότητα και την αγνότητα προς τον Χριστό». Η δε Σοφία λέει ότι ο άκακος νους μεταβάλλεται εύκολα, και για τον λόγο αυτόν υπόσχεται να δώσει ευστροφία στους άκακους, και στα παιδιά και τους νέους στο φρόνημα, αντίληψη και νόηση.