Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 1:5

Υπάρχει πάλι ανάγκη για όσα ειπώθηκαν προηγουμένως· διότι το προκείμενο θέμα αφορά την ίδια παροιμία και την ίδια σοφία. Ο Λόγος δεν είπε ότι ο ίδιος είναι εκ φύσεως κτίσμα, αλλά στο βιβλίο των Παροιμιών είπε το, «Ο Κύριος με έκτισε»· και είναι φανερό ότι υποδηλώνει κάποιο νόημα όχι ανοιχτά, αλλά κρυμμένα, το οποίο είναι δυνατόν να βρούμε κι εμείς, εάν αφαιρέσουμε το κάλυμμα της παροιμίας. Διότι ποιος, ακούγοντας τη δημιουργική σοφία να λέει, «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», δεν αναζητεί αμέσως το νόημα, αναλογιζόμενος πώς είναι δυνατόν αυτή που κτίζει να κτίζεται; Ποιος, ακούγοντας τον μονογενή Υιό του Θεού να λέει ότι κτίζεται ως αρχή των οδών, δεν ερευνά το νόημα, απορώντας πώς είναι δυνατόν ο μονογενής Υιός να γίνεται αρχή πολλών άλλων; Πρόκειται βέβαια για αίνιγμα· αλλά, όπως λέει, «ο συνετός θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα».

Αυτά, λοιπόν, θα ήταν αρκετά για να αποδείξουν ότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά και ότι η έννοια του ρητού είναι ορθή. Επειδή όμως, όταν ερευνάται το ρητό, διαπιστώνεται ότι έχει από κάθε πλευρά ορθό νόημα, είναι λογικό να διατυπώσουμε και αυτό το νόημα, ώστε ίσως μέσα από τα πολλά επιχειρήματα να ντραπούν οι ανόητοι. Είναι πάλι αναγκαίο να υπενθυμίσουμε τα όσα έχουν προειπωθεί· διότι το προκείμενο ζήτημα αφορά την ίδια Παροιμία και την ίδια Σοφία. Ο Λόγος δεν είπε ότι ο ίδιος είναι εκ φύσεως κτίσμα, αλλά διατυπώνοντας παροιμία είπε το «ο Κύριος με έκτισε», και είναι φανερό ότι υποδηλώνει κάποιο νόημα, όχι ξεκάθαρα, αλλά κρυμμένα, το οποίο είναι δυνατόν να το βρούμε και εμείς, αν «αφαιρέσουμε το κάλυμμα» της παροιμίας. Διότι ποιος, ακούγοντας τη δημιουργική Σοφία να λέει «ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του», δεν αναζητά αμέσως το βαθύτερο νόημα, συλλογιζόμενος πώς είναι δυνατόν εκείνη που κτίζει να κτίζεται; Ποιος, ακούγοντας τον Μονογενή Υιό του Θεού να λέει ότι ο ίδιος κτίζεται ως «αρχή των οδών», δεν ερευνά το νόημα απορώντας πώς είναι δυνατόν ο Μονογενής Υιός να γίνεται αρχή πολλών άλλων; Πρόκειται μεν για αίνιγμα· αλλά «ο συνετός», λέει, «θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα».

Επειδή, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο υπάρχουν πάρα πολλοί τέτοιοι λόγοι, για τον λόγο αυτό έγραψε το βιβλίο των Παροιμιών. Ονομάστηκε δε «Παροιμία», επειδή τέτοιου είδους λόγοι γράφονταν δίπλα στους δρόμους προς διόρθωση και διδασκαλία εκείνων που πορεύονταν σε αυτούς. Γράφονταν δε δίπλα στους δρόμους, επειδή δεν μπορούσαν όλοι να κατανοήσουν βαθιά τους λόγους της αλήθειας· ώστε, έστω και καθώς περνούσαν και τα έβλεπαν, να ερευνούν τα όσα είχαν γραφτεί, και με αυτόν τον τρόπο να παιδαγωγούνται οι άνθρωποι. Μερικοί, μάλιστα, τις ορίζουν ως εξής: παρόδιο ρητό το οποίο από ένα μεμονωμένο γεγονός εφαρμόζεται και μεταφέρεται σε πολλά. Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση της σοφίας και της παιδείας, κατανόηση των λόγων της φρονήσεως, στροφές των λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, ορθή κατεύθυνση των κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας· επειδή και οι Έλληνες μεν ισχυρίζονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι κατέχουν παιδεία.

Γι' αυτόν τον λόγο αυτός διδάσκει την αληθινή σοφία και παιδεία, ώστε να μην περιπέσει κανείς στα σοφίσματα των Ελλήνων και των αιρετικών λόγω της κοινής ονομασίας της σοφίας. Διότι και οι Έλληνες από τη μια, νομίζοντας ότι είναι κάτι σπουδαίο, «ενώ ισχυρίζονταν πως είναι σοφοί, έγιναν μωροί». Οι αιρετικοί από την άλλη, επειδή νομίζουν ότι διαθέτουν παιδεία, διαστράφηκαν και αμαρτάνουν, όντας αυτοκατάκριτοι. Εκείνος όμως που ακούει τους θείους λόγους, εάν είναι σοφός, θα γίνει σοφότερος. Διότι, αφού ακούσει τα προστάγματα του Θεού και τα τηρήσει, και δεν αδιαφορήσει για την παιδεία του Κυρίου, ούτε αποκάμει εξαιτίας της, θα γίνει σοφός υιός, και αφού εκπαιδευθεί, γρήγορα θα δεχθεί και τη γνώση περί του Θεού.

Διεγείρει την ψυχή προς την επιθυμία των αγαθών των θείων επαγγελιών. Αυτό το φρόνημα μεταδίδει στο νέο παιδί: αφενός τον φόβο για τις τιμωρίες με τις οποίες απειλούνται οι αμαρτωλοί, και αφετέρου την επιθυμία για όσα έχουν ετοιμαστεί για τους δικαίους. Διότι, ακούγοντας αυτά, ο σοφός θα γίνει σοφότερος. Ο λόγος μαρτυρεί τη μεγάλη δύναμη των Παροιμιών, διότι υπερβαίνει τη σοφία των σοφών, και τα όσα παραδίδονται μέσα από αυτό το βιβλίο είναι ανώτερα από τις διδασκαλίες που είναι αποθησαυρισμένες σε αυτούς.

Ο δε νοήμων θα αποκτήσει την τέχνη της κυβερνήσεως. Πρέπει αυτός που πρόκειται να προχωρήσει στην ανάληψη κάποιας τέχνης να έχει προετοιμασμένες τις φυσικές του δεξιότητες· ο παλαιστής τη σωματική διάπλαση και τη δύναμη· ο δρομέας την αρμονία των μελών και την ελαφρότητα· έτσι και ο κυβερνήτης την οξύνοια και την ευστροφία. Γι' αυτό ο λόγος της Γραφής δεν καλεί στην κυβέρνηση τον οποιονδήποτε τυχαίο, αλλά τον νοήμονα. Και τι είναι η κυβέρνηση, παρά βεβαίως η επιστήμη της ψυχής απέναντι στην ασταθή φύση των ανθρωπίνων πραγμάτων, σχετικά με το πώς πρέπει να τη διαπλέει; Διότι σε πολλά σημεία βρίσκουμε από τη Γραφή αυτός ο βίος να ονομάζεται ύδατα και θάλασσα, όπως στον Ψαλμό: «Έστειλε από το ύψος και με πήρε· με ανέσυρε από ύδατα πολλά». Διότι είναι ολοφάνερο ότι την ταραχή του βίου την ονομάζει ύδατα. Επειδή ούτε τα ευνοϊκά και πολυπόθητα για τους πολλούς έχουν κάτι το σταθερό και μόνιμο, ούτε οι δυσχερείς περιστάσεις των πραγμάτων και τα σκυθρωπά είναι παγίως εδραιωμένα· αλλά τα πάντα υπόκεινται σε κάποιον σάλο, σε κλονισμό και σε απροσδόκητες μεταβολές. Όπως ακριβώς λοιπόν είναι αδύνατον η θάλασσα να παραμείνει για πολύ στην ίδια κατάσταση (διότι αυτήν που τώρα είναι λεία και σταθερή, λίγο αργότερα θα τη δεις να αγριεύει από τη βία των ανέμων, και βεβαίως αυτήν που αγριεύει και αναβράζει από τον κλύδωνα, μια βαθιά γαλήνη γρήγορα την καταπραΰνει), έτσι και τα πράγματα του βίου εύκολα μεταστρέφονται προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση.

Διότι, εάν υπάρχει κάτι που είναι δυσθεώρητο, σε αυτό το είδος θα ανήκε και η αληθινή δικαιοσύνη. Γι' αυτό και ο Σολομών τα συναριθμεί ως ισότιμα μεταξύ τους, λέγοντας: Να κατανοήσει κανείς παραβολές και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα· να κατανοήσει την αληθινή δικαιοσύνη και να κατευθύνει ορθά την κρίση. Πολλοί, λοιπόν, παρασυρόμενοι από βιασύνη, εκφέρουν εσφαλμένες κρίσεις προτού φτάσουν στην κατανόηση, η οποία γεννάται από επαρκή συλλογισμό και ενδελεχέστερη έρευνα, διατυπώνοντας αβασάνιστα και με προπέτεια τη συγκατάθεσή τους για το κάθε δόγμα.

Γι' αυτόν τον λόγο, πάλι, ο σοφότατος μεταξύ αυτών Σολομών έκανε κάπως έτσι την αρχή του συγγράμματος των Παροιμιών, σχεδόν διδάσκοντας ότι αυτή ήταν η αιτία της συγγραφής του, λέγοντας με αυτά ακριβώς τα λόγια ότι πρέπει κάθε άνδρας «να γνωρίσει σοφία και παιδεία και να κατανοήσει λόγους φρονήσεως, να δεχθεί στροφές λόγων και να κατανοήσει την αληθινή δικαιοσύνη και να κατευθύνει ορθά την κρίση, για να δώσει», λέει, «στους άκακους πανουργία και στο νέο παιδί αίσθηση και έννοια. Διότι, ακούγοντας αυτά, ο σοφός θα γίνει σοφότερος, και ο νοήμων θα αποκτήσει καθοδηγητική ικανότητα και θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα». Και οι επαγγελίες του εν λόγω συγγράμματος ήταν περίπου αυτού του είδους· τις επιμέρους δε προτάσεις των όσων ελέχθησαν και τις αναλύσεις αυτών, καθώς και τη λογική πραγματεία που διατυπώνεται οικεία προς τη σοφία και τη φωνή των ανδρών σε όλες τις προφητικές γραφές τους, όποιος το επιθυμεί θα τα γνωρίσει, παίρνοντας στα χέρια του τα βιβλία τους με την ησυχία του για να τα μελετήσει. Εάν δε κάποιος αποκτούσε με φιλόκαλη διάθεση πείρα και της ίδιας της γλώσσας, θα μπορούσε να διαπιστώσει, όπως συμβαίνει στους βαρβάρους, ότι λογικότατοι άνδρες δεν υστερούν σε τίποτα από τους σοφιστές ή τους ρήτορες στην οικεία τους γλώσσα. Υπάρχουν μάλιστα σε αυτούς και έμμετρα ποιήματα, όπως η μεγάλη ωδή του Μωυσή και ο 118ος Ψαλμός του Δαβίδ, τα οποία έχουν συνταχθεί στο λεγόμενο από τους Έλληνες ηρωικό μέτρο. Λένε, δηλαδή, ότι αυτά είναι εξάμετρα, κατασκευασμένα από δεκαέξι συλλαβές.

Ενώ όμως ο ίδιος (ο Απόστολος) διακηρύσσει ότι ο ψυχικός άνθρωπος δεν μπορεί να γνωρίσει τα πνευματικά, «διότι αυτά ανακρίνονται πνευματικά», ο γενναίος αυτός, αντιλέγοντας στον απόστολο, ισχυρίζεται ότι εκείνοι που συνέθεσαν τις ελληνικές παροιμίες έγραψαν με τον ίδιο τρόπο όπως ο Σολομών. Λέει λοιπόν επί λέξει: «επειδή, αφού μελέτησαν τις Παροιμίες του σοφότατου Σολομώντα και κατάλαβαν μέσω αυτών ότι δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί τίποτα με σαφήνεια και πρόχειρα από όσα αναφέρονται σε αυτές, θέλησαν και αυτοί να μιμηθούν το προφητικό κείμενο και έγραψαν με τον ίδιο τρόπο όπως εκείνος». Αναλογίσου δε και διαφορετικά, από αυτές τις ίδιες τις παραθέσεις, πόσο πολύ απομακρύνθηκε από την αλήθεια, όταν είπε ότι οι Έλληνες έγραψαν με τον ίδιο τρόπο με τον Σολομώντα. Διότι, αφενός, ο Σολομών, κινούμενος από θεόδοτη σοφία, αφιέρωσε όλο το συγγραφικό του έργο, προς ωφέλεια και σωτηρία των ψυχών, στον λόγο της θεοσέβειας· για την άσκηση δε της διάνοιας των αναγνωστών χρησιμοποιούσε σκοτεινά προβλήματα και λεκτικά σχήματα και εκφράσεις που διατυπώνονταν υπό μορφή αινιγμάτων. Και αυτό το μαρτυρεί στην αρχή του βιβλίου λέγοντας: «διότι, αν τα ακούσει αυτά ο σοφός, θα γίνει σοφότερος, και ο συνετός θα αποκτήσει καθοδήγηση, και θα κατανοήσει παραβολή σκοτεινών λόγων, ρήσεις σοφών και αινίγματα», και πάλι «για να δεχθεί στροφές λόγων».

Δεν γνωρίζω πώς ο σοφός αυτός, ενώ όταν συνιστώνταν οι ουρανοί, η γη και όλα τα θαύματα της κτίσεως, δεν αποδίδει κανέναν απολύτως κόπο στον Δημιουργό, ισχυρίζεται εντούτοις ότι Αυτός κοπίασε προκειμένου να μεταβεί από την Ιουδαία στη Γαλιλαία· και ενώ για τους Ισραηλίτες μετέτρεψε την πέτρα σε λίμνες υδάτων, ο ίδιος ζητά να πιει από μια Σαμαρείτιδα γυναίκα· και ενώ επί σαράντα έτη δεν κουραζόταν να χορηγεί άφθονη την ουράνια τροφή σε τόσες μυριάδες, ο ίδιος έτρεξε προς τη συκιά με την ελπίδα να βρει τροφή, η οποία όμως δεν υπήρχε. Εφόσον λοιπόν τέτοια είναι η αντίληψη του δόγματος και από τις δύο πλευρές, ο συνετός ακροατής ας κρίνει από μόνος του ποιος είναι ο άπιστος υπό το σχήμα της πίστεως. «Αλλά», ισχυρίζεται, «εμείς λέμε ότι ο Σταυρωθείς δεν είχε τίποτα το θεϊκό στη δική του φύση, ούτε καν το κυριότερο, που είναι το πνεύμα». Απέναντι όμως σε μια τέτοια συκοφαντία, η απολογία καθίσταται εύκολη μέσω της αρνήσεως. Διότι, εάν ο Απολινάριος θεωρεί το πνεύμα ως νου, κανείς από τους Χριστιανούς δεν υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος που συνενώθηκε με τον Θεό είναι μισός, αλλά ότι προσκολλήθηκε ολόκληρος στη θεία δύναμη. Με οποιαδήποτε ονόματα λοιπόν και αν επιθυμούσε κανείς να αποκαλέσει τα μέρη του ανθρώπου, είτε νου, είτε πνεύμα, είτε καρδιά· διότι και οι τρεις αυτοί όροι χρησιμοποιούνται από τη Γραφή για το ηγεμονικό μέρος της ψυχής: «Καρδίαν καθαρὰν κτίσον ἐν ἐμοί, ὁ Θεός»· και «Ὁ νοήμων κυβέρνησιν κτήσεται»· και «Οὐδεὶς οἶδε τὰ τοῦ ἀνθρώπου εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τὸ ἐν αὐτῷ».

Ποιος, λοιπόν, θα μπορούσε να διεξέλθει αυτόν τον συγκεχυμένο και ασύστατο μύθο των δογμάτων, ο οποίος ποτέ δεν βαδίζει στο ίδιο σημείο, αλλά, σαν τις φαντασιώσεις των ονείρων, άλλοτε εμφανίζεται με τη μία μορφή και άλλοτε με την άλλη; Τώρα μεν υποστηρίζει ότι η σάρκα του Λόγου είναι θεία και συναΐδια, πάλι ότι είναι επίκτητη και προσληφθείσα, έπειτα ότι είναι εντελώς ξένη προς τη δική μας φύση, την παθητή και φθαρτή, και πάλι ότι έχει ανάγκη από αυτόν που θα την κατευθύνει και ότι υπόκειται στο πάθος της τροπής και της αλλοίωσης. Και για τον λόγο αυτό την καθιστά άνοη, προκειμένου να θεραπευτεί από τη θεότητα, θεωρώντας τον νου ως εμπόδιο για τη θεία πρόνοια υπέρ των ανθρώπων και το στερούμενο νου ως κάτι πιο αγαπητό στον Θεό. Επομένως, θεωρεί ότι είναι πιο μακάριο το να μην έχει κανείς νου, εφόσον, όπως ισχυρίζεται ο ίδιος, αυτό που στερείται νου είναι εκείνο που προσλαμβάνεται από τον Θεό. Γιατί λοιπόν δεν διορθώνει τον Σολομώντα, ο οποίος λέει: «Ὁ δὲ νοήμων κυβέρνησιν κτήσεται»; Διότι θεωρώ πως καμία άλλη κυβέρνηση δεν υπονοείται εδώ μέσω του παροιμιακού αινίγματος, παρά μόνο η δική μας φύση, η οποία, αφού δοκιμάστηκε από την τρικυμία και ναυάγησε μέσα στην κακία, κατευθύνεται με την επιστασία του αληθινού κυβερνήτη προς το λιμάνι του θείου θελήματος. Εάν, λοιπόν, ο άνθρωπος σώζεται ενόσω στερείται τον νου, πώς «ο νοήμων κυβέρνησιν κτήσεται»; Σε τι, άλλωστε, θα είχε μεγαλύτερη φυσική οικειότητα το θείο; Προς τι υποθέτει η λογική ότι η θεία φύση έχει την πλέον κατάλληλη σχέση;

ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΣΤΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗ ΟΜΙΛΙΑ Αʹ Βρίσκεται ενώπιόν μας προς εξήγηση ο Εκκλησιαστής, του οποίου ο κόπος της θεωρίας είναι ίσος με το μέγεθος της ωφέλειας. Διότι, αφού τα νοήματα των Παροιμιών έχουν ήδη προγυμνάσει τον νου, με τους σκοτεινούς λόγους, τις σοφές ρήσεις, τα αινίγματα και τις ποικίλες περιστροφές των λόγων, καθώς περιέχει το προοίμιο εκείνου του βιβλίου... τότε, για όσους έχουν αναπτυχθεί πνευματικά προς τα τελειότερα των μαθημάτων, συντελείται η άνοδος προς αυτήν την όντως υψηλή και θεόπνευστη Γραφή. Εάν λοιπόν η μελέτη των Παροιμιών, η οποία μας προετοιμάζει για αυτά τα μαθήματα, είναι τόσο επίπονη και δυσθεώρητη, πόσο κόπο πρέπει να αναμένουμε σε τούτα τα υψηλά νοήματα που προβάλλονται τώρα ενώπιόν μας προς θεωρία; Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που ασκήθηκαν στην πάλη υπό την καθοδήγηση του παιδοτρίβη αποδύονται σε μεγαλύτερους ιδρώτες και κόπους κατά τους γυμνικούς αγώνες, έτσι μου φαίνεται ότι η διδασκαλία των Παροιμιών αποτελεί ένα είδος προγύμνασης, η οποία παιδαγωγεί και προετοιμάζει τις ψυχές μας για τους αγώνες του Εκκλησιαστή. Εάν, επομένως, η προγύμναση κατορθώνεται με τόσους ιδρώτες και κόπους, τι πρέπει να αναλογιστούμε για αυτούς καθαυτούς τους αγώνες;

Ιππολύτου. «Για να γνωρίσει σοφία και παιδεία». Διότι αυτός που γνώρισε τη σοφία του Θεού λαμβάνει από Αυτόν και παιδεία, εκμανθάνοντας μέσω αυτής τα μυστήρια του Λόγου. Και εκείνοι που επιγιγνώσκουν την αληθινή και επουράνια σοφία θα κατανοήσουν εύκολα τους λόγους που εκφέρονται σοφά από αυτήν. «Και για να δεχθεί στροφές λόγων». Διότι όσα έχουν ειπωθεί αλληγορικά σε παραβολές από το Άγιο Πνεύμα, αυτά γίνονται ευκόλως κατανοητά σε εκείνους που έχουν πιστή καρδιά προς τον Θεό· διότι κατανοούν την αληθινή δικαιοσύνη που κηρύττεται μέσω του Χριστού. «Και για να κατευθύνει κρίση». Δηλαδή να κρίνει. «Για να δώσει στους άκακους πανουργία». Σε αυτούς που προσέρχονται στον Θεό με απλή και άκακη καρδιά. «Και σε νέο παιδί». Εκείνοι που ανανεώθηκαν σαν νήπια παιδιά και έτυχαν αναγέννησης μέσω του Χριστού, λαμβάνουν αγαθή «αίσθηση και έννοια», καθώς λέγει και ο Κύριος: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». «Διότι ακούγοντας αυτά ο σοφός θα γίνει σοφότερος». Διότι κάθε άνθρωπος που ακούει προσεκτικά τους θείους λόγους και τους πράττει, όντας σοφός γίνεται σοφότερος, κυβερνώμενος και φρουρούμενος πάντοτε από το Άγιο Πνεύμα. «Διότι ο νοήμων», λέγει, «θα αποκτήσει ικανότητα καθοδήγησης». «Για να κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα». «

Διότι, εάν ο σοφός τα ακούσει αυτά, θα γίνει σοφότερος. [Στο ίδιο.] Διότι κάθε άνθρωπος που ακούει τους θείους λόγους και τους εφαρμόζει, όντας ήδη σοφός, γίνεται σοφότερος, καθώς καθοδηγείται και φρουρείται από το Άγιο Πνεύμα. Επειδή ο συνετός, λέει, θα αποκτήσει κυβερνητική ικανότητα, ώστε προφανώς να μην καταποντίζεται από κανένα απροσδόκητο γεγονός. Διότι και ο κυβερνήτης ενός πλοίου, όταν αποκτήσει την τέχνη του, θα γίνει ικανότερος στην κυβέρνηση. Εκείνος, λοιπόν, που έγινε συνετός, λέει, θα προσθέσει ό,τι του λείπει τόσο στην πράξη όσο και στη θεωρία, ώστε να κατευθύνει σωστά τον πλου του σε αυτά. Διότι αυτός που πλέει με βαθιά γνώση, θα φθάσει στο λιμάνι του θείου θελήματος, χωρίς να ναυαγήσει σε καμία από τις αρετές. Ενώ εκείνος που δεν είναι τέτοιος, θα ναυαγήσει είτε ως προς την πίστη, είτε ως προς την ελπίδα, είτε ως προς την αγάπη, είτε ως προς κάποια από τις αρετές. Και όποιος ναυαγήσει σε αυτά, εύλογα θα μπορούσε να πει: «Ήλθα στα βάθη της θάλασσας, και η καταιγίδα με καταπόντισε». Και πρέπει να λέει πάντοτε: «Είθε να λυτρωθώ από εκείνους που με μισούν, και από τα βάθη των υδάτων». Η κυβέρνηση είναι εξάπαντος η επιστήμη της ψυχής σχετικά με την ασταθή φύση των ανθρωπίνων πραγμάτων, και το πώς αρμόζει να τη διαπλέει. Διότι σε πολλά σημεία βρίσκουμε ότι ο παρών βίος ονομάζεται «ύδατα» και «θάλασσες» από την Γραφή.

Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση σοφίας και παιδείας, κατανόηση λόγων φρονήσεως, στροφές λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, καθοδήγηση κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας. Διότι, επειδή οι μεν Έλληνες διατείνονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι έχουν παιδεία, για τον λόγο αυτόν αυτός διδάσκει την αληθινή σοφία και παιδεία, ώστε να μην περιπέσει κάποιος, εξαιτίας της ομωνυμίας της σοφίας, στα σοφίσματα των Ελλήνων και των αιρετικών. Διότι και οι Έλληνες, θεωρώντας ότι είναι σπουδαίοι και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν. Οι δε αιρετικοί, νομίζοντας ότι λαμβάνουν παιδεία, διαστράφηκαν και αμαρτάνουν, όντες αυτοκατάκριτοι. Όμως ο σοφός, αφού ακούσει τους θείους λόγους, θα γίνει σοφότερος. Διότι, αφού ακούσει τα προστάγματα του Θεού και τα τηρήσει, και δεν αδιαφορήσει για την παιδεία του Κυρίου, ούτε παρασυρθεί από την απάτη, θα γίνει σοφός υιός, και έχοντας πλέον παιδευθεί, γρήγορα θα δεχθεί και τη γνώση που προέρχεται από τον Θεό.