Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 1:6

Υπάρχει πάλι ανάγκη για όσα ειπώθηκαν προηγουμένως· διότι το προκείμενο θέμα αφορά την ίδια παροιμία και την ίδια σοφία. Ο Λόγος δεν είπε ότι ο ίδιος είναι εκ φύσεως κτίσμα, αλλά στο βιβλίο των Παροιμιών είπε το, «Ο Κύριος με έκτισε»· και είναι φανερό ότι υποδηλώνει κάποιο νόημα όχι ανοιχτά, αλλά κρυμμένα, το οποίο είναι δυνατόν να βρούμε κι εμείς, εάν αφαιρέσουμε το κάλυμμα της παροιμίας. Διότι ποιος, ακούγοντας τη δημιουργική σοφία να λέει, «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», δεν αναζητεί αμέσως το νόημα, αναλογιζόμενος πώς είναι δυνατόν αυτή που κτίζει να κτίζεται; Ποιος, ακούγοντας τον μονογενή Υιό του Θεού να λέει ότι κτίζεται ως αρχή των οδών, δεν ερευνά το νόημα, απορώντας πώς είναι δυνατόν ο μονογενής Υιός να γίνεται αρχή πολλών άλλων; Πρόκειται βέβαια για αίνιγμα· αλλά, όπως λέει, «ο συνετός θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα».

Αυτά, λοιπόν, θα ήταν αρκετά για να αποδείξουν ότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά και ότι η έννοια του ρητού είναι ορθή. Επειδή όμως, όταν ερευνάται το ρητό, διαπιστώνεται ότι έχει από κάθε πλευρά ορθό νόημα, είναι λογικό να διατυπώσουμε και αυτό το νόημα, ώστε ίσως μέσα από τα πολλά επιχειρήματα να ντραπούν οι ανόητοι. Είναι πάλι αναγκαίο να υπενθυμίσουμε τα όσα έχουν προειπωθεί· διότι το προκείμενο ζήτημα αφορά την ίδια Παροιμία και την ίδια Σοφία. Ο Λόγος δεν είπε ότι ο ίδιος είναι εκ φύσεως κτίσμα, αλλά διατυπώνοντας παροιμία είπε το «ο Κύριος με έκτισε», και είναι φανερό ότι υποδηλώνει κάποιο νόημα, όχι ξεκάθαρα, αλλά κρυμμένα, το οποίο είναι δυνατόν να το βρούμε και εμείς, αν «αφαιρέσουμε το κάλυμμα» της παροιμίας. Διότι ποιος, ακούγοντας τη δημιουργική Σοφία να λέει «ο Κύριος με έκτισε για τα έργα του», δεν αναζητά αμέσως το βαθύτερο νόημα, συλλογιζόμενος πώς είναι δυνατόν εκείνη που κτίζει να κτίζεται; Ποιος, ακούγοντας τον Μονογενή Υιό του Θεού να λέει ότι ο ίδιος κτίζεται ως «αρχή των οδών», δεν ερευνά το νόημα απορώντας πώς είναι δυνατόν ο Μονογενής Υιός να γίνεται αρχή πολλών άλλων; Πρόκειται μεν για αίνιγμα· αλλά «ο συνετός», λέει, «θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα».

Επειδή, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο υπάρχουν πάρα πολλοί τέτοιοι λόγοι, για τον λόγο αυτό έγραψε το βιβλίο των Παροιμιών. Ονομάστηκε δε «Παροιμία», επειδή τέτοιου είδους λόγοι γράφονταν δίπλα στους δρόμους προς διόρθωση και διδασκαλία εκείνων που πορεύονταν σε αυτούς. Γράφονταν δε δίπλα στους δρόμους, επειδή δεν μπορούσαν όλοι να κατανοήσουν βαθιά τους λόγους της αλήθειας· ώστε, έστω και καθώς περνούσαν και τα έβλεπαν, να ερευνούν τα όσα είχαν γραφτεί, και με αυτόν τον τρόπο να παιδαγωγούνται οι άνθρωποι. Μερικοί, μάλιστα, τις ορίζουν ως εξής: παρόδιο ρητό το οποίο από ένα μεμονωμένο γεγονός εφαρμόζεται και μεταφέρεται σε πολλά. Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση της σοφίας και της παιδείας, κατανόηση των λόγων της φρονήσεως, στροφές των λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, ορθή κατεύθυνση των κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας· επειδή και οι Έλληνες μεν ισχυρίζονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι κατέχουν παιδεία.

Και γενικά αυτοί εξαγγέλλουν κυρίως τα ηθικά διδάγματα, την αρχή από την οποία συνίσταται η κάθε πράξη, λέγοντας ότι της μεν φιλονικίας προηγείται το μίσος· της δε αποφυγής της φιλονικίας προηγείται η αγάπη· και της μεν αεργίας προηγείται η κακή ηδονή· της συμπεριφοράς δε του οξύθυμου προηγείται η αβουλία· και του μεν καταφρονημένου ανθρώπου η αρχή είναι η περιφρόνησή του προς τον νόμο· της δε υγείας προηγείται ο φόβος του Θεού· και της μεν απώλειας της ψυχής αρχή είναι το να έχει κανείς αφύλακτο το στόμα του· του να πτοείται δε κάποιος προηγείται η προπέτεια. Αναλύοντας με αυτόν τον τρόπο κάθε ρήση, θα διαπιστώσεις ότι έχει ειπωθεί και έχει γραφτεί προκειμένου εκείνοι που ακούν και μαθαίνουν τις αρχές των κακών και των αγαθών, αφενός να αποφεύγουν τα φαύλα, αφετέρου να πράττουν τα αγαθά. Υπάρχουν δε αινίγματα και σκοτεινοί λόγοι, οι οποίοι είναι τόσο κλειστοί και ασφαλισμένοι, ώστε να ταλαιπωρούν εκείνον που τους μελετά με το να μη φανερώνουν τίποτα, ούτε να παρέχουν κάποια ένδειξη· όταν όμως ερευνώνται, φανερώνουν το νόημα που κρύβουν μέσα τους. Τέτοιοι λόγοι είναι: «Η βδέλλα είχε τρεις θυγατέρες που αγαπιούνταν με υπερβολική αγάπη· και αυτές οι τρεις, καθώς και η τέταρτη, δεν αρκέστηκαν στο να πουν: Αρκετά».

Διότι, εάν υπάρχει κάτι που είναι δυσθεώρητο, σε αυτό το είδος θα ανήκε και η αληθινή δικαιοσύνη. Γι' αυτό και ο Σολομών τα συναριθμεί ως ισότιμα μεταξύ τους, λέγοντας: Να κατανοήσει κανείς παραβολές και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα· να κατανοήσει την αληθινή δικαιοσύνη και να κατευθύνει ορθά την κρίση. Πολλοί, λοιπόν, παρασυρόμενοι από βιασύνη, εκφέρουν εσφαλμένες κρίσεις προτού φτάσουν στην κατανόηση, η οποία γεννάται από επαρκή συλλογισμό και ενδελεχέστερη έρευνα, διατυπώνοντας αβασάνιστα και με προπέτεια τη συγκατάθεσή τους για το κάθε δόγμα.

Κατατροπώνουν δε τους αντιπάλους με τον Χριστό οιονεί στρατηγό και τους αγίους αγγέλους να συμπολεμούν, ώστε να είναι πλέον εντελώς ευάριθμοι όσοι σέβονται ακόμη την εξουσία εκείνων, και αυτοί να είναι οικτροί και άνανδροι και περίτρομοι, και να έχουν παραιτηθεί εντελώς από την αντίσταση, εννοώ απέναντι σε αυτούς που υπηρετούν τον Χριστό. Περιδιαβαίνοντας δε με το βλέμμα και τα όσα ακολουθούν από τα προκείμενα, ας αποκομίσει γνώση μιας τέτοιας πνευματικής θεωρίας κάθε συνετός και ικανός να κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα. <Ιδού, εγώ ξεσηκώνω εναντίον σας τους Μήδους, οι οποίοι δεν υπολογίζουν το ασήμι, ούτε έχουν ανάγκη από χρυσάφι.>

«Και θα είναι ο άνθρωπος που θα κρύβει τους λόγους του, και θα κρύβεται σαν από ορμητικό νερό.» Το ότι δε ο λόγος του Σωτήρος ήταν πάντοτε κατά κάποιον τρόπο κρυμμένος, είναι φανερό. Έτσι και ο μακάριος Ψαλμωδός τον έχει παρουσιάσει σε εμάς να λέει: «Θα ανοίξω το στόμα μου με παραβολές.» Παρατήρησε λοιπόν ότι αυτό που ειπώθηκε από αυτόν έχει εκπληρωθεί πλήρως. Διότι πάρα πολύ πλήθος είχε συγκεντρωθεί γύρω του από ολόκληρη την Ιουδαία· και τους μιλούσε με παραβολές· αλλά σε εκείνους, επειδή δεν ήταν άξιοι να μάθουν τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών, ο λόγος ήταν ασαφής. Διότι δεν θεωρούσαν καθόλου άξιο λόγου το να αποδεχθούν την πίστη σε αυτόν, αλλά αντιδρούσαν με ανόσιο τρόπο και στα δικά του κηρύγματα. Μάλιστα, επέπλητταν εκείνους που ήθελαν να βρίσκονται κοντά του και που αναζητούσαν τη μυσταγωγία από αυτόν, ασεβώντας και λέγοντας: «Έχει δαιμόνιο και είναι τρελός, γιατί τον ακούτε;» Επομένως, δεν έχει δοθεί σε εκείνους το να γνωρίσουν τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών, αλλά μάλλον σε εμάς που είμαστε πιο έτοιμοι για την πίστη. Διότι ο ίδιος μας έχει δώσει τη δύναμη να κατανοούμε παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα. —(A f. 122).

Ότι δε κάθε καρποφορία αυτών που υποτάσσονται στον Θεό δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, παρά εν Χριστώ και διά του Χριστού, το βεβαιώνει ο ίδιος λέγοντας στα ευαγγελικά προστάγματα: «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα». Ας λέει λοιπόν δικαιολογημένα σε κάθε πιστό, αν κάποιος είναι λαμπρός και αξιοθαύμαστος και καυχάται για την αρετή του: «Από εμένα βρέθηκε ο καρπός σου». <Ποιος είναι σοφός και θα τα κατανοήσει αυτά; Ή συνετός και θα τα γνωρίσει; Διότι είναι ευθείες οι οδοί του Κυρίου, και οι δίκαιοι θα πορευθούν σε αυτές· οι δε ασεβείς θα εξασθενήσουν σε αυτές>. Αυτόν που τα κατανοεί αυτά τον χαρακτηρίζει πολύ σωστά ως σοφό και εξαιρετικά συνετό. Διότι η κατανόηση των θείων λόγων δεν είναι άμεσα διαθέσιμη σε όσους απλώς επιθυμούν να την κατακτήσουν, ούτε θα μπορούσε κανείς να κατανοήσει «παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα», όπως είναι γεγραμμένο, εάν δεν υπάρξει η άνωθεν φώτιση, με τον Χριστό να κατεβάζει στον νου και την καρδιά, σαν λαμπρή ακτίνα, τη δική Του χάρη. Διδάσκει δε, ότι το να μπορεί κανείς να διασχίσει την ευθεία και αρεστή στον Θεό οδό, είναι εντελώς άκοπο για τους εραστές της κοσμιότητας· δεν είναι όμως καθόλου χωρίς τραχύτητα το πράγμα για εκείνους που δεν έχουν αυτό το φρόνημα.

Ωστόσο, λέμε αναγκαστικά το εξής: ότι έστω και αν τα περί του Θεού εκφράζονται με ανθρώπινα λόγια, εντούτοις εκείνος που είναι έμπειρος σε αυτά και γνωρίζει να κατανοεί «παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα», θα τα εννοήσει με λεπτότητα και με τον τρόπο που ταιριάζει περισσότερο στη θεία και άρρητη φύση. Διότι, μέσω της φωνής των αγίων αποδίδονται σε αυτήν κατοικίες, θρόνοι και έγερση, καθώς επίσης οδοί και πορείες, και επιπλέον ορισμένα άλλα μικρά και ανθρώπινα· αλλά, όπως μόλις είπα, τέτοιου είδους θεωρήματα είναι εύλογο να κατανοούνται με λεπτότητα και ακρίβεια από τους αγαθούς και σώφρονες. Επειδή οι λόγοι αυτοί διατυπώνονται κατ' αναλογίαν και μεταφορά των δικών μας ανθρώπινων καταστάσεων. Όταν λοιπόν ακούσεις τον Προφήτη να λέει: «Διότι, ιδού ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο Του, και θα επιβεί στα ύψη της γης», και προσθέτει ότι «και τα όρη μεν θα σαλευθούν, και οι κοιλάδες θα λιώσουν», τότε ακριβώς, υψώνοντας λίγο τον νου σου πάνω από τα αισθητά πράγματα, ανέβα μέσω των θεωρημάτων σε λεπτές έννοιες. Ως έξοδο λοιπόν του Θεού που γίνεται σαν από τον δικό Του τόπο, θα εννοήσεις εδώ την, τρόπον τινά, κίνηση από την ηρεμία για την τέλεση κάποιων πράξεων. Διότι σχεδόν είναι σαν να λέει: Κινήθηκε πλέον Αυτός που παλαιότερα μακροθυμούσε, και οπωσδήποτε θα εγκαταλείψει την παραμονή σε ηρεμία απέναντι σε αυτούς που Τον έχουν παροργίσει, και έχοντας, τρόπον τινά, αφήσει κατά μέρος την προσφιλή Του ημερότητα, θα επιβάλει πλέον τις δίκαιες τιμωρίες.

Διότι είπε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ στο βιβλίο των Ψαλμών, ότι «Έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του, γύρω του η σκηνή του. Σκοτεινό νερό σε σύννεφα του αέρα»· παρομοιάζοντας έτσι το τρόπον τινά ακατάληπτο των δογμάτων περί του Θεού με σκηνή, και ονομάζοντάς το σκοτάδι και «σκοτεινό νερό σε σύννεφα του αέρα». Αλλά και η Σοφία υπόσχεται να χαρίσει σε κάποιους πλουσιοπάροχα την ικανότητα να κατανοούν παραβολές και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα. Επομένως, το βαθύ και τρόπον τινά μαύρο των δογμάτων του Χριστού, μας υπονοεί το φαιό χρώμα. Το δε λαμπρό και τρόπον τινά διαφανές, αναφέρομαι δηλαδή στα έργα της ευσέβειας, θα παρουσιάσει το άλλο χρώμα, δηλαδή το λευκό. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Δεσπότης των πάντων προαναγγέλλει την κάθαρση της πίστεως στον Χριστό, λέγοντας διά της φωνής του προφήτη: «Μάθετε να κάνετε το καλό, επιζητήστε τη δικαιοσύνη, λυτρώστε τον αδικούμενο, κρίνετε δίκαια το ορφανό και δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να διαλεχθούμε, λέγει ο Κύριος. Και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι».

Γι' αυτόν τον λόγο, πάλι, ο σοφότατος μεταξύ αυτών Σολομών έκανε κάπως έτσι την αρχή του συγγράμματος των Παροιμιών, σχεδόν διδάσκοντας ότι αυτή ήταν η αιτία της συγγραφής του, λέγοντας με αυτά ακριβώς τα λόγια ότι πρέπει κάθε άνδρας «να γνωρίσει σοφία και παιδεία και να κατανοήσει λόγους φρονήσεως, να δεχθεί στροφές λόγων και να κατανοήσει την αληθινή δικαιοσύνη και να κατευθύνει ορθά την κρίση, για να δώσει», λέει, «στους άκακους πανουργία και στο νέο παιδί αίσθηση και έννοια. Διότι, ακούγοντας αυτά, ο σοφός θα γίνει σοφότερος, και ο νοήμων θα αποκτήσει καθοδηγητική ικανότητα και θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα». Και οι επαγγελίες του εν λόγω συγγράμματος ήταν περίπου αυτού του είδους· τις επιμέρους δε προτάσεις των όσων ελέχθησαν και τις αναλύσεις αυτών, καθώς και τη λογική πραγματεία που διατυπώνεται οικεία προς τη σοφία και τη φωνή των ανδρών σε όλες τις προφητικές γραφές τους, όποιος το επιθυμεί θα τα γνωρίσει, παίρνοντας στα χέρια του τα βιβλία τους με την ησυχία του για να τα μελετήσει. Εάν δε κάποιος αποκτούσε με φιλόκαλη διάθεση πείρα και της ίδιας της γλώσσας, θα μπορούσε να διαπιστώσει, όπως συμβαίνει στους βαρβάρους, ότι λογικότατοι άνδρες δεν υστερούν σε τίποτα από τους σοφιστές ή τους ρήτορες στην οικεία τους γλώσσα. Υπάρχουν μάλιστα σε αυτούς και έμμετρα ποιήματα, όπως η μεγάλη ωδή του Μωυσή και ο 118ος Ψαλμός του Δαβίδ, τα οποία έχουν συνταχθεί στο λεγόμενο από τους Έλληνες ηρωικό μέτρο. Λένε, δηλαδή, ότι αυτά είναι εξάμετρα, κατασκευασμένα από δεκαέξι συλλαβές.

Γι' αυτό, αφαιρώντας το κυριότερο μέρος της συλλαβής, θέλησε να υποδηλώσει την αρχαία του αναγέννηση. Και επειδή ως προς αυτά επέμεινε έντονα στο δικό του σφάλμα κατηγορώντας εκείνον που έγραψε ορθά, χωρίς ο ίδιος να πει τίποτα, παραδίδει στους αναγνώστες την ίδια μαρτυρία της ανάγνωσης. Προχωρώντας δε πάλι, ο ίδιος παρουσιάζει τον Σωτήρα να λέει «εγώ είμαι η ημέρα», λέγοντας περίπου τα εξής: «επειδή προηγουμένως υπήρχε σκοτάδι εξαιτίας της άγνοιας της θεοσέβειας, και καθώς η ημέρα επρόκειτο να φανεί (διότι "εγώ", λέει, "είμαι η ημέρα"), ευλόγως ονομάζει τον αστέρα εωσφόρο». Και σε άλλο σημείο λέει: «επειδή μετά την ανάληψη της σαρκός κηρύττεται ως Χριστός και Ιησούς, και ζωή και οδός και ημέρα». Και πάλι προχωρώντας, παραθέτει το χωρίο του Αποστόλου: «η δε δική μας Ιερουσαλήμ είναι άνω». Και τι χρειάζεται να μακρηγορώ; Αφού είναι δυνατόν σε όποιον το επιθυμεί, με βάση όσα ειπώθηκαν, να συλλέξει παρόμοια παραδείγματα από ολόκληρο το σύγγραμμα και να διαπιστώσει την προχειρότητα του ανδρός. Εξαιτίας αυτής της προχειρότητας θα τον ακούσει να αποκαλεί συχνά τον Σολομώντα προφήτη και να ονομάζει τις Παροιμίες προφητείες· όπως λοιπόν εκεί όπου λέει: «γι' αυτό τον λόγο ο αγιότατος προφήτης Σολομών είπε "να κατανοήσει στροφές λόγων"», και πάλι: «"και ρήσεις σοφών και αινίγματα", ονομάζει την παροιμία προφητεία», και πάλι: «γι' αυτό μου φαίνεται ότι αυτός ο σοφότατος προφήτης έχει διατυπώσει με παροιμιώδη τρόπο και τα πρώτα λόγια της προφητείας».

ΚΕ΄. Αυτός όμως είναι περιορισμένος στη διάνοια και φτωχός στον λόγο, και δεν γνωρίζει τις περιστροφές των λόγων, ούτε τα ρητά και τα αινίγματα των σοφών, ούτε τις ενστάσεις, τις αναστολές κρίσεως ή τις αντιθέσεις του Πύρρωνα, ούτε την ανασκευή των συλλογισμών του Χρυσίππου, ούτε την κακοτεχνία των μεθόδων του Αριστοτέλη, ούτε τις γοητείες της ευγλωττίας του Πλάτωνα· οι οποίοι κακώς εισχώρησαν στην Εκκλησία μας, σαν κάποιες αιγυπτιακές μάστιγες.

Επειδή, όμως, σε κάποιους από τους εκκλησιαστικούς φαίνεται ορθό να παραμένουν προσηλωμένοι στο γράμμα της Αγίας Γραφής σε όλα και δεν συμφωνούν ότι κάτι έχει ειπωθεί από αυτήν μέσω αινιγμάτων και αλληγοριών για τη δική μας ωφέλεια, θεωρώ αναγκαίο πρώτα να απολογηθώ για τα ζητήματα αυτά σε εκείνους που μας επικρίνουν, τονίζοντας ότι δεν πράττουμε τίποτα το άτοπο με το να επιδιώκουμε να θηρεύουμε με κάθε τρόπο το ωφέλιμο από τη θεόπνευστη Γραφή. Ώστε, αν μεν ωφελεί σε κάτι και το γράμμα κατανοούμενο όπως ακριβώς έχει διατυπωθεί, τότε έχουμε έτοιμο αυτό που επιδιώκουμε· αν όμως κάτι που έχει ειπωθεί συγκεκαλυμμένα με κάποιες αλληγορίες και αινίγματα παραμένει άκαρπο ως προς την ωφέλεια σύμφωνα με την πρόχειρη έννοιά του, τότε τέτοιου είδους λόγους οφείλουμε να τους αναλύουμε διαφορετικά, ακριβώς όπως μας καθοδηγεί ο Λόγος που μας παιδαγωγεί μέσω των Παροιμιών, με σκοπό να κατανοήσουμε τα λεγόμενα είτε ως παραβολή, είτε ως σκοτεινό λόγο, είτε ως ρητό σοφών, είτε ως κάποιο αίνιγμα.

ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ ΣΤΟΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΗ ΟΜΙΛΙΑ Αʹ Βρίσκεται ενώπιόν μας προς εξήγηση ο Εκκλησιαστής, του οποίου ο κόπος της θεωρίας είναι ίσος με το μέγεθος της ωφέλειας. Διότι, αφού τα νοήματα των Παροιμιών έχουν ήδη προγυμνάσει τον νου, με τους σκοτεινούς λόγους, τις σοφές ρήσεις, τα αινίγματα και τις ποικίλες περιστροφές των λόγων, καθώς περιέχει το προοίμιο εκείνου του βιβλίου... τότε, για όσους έχουν αναπτυχθεί πνευματικά προς τα τελειότερα των μαθημάτων, συντελείται η άνοδος προς αυτήν την όντως υψηλή και θεόπνευστη Γραφή. Εάν λοιπόν η μελέτη των Παροιμιών, η οποία μας προετοιμάζει για αυτά τα μαθήματα, είναι τόσο επίπονη και δυσθεώρητη, πόσο κόπο πρέπει να αναμένουμε σε τούτα τα υψηλά νοήματα που προβάλλονται τώρα ενώπιόν μας προς θεωρία; Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που ασκήθηκαν στην πάλη υπό την καθοδήγηση του παιδοτρίβη αποδύονται σε μεγαλύτερους ιδρώτες και κόπους κατά τους γυμνικούς αγώνες, έτσι μου φαίνεται ότι η διδασκαλία των Παροιμιών αποτελεί ένα είδος προγύμνασης, η οποία παιδαγωγεί και προετοιμάζει τις ψυχές μας για τους αγώνες του Εκκλησιαστή. Εάν, επομένως, η προγύμναση κατορθώνεται με τόσους ιδρώτες και κόπους, τι πρέπει να αναλογιστούμε για αυτούς καθαυτούς τους αγώνες;

Διότι αυτό που δεν κατανοείται ευθέως έχει ανάγκη από κάποια στροφή για την κατανόηση του κεκρυμμένου, και όπως ο Παύλος εξήγγειλε ότι θα αλλάξει τη φωνή του, επειδή επρόκειτο να μετατρέψει την ιστορία σε τροπική θεωρία, έτσι και εδώ η φανέρωση των κεκρυμμένων ονομάζεται από τον Σολομώντα «στροφή λόγου», επειδή δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί το κάλλος των νοημάτων, παρά μόνον εάν αναστρέψει κανείς το προφανές του λόγου προς την αντίθετη πλευρά, για να αντικρίσει την αποκρυμμένη αυγή του νοήματος. Όπως ακριβώς συμβαίνει με το φτερό με το οποίο στολίζεται το παγώνι στην ουρά του. Διότι, σε αυτήν την περίπτωση, εκείνος που παρατηρεί την πίσω όψη του φτερού, επειδή είναι άκομψη και άμορφη, οπωσδήποτε την καταφρονεί ως ευτελές θέαμα· εάν όμως κάποιος το αναστρέψει και επιδείξει την άλλη του όψη, τότε αντικρίζει την ποικίλη ζωγραφιά της φύσεως, τον ημιτελή κύκλο να εκλάμπει στο κέντρο με πορφυρό χρώμα, και τον χρυσοειδή αέρα γύρω από τον κύκλο, ο οποίος περιζώνεται και λάμπει στις άκρες με πολύχρωμες ίριδες. Επειδή, λοιπόν, κανένα κάλλος δεν υπάρχει στην επιφανειακή μορφή της λέξεως (διότι, όπως λέγει, «όλη η δόξα της θυγατέρας του βασιλέως βρίσκεται έσωθεν», διαλάμπουσα στον κρυφό της διάκοσμο με χρυσά νοήματα), αναγκαίως ο Σολομών προτείνει σε όσους μελετούν αυτό το βιβλίο τη στροφή του λόγου, προκειμένου μέσω αυτής να κατανοήσουν παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα.

Επειδή και γι' αυτόν τον λόγο, αφού διδάχθηκαν και φωτίστηκαν, στάλθηκαν, για να διδάξουν όπως διδάχθηκαν, για να φωτίσουν όπως φωτίστηκαν, για να κηρύξουν με παρρησία αυτό που άκουσαν στο αυτί, δηλαδή όχι εις επήκοον όλων, για να πουν στο φως, δηλαδή φανερά σε όλους, όσα τους είχαν ειπωθεί στο σκοτάδι, όπως θα έλεγα εγώ, μέσω αποκάλυψης μέσα σε υπέρφωτο γνόφο, έστω και παραβολικά, και όπως ακριβώς ο σκοτεινός λόγος του Σολομώντα που αποσαφηνίζεται σε όποιον έχει μετάσχει στη σοφία. Εάν πάλι θέλεις, το σκοτάδι ας δηλώνει το να είναι κανείς κατά μόνας και απόκρυφα και με τρόπο που δεν είναι ακόμη γνωστός στους πολλούς.

Ιππολύτου. «Για να γνωρίσει σοφία και παιδεία». Διότι αυτός που γνώρισε τη σοφία του Θεού λαμβάνει από Αυτόν και παιδεία, εκμανθάνοντας μέσω αυτής τα μυστήρια του Λόγου. Και εκείνοι που επιγιγνώσκουν την αληθινή και επουράνια σοφία θα κατανοήσουν εύκολα τους λόγους που εκφέρονται σοφά από αυτήν. «Και για να δεχθεί στροφές λόγων». Διότι όσα έχουν ειπωθεί αλληγορικά σε παραβολές από το Άγιο Πνεύμα, αυτά γίνονται ευκόλως κατανοητά σε εκείνους που έχουν πιστή καρδιά προς τον Θεό· διότι κατανοούν την αληθινή δικαιοσύνη που κηρύττεται μέσω του Χριστού. «Και για να κατευθύνει κρίση». Δηλαδή να κρίνει. «Για να δώσει στους άκακους πανουργία». Σε αυτούς που προσέρχονται στον Θεό με απλή και άκακη καρδιά. «Και σε νέο παιδί». Εκείνοι που ανανεώθηκαν σαν νήπια παιδιά και έτυχαν αναγέννησης μέσω του Χριστού, λαμβάνουν αγαθή «αίσθηση και έννοια», καθώς λέγει και ο Κύριος: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». «Διότι ακούγοντας αυτά ο σοφός θα γίνει σοφότερος». Διότι κάθε άνθρωπος που ακούει προσεκτικά τους θείους λόγους και τους πράττει, όντας σοφός γίνεται σοφότερος, κυβερνώμενος και φρουρούμενος πάντοτε από το Άγιο Πνεύμα. «Διότι ο νοήμων», λέγει, «θα αποκτήσει ικανότητα καθοδήγησης». «Για να κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα». «

Θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο. [cod. f. 5 a.] Ο πνευματικός συγκρίνεται με τα πνευματικά· ο ψυχικός όμως άνθρωπος δεν αποδέχεται τα του Πνεύματος του Θεού· διότι αποτελούν για αυτόν μωρία, επειδή δεν γνωρίζει ότι αυτά ανακρίνονται πνευματικώς. Διότι, όσα ελάλησε το Άγιο Πνεύμα μέσω των προφητών διά παραβολής και σκοτεινώς, αυτά στους μετόχους και κοινωνούς του Αγίου Πνεύματος καθίστανται εύγνωστα, καθώς διδάσκονται από το ίδιο το Πνεύμα· διότι όποιος είναι ασφράγιστος και ακυβέρνητος, δεν δύναται να κατανοήσει τις θείες Γραφές.

Τι σημαίνει όμως το «Εις παραβολήν»; Η λέξη αυτή είναι πολυσήμαντη. Διότι παραβολή είναι η ρήση, το παράδειγμα και ο ονειδισμός, όπως όταν λέει: «Μας έθεσες ως παραβολή στα έθνη, κίνηση της κεφαλής ανάμεσα στους λαούς». Παραβολή είναι επίσης ο αινιγματώδης λόγος, τον οποίο πολλοί ονομάζουν ζήτημα, ο οποίος υποδηλώνει μεν κάτι, αλλά δεν γίνεται αμέσως ξεκάθαρος από τις ίδιες τις λέξεις, παρά κρύβει στο εσωτερικό του κάποιο βαθύτερο νόημα, όπως τα λόγια του Σαμψών, ο οποίος έλεγε: «Από αυτόν που τρώει βγήκε τροφή, και από τον ισχυρό βγήκε κάτι γλυκό»· και ο Σολομών: «Θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο». Λέγεται παραβολή και η παρομοίωση: «Άλλη παραβολή τούς παρέθεσε, λέγοντας: Η βασιλεία των ουρανών ομοιάζει με άνθρωπο που σπέρνει καλό σπόρο». Παραβολή λέγεται και η τροπολογία: «Υιέ ανθρώπου, πες τους αυτήν την παραβολή: Ο αετός ο μέγας, ο μεγαλοπτέρυγος»· αποκαλώντας, δηλαδή, αετό τον βασιλιά.

Υπάρχει, λοιπόν, σε αυτό το βιβλίο γνώση σοφίας και παιδείας, κατανόηση λόγων φρονήσεως, στροφές λόγων, κατανόηση της αληθινής δικαιοσύνης, καθοδήγηση κρίσεων, και η υπόσχεση του να γνωρίσει κανείς μέσα από αυτά παραβολές, ρήσεις σοφών, αινίγματα και σκοτεινούς λόγους. Και υπάρχουν γνώσεις σοφίας και παιδείας. Διότι, επειδή οι μεν Έλληνες διατείνονται ότι κατέχουν σοφία, οι δε αιρετικοί νομίζουν ότι έχουν παιδεία, για τον λόγο αυτόν αυτός διδάσκει την αληθινή σοφία και παιδεία, ώστε να μην περιπέσει κάποιος, εξαιτίας της ομωνυμίας της σοφίας, στα σοφίσματα των Ελλήνων και των αιρετικών. Διότι και οι Έλληνες, θεωρώντας ότι είναι σπουδαίοι και ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν. Οι δε αιρετικοί, νομίζοντας ότι λαμβάνουν παιδεία, διαστράφηκαν και αμαρτάνουν, όντες αυτοκατάκριτοι. Όμως ο σοφός, αφού ακούσει τους θείους λόγους, θα γίνει σοφότερος. Διότι, αφού ακούσει τα προστάγματα του Θεού και τα τηρήσει, και δεν αδιαφορήσει για την παιδεία του Κυρίου, ούτε παρασυρθεί από την απάτη, θα γίνει σοφός υιός, και έχοντας πλέον παιδευθεί, γρήγορα θα δεχθεί και τη γνώση που προέρχεται από τον Θεό.

Διότι, αν και το πλήθος των Ιουδαίων λόγω της πώρωσης της καρδιάς τους και επειδή έκλειναν εκούσια τα μάτια τους στο φως της ευσέβειας, βλέποντας δεν έβλεπαν και ακούγοντας δεν άκουγαν, εντούτοις και η παραβολή, μη φέρνοντας καμία αντίσταση στη δική τους διάθεση (αφού καλυπτόταν από τη σκιά της ασάφειας), δεν παρέχει καμία αφορμή για την αγνωμοσύνη τους, αλλά μάλλον ελέγχει περαιτέρω τον τρόπο της απείθειάς τους, διότι, ενώ όφειλαν να αναζητούν την εξήγηση όσων δεν κατανοούσαν με αφετηρία όσα κατανοούσαν, όπως ακριβώς έπρατταν οι απόστολοι, εκείνοι δεν έδιναν καμία σημασία σε όσα αγνοούσαν. Το δυσνόητο των παραβολών και των παρομοιώσεων το υπέδειξε και ο συγγραφέας των Παροιμιών με την παράθεση των παράλληλων εκφράσεων, όταν, σκιαγραφώντας τον σοφό και συνετό άνθρωπο που έχει τελειοποιήσει τη διάνοιά του μέσω των παροιμιών, αναφέρει: «θα κατανοήσει παραβολή και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα».