Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 1:7

Διότι η ευσέβεια προς τον Θεό είναι η αρχή της αίσθησης· και αίσθηση δεν είναι η εξωτερική, αλλά η κατά ψυχήν διάνοια μαζί με την πίστη. Η Ιερουσαλήμ, βλέποντας την κλήση των εθνών που γίνεται εν ακροβυστία της πίστεως, λέγει γεμάτη θαυμασμό: «Τι θα δείτε στη Σουναμίτιδα, η οποία έρχεται σαν χοροί των παρεμβολών;» Διότι δεν έρχονταν από ένα μόνο, αλλά από κάθε έθνος, εγκαταλείποντας τα δικά τους στρατόπεδα, συντρίβοντας τα μαχαίρια τους, και έχοντας πλέον ειρηνικό φρόνημα. Η προερχόμενη από τα έθνη Εκκλησία, βλέποντας την Ιερουσαλήμ να την κατακρίνει τρόπον τινά, απολογείται για τον εαυτό της, λέγοντας ότι η κλήση της δεν είναι άκαρπη: «Είμαι μέλαινα και ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, όπως τα σκηνώματα του Κηδάρ, όπως οι σκηνές του Σολομώντος. Μην με βλέπετε που εγώ είμαι μαυρισμένη, διότι με κατέκαψε ο ήλιος. Οι γιοι της μητέρας μου με πολέμησαν· με έθεσαν φύλακα σε αμπελώνες. Τον δικό μου αμπελώνα όμως δεν τον φύλαξα». Είμαι μέλαινα· αλλά βρίσκομαι κάτω από τον ίδιο τον ήλιο. Διότι, έστω και αν βρίσκομαι σε ακροβυστία, λέγει, ωστόσο αποτάχθηκα τα είδωλα και εξήλθα από τον οίκο της μητέρας μου, όπως ακριβώς και ο Αβραάμ· διότι σε εκείνη την πίστη ανήκω. Και για τον λόγο αυτόν ζητώ: «Εισαγάγετέ με στον οίκο του οίνου, τάξτε επάνω μου την αγάπη, διατηρήστε με μέσα σε μύρα, περιβάλετέ με με μήλα· διότι εγώ είμαι πληγωμένη από την αγάπη». Μην προσέχετε την ακροβυστία, αλλά με αγάπη πρόσλαβέ με, ω Νόμε και Προφήτες. Και αν είμαι δυσώδης εξαιτίας της αγριότητάς μου, εσύ όμως να με παιδαγωγείς και με την ευωδία σου να με στηρίζεις· διότι έχω πληγωθεί από την αγάπη.

Διότι, εάν μεν η «αρχή» ανήκε στην κατηγορία των εννοιών που αναφέρονται σε σχέση με κάτι άλλο, όπως το «αρχή σοφίας», και «αρχή αγαθής οδού», και το «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός», ίσως θα ήταν δυνατόν να υπερβούμε νοερά τη γέννηση αυτού που προέρχεται από μια τέτοια αρχή. Επειδή όμως η συγκεκριμένη σημασία της αρχής, ούσα απόλυτη και ανεξάρτητη, δηλώνει την ανώτατη φύση, πώς να μην είναι καταγέλαστος αυτός που επινοεί πράγματα επέκεινα αυτής ή επιχειρεί με τους συλλογισμούς του να την υπερβεί; Συμπαρεκτείνεται δε και το «Ήταν» με τον ανυπέρβλητο χαρακτήρα αυτής της αρχής. Διότι το «Ήταν» δεν υποδηλώνει χρονική έναρξη της ύπαρξης, όπως στη φράση «Ήταν κάποιος άνθρωπος στη χώρα της Αυσιτίτιδος», και το «Ήταν κάποιος άνθρωπος από την Αρμαθαίμ», ή το «Η δε γη ήταν αόρατη»· αλλά ο ίδιος ο ευαγγελιστής σε άλλο χωρίο μάς έδειξε τη σημασία ενός τέτοιου «Ήταν», όταν είπε: «Ο ων, και ο ην, και ο παντοκράτωρ». Διότι όπως ακριβώς είναι το «ων», τέτοιο είναι και το «ην», εξίσου αΐδιο και άχρονο. Το να υποστηρίζει όμως κανείς πως Εκείνος που υπήρχε «εν αρχή» κάποτε δεν υπήρχε, ούτε τη σημασία της αρχής διαφυλάσσει, ούτε συνδέει με αυτήν την ύπαρξη του Μονογενούς. Διότι είναι απολύτως αδιανόητο να υπάρχει κάτι προγενέστερο της αρχής, και η ύπαρξη του Θεού Λόγου είναι αχώριστη από αυτήν. Ώστε, όσο πίσω και αν θελήσεις να ανατρέξεις με τις πολυπραγμοσύνες του νου, θα σου είναι αδύνατον να υπερβείς το «ήταν» και να βγεις έξω από αυτό με τους συλλογισμούς σου.

Ακούγοντας αυτά, εγώ είπα ότι είναι δυνατόν μεν να πράττει κανείς τα άλλα, το να ευεργετεί όμως τους εχθρούς, υπομένοντας κάθε κακοήθειά τους, δεν νομίζω ότι είναι δυνατόν να προσιδιάζει στην ανθρώπινη φύση. Και ο Πέτρος αποκρίθηκε: Ορθά μίλησες. Διότι η αγάπη προς τον συνάνθρωπο, επειδή είναι αιτία της αθανασίας, αποκτάται με μεγάλο τίμημα. Διότι, εάν κάποιος πειστεί πλήρως ότι οι εχθροί, ενώ για κάποιο διάστημα κακουχούν αυτούς που μισούν, γίνονται για αυτούς πρόξενοι απαλλαγής από την αιώνια κόλαση, θα τους αγαπήσουν ως ευεργέτες. Αλλιώς είναι αδύνατον να κατορθώσει κανείς μια τέτοια εντολή, εκτός εάν αγαπά πάρα πολύ τον Θεό, παιδαγωγούμενος από τον φόβο Του. Διότι λέγει η Γραφή: αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Θεού. Εκείνος δε που έχει καθοδηγηθεί με τον φόβο Εκείνου, οπωσδήποτε θα φτάσει στην αγάπη, και έτσι θα αντιμετωπίζει και τον πλησίον του όπως τον εαυτό του. Αφού ο Πέτρος είπε αυτά, και καθώς έπεσε το βράδυ, στραφήκαμε στον ύπνο.

Το καμίνι δοκιμάζει τον άργυρο και τον χρυσό, και ο φόβος του Κυρίου τους λογισμούς εκείνων που Τον αγαπούν. Όπως ακριβώς ο τεχνίτης που κάθεται δίπλα στο αμόνι και κατασκευάζει χρήσιμα σκεύη, έτσι και ο φόβος του Θεού καθαρίζει κάθε πονηρό ενθύμημα από την καρδιά, και παράγει λόγια με γνώση. Σε Αυτόν που δίνει τον φόβο Του στις καρδιές μας ας αποδώσουμε δόξα· διότι Αυτός είναι που διδάσκει στον άνθρωπο τη γνώση. Αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και αγαθή σύνεση χαρακτηρίζει όλους όσους την εφαρμόζουν. Η ευσέβεια προς τον Θεό είναι η αρχή της επίγνωσης. Ο σοφός θα τηρήσει τις εντολές του Χριστού, και εκείνος που πορεύεται σύμφωνα με αυτές δεν θα ντροπιαστεί ποτέ. Εκείνος όμως που τις εγκαταλείπει είναι άφρων, και μάταιη είναι η ελπίδα του· ενώ εκείνος που τις τηρεί αληθινά, έχει μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή. Στον αιώνα δεν θα δει σκοτάδι, και την ημέρα του θανάτου του θα βρει χάρη. Πιστοί άγγελοι θα οδηγήσουν την ψυχή του, και πάνω στην ασάλευτη πέτρα θα βρίσκεται το θεμέλιό του, και θα γίνει κληρονόμος της αιώνιας ζωής.

Αφού παρακλήθηκε ο Λόγος, τη διδάσκει λοιπόν με τα εξής λόγια: «Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραία ανάμεσα στις γυναίκες, έξελθε ακολουθώντας τα ίχνη των ποιμνίων, και ποίμαινε τα ερίφιά σου δίπλα στα σκηνώματα των ποιμένων». Διότι δεν μπορεί κάποιος να γνωρίσει τον Θεό, εάν δεν γνωρίσει προηγουμένως τον εαυτό του. Επειδή αρχή της ευσέβειας προς τον Θεό είναι η αίσθηση· αίσθηση δε, όχι η εξωτερική, αλλά η διάνοια της ψυχής που συνοδεύεται από την πίστη.

Τέτοιος, λοιπόν, ήταν ολόκληρος ο βίος πριν από την παρουσία του Σωτήρα μας. Αληθέστατα δε και φυσικότατα έχει ονομαστεί άφρων ο αρνησίθεος. Διότι, εάν αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Θεού, η έλλειψη φόβου και η αθέτηση θα ήταν το αντίθετο της σοφίας.

Τι όμως θα δουν; Αυτό ακριβώς, λέει, το ότι έφτασα στο βάθος των κακών, και στον λάκκο και στη λάσπη του βούρκου· και αφού ανασύρθηκα από εκεί με τη χάρη του Θεού, στάθηκα πάνω στην πέτρα, κατευθύνθηκαν τα βήματά μου και αξιώθηκα ενός νέου άσματος. Διότι οι πολλοί, βλέποντας αυτά, θα αποκτήσουν τον φόβο του Θεού, για τον οποίο έχει λεχθεί: «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Θεού», και θα αποτυπώσουν για τους εαυτούς τους την ίδια ελπίδα.

Αλλά βεβαίως και τα πλήθη των λαών που συγκροτούνται στις Εκκλησίες του Θεού, τα οποία παρομοιάζονται με ύδατα σύμφωνα με τον προφητικό λόγο που αναφέρει: «Φωνή πολλών εθνών όμοια με φωνή πολλών υδάτων»· αφού είδαν με τα μάτια της ψυχής τον Θεό που επιδήμησε στους ανθρώπους, έλαβαν σωτήριο φόβο, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Αρχή σοφίας ο φόβος του Θεού». Διότι, όσο καιρό βρίσκονταν σε τυφλότητα αυτά τα ύδατα, δεν έβλεπαν τον Θεό, ούτε είχαν τον φόβο Του· τώρα όμως ωφελήθηκαν τα μέγιστα από τη θέα και τη γνώση του Λόγου που επιδήμησε σε αυτά. Και πάλι, σύμφωνα με την ιστορική διήγηση, όταν ο Σωτήρας ανάγκασε τους μαθητές να επιβιβαστούν στο πλοίο και να προπορευθούν στην απέναντι όχθη· έπειτα, κατά την τέταρτη φυλακή της νύχτας, ερχόταν προς αυτούς περπατώντας πάνω στη θάλασσα· και τότε Τον είδαν τα ύδατα και φοβήθηκαν. Αλλά και όταν επιτίμησε τους ανέμους και τη θάλασσα, και έγινε μεγάλη γαλήνη, ταράχτηκαν οι άβυσσοι και το πλήθος του ήχου των υδάτων. Και αυτά μεν εκπληρώνονταν σύμφωνα με την προφητεία κατά λέξη· κατά την πνευματική διάνοια όμως, τα μεν ύδατα, εννοώ τα εκκλησιαστικά πλήθη που έχουν συγκεντρωθεί από όλα τα έθνη, έγιναν αρχή σοφίας, επειδή έλαβαν τον θείο φόβο, σύμφωνα με το «Αρχή σοφίας ο φόβος του Κυρίου»· ενώ οι άβυσσοι, ούσες διαφορετικές από τα ύδατα, ταράχτηκαν, προκαλώντας ήχο και θόρυβο.

Σε αυτόν πρέπει να απαντούμε με πραότητα και χωρίς σκληρότητα, διδάσκοντας με αυτόν τον τρόπο την ευταξία. Δεν παραγγέλλω τη σιωπή, ω σοφότατε, αλλά το να μη στεκόμαστε με φιλόνεικη διάθεση· ούτε να κρύβουμε την αλήθεια, αλλά να μη διδάσκουμε αντίθετα προς τον νόμο. Εγώ είμαι ο πρώτος από όσους επαινούν τη σοφία και ασχολούνται με τους θείους λόγους, ή τουλάχιστον επιθυμούν να ασχοληθούν· και ποτέ ας μην προτιμήσω τίποτε άλλο περισσότερο από αυτή την ενασχόληση, ούτε να ακούσω εγώ ο ταλαίπωρος από την ίδια τη Σοφία ότι περιφρονώ τη σοφία και την παιδεία. Αποφεύγω όμως το άμετρο και χαλιναγωγώ την απληστία· και προτιμώ να είμαι περισσότερο αδρανής από όσο πρέπει παρά περίεργος, αν δεν είναι δυνατόν να αποφύγω και τα δύο και να επιτύχω το μέτρο· και προτιμώ να είμαι πιο δειλός από όσο πρέπει, παρά πιο θρασύς. Εσύ όμως κάνεις κάτι παρόμοιο, σαν να με κατηγορούσες επειδή αποτρέπω την αμετρία στην τροφή, ότι τάχα απαγορεύω εντελώς την τροφή· ή ότι επαινώ την τύφλωση, επειδή συμβουλεύω να βλέπουμε με σωφροσύνη.

«Διότι τα πνευματικά ερμηνεύονται μέσω των πνευματικών· ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται αυτά που προέρχονται από το πνεύμα του Θεού· διότι αποτελούν μωρία για αυτόν, επειδή δεν γνωρίζει ότι αυτά ανακρίνονται πνευματικά». Διότι όσα μίλησε το Άγιο Πνεύμα μέσω των προφητών με παραβολές και αινιγματικά, αυτά γίνονται κατανοητά σε αυτούς που είναι μέτοχοι και κοινωνοί του Αγίου Πνεύματος, καθώς διδάσκονται από το ίδιο το Πνεύμα. Διότι ο ασφράγιστος και ακυβέρνητος άνθρωπος δεν μπορεί να κατανοήσει τις θείες Γραφές· «διότι ο φόβος του Κυρίου είναι η αρχή της επίγνωσης».

Ασέβεια ονομάζεται άλλοτε η εσφαλμένη αντίληψη περί του Θεού, και άλλοτε οποιαδήποτε αμαρτία, όπως στο χωρίο «Μην καταστρέψεις τον δίκαιο μαζί με τον ασεβή», αντί για τον αμαρτωλό. «Ενώ οι άφρονες που επιθυμούν την αλαζονεία, αφού έγιναν ασεβείς, μίσησαν τη σύνεση». Διότι «η ευσέβεια προς τον Θεό είναι η αρχή της σύνεσης». «Και εγώ θα περιγελάσω την καταστροφή σας». Αυτά τα είπε ως απειλή προς τους απίστους και όσους απειθούν στο όνομά του. Έτσι και ο Δαβίδ αναφέρει: «Εκείνος που κατοικεί στους ουρανούς θα τους περιγελάσει». «Διότι θα έρθει ώρα που όταν με επικαλεστείτε, εγώ δεν θα σας εισακούσω».

Η ευσέβεια προς τον Θεό είναι η αρχή της αίσθησης. [κώδ. φ. 6 α.] Η ευσέβεια προς τον Θεό είναι η αρχή, και τρόπον τινά η πηγή και η αιτία της θείας αίσθησης του εσωτερικού ανθρώπου, μέσω της οποίας βλέπουμε το αληθινό φως, και ακούμε τα κρυμμένα λόγια, και τρεφόμαστε με τον άρτο της ζωής, και αντιλαμβανόμαστε την ευωδία του Χριστού, και ψηλαφούμε τον λόγο αυτής της ζωής· ή σημαίνει ότι, όταν υπάρχει μέσα μας η ευσέβεια, τότε και οι σωματικές αισθήσεις ενεργούν το πρέπον· και τότε πραγματικά είναι μαζί μας, όταν ο οφθαλμός δεν βλέπει πονηρά ή το στόμα δεν φθέγγεται πονηρά.

Αφού έγιναν ασεβείς, μίσησαν την αίσθηση. [cod. f. 9. b.] Και αν δεν έχει κατήγορο, η ευσέβεια προς τον Θεό είναι αρχή της αίσθησης. Όταν με επικαλεστείτε, κ.τ.λ. [cod. f. 10. a.] Απείλησε τους απίστους και όσους απειθούν στο όνομά του· έτσι και ο Δαβίδ: Αυτός που κατοικεί στους ουρανούς θα τους περιγελάσει· διότι θα συμβεί, όταν επικαλεστείτε, εγώ δεν θα εισακούσω. Και μέσω του Ησαΐα: Εάν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω το πρόσωπό μου από εσάς.

Όσοι νοσείτε από το δυσίατο πάθος, τον φθόνο εννοώ και τη βασκανία, να θυμηθείτε εκείνους τους φθονερούς που άκουσαν: «Φίλε, δεν σε αδικώ, πάρε το δικό σου και πήγαινε». Πού άραγε; Προφανώς στο εξώτερο σκότος. Και αφού αποβάλετε αυτήν την αρρώστια, μετανοήστε· διότι είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζώντος Θεού. Όσοι περιφρονείτε τις θείες Γραφές και υβρίζετε το Άγιο Πνεύμα, το οποίο μίλησε δια στόματος εκείνων που έζησαν στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, τι θα κάνετε εκείνη τη φρικτή ώρα, όταν θα στηθεί το κριτήριο και θα ανοιχτούν τα βιβλία, τα οποία τώρα βδελύσσεστε και αποστρέφεστε; Πού θα καταφύγετε; Πού θα κρυφτείτε από το πρόσωπο Εκείνου που μίλησε σε κάθε θεία Γραφή και συνέταξε κάθε ιερό βιβλίο; Συμφορά και απώλεια θα σας καταλάβουν, εάν δεν επιδοθείτε γρήγορα σε θρήνο και οδυρμό, και δεν εξευμενίσετε τον Παράκλητο Θεό, τον οποίο παροξύνατε. Δεν ακούτε τον Κύριο που λέει: «Ερευνάτε τις Γραφές»; Δεν ακούτε πώς ονόμασε πεπλανημένους αυτούς που δεν γνωρίζουν τις Γραφές; Ακούστε τον Απόστολο, ο οποίος την ονομάζει θεόπνευστη και ωφέλιμη, και λόγο υγιή και θεραπευτικό, και την αποκαλεί ιερά Γράμματα και νόμο ελευθερίας. Ακούστε πάλι πώς το Άγιο Πνεύμα δια του Σολομώντος σάς αποκάλεσε ασεβείς, λέγοντας: «Τη σοφία και την παιδεία οι ασεβείς θα περιφρονήσουν».

Η δε ανακεφαλαίωση συνίσταται στα εξής: Στα προοίμια, γίνεται λόγος για αυτές τούτες τις παροιμίες του Σολομώντα, υιού του Δαβίδ, ο οποίος βασίλευσε στην Ιερουσαλήμ, για την απόκτηση της γνώσης της σοφίας και της παιδείας. Και ότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Περί του να υπακούει κανείς στους νόμους του πατέρα και να μην απορρίπτει τους θεσμούς της μητέρας. Περί του να μην πλανηθεί, ούτε να συμπορευθεί στους ίδιους δρόμους με εκείνους που διαπράττουν την ανομία· διότι αυτοί έχουν κοινό ταμείο. Ότι η σοφία υμνείται στους δημόσιους χώρους, ενώ οι ασεβείς εμίσησαν τη γνώση. Επειδή καλούσα και δεν με άκουσαν, γι' αυτό, όταν με καλέσουν, δεν θα τους εισακούσω. Περί του: Να δέχεσαι τα λόγια των εντολών, και θα εισακούσει τη σοφία το αυτί σου, για να κατανοήσεις τη δικαιοσύνη και την κρίση. Ω, εσείς που εγκαταλείψατε τις ευθείες οδούς, και χαίρεστε με την κακή διαστροφή. Περί του: Να μην σε κυριεύσει κακή βουλή, για να βρεις ομαλά τα μονοπάτια της δικαιοσύνης. Περί του να μην λησμονείς την τήρηση του νόμου, ώστε να μακροημερεύσεις εν ειρήνη. Περί του να έχεις εμπιστοσύνη στον Θεό με όλη σου την καρδιά, και να μη θεωρείς τον εαυτό σου συνετό, αλλά να τιμάς τον Κύριο από τους δίκαιους κόπους σου.

Διότι, όπως βλέπουμε, οι περισσότεροι από αυτούς ελάχιστα ενδιαφέρονται για οποιαδήποτε γνώση ή μόρφωση, και αγνοώντας ακόμη και τις ονομασίες των ίδιων των στοιχείων, ήδη χλευάζουν και κατηγορούν όσους ασχολούνται με αυτά. Διότι, όπως είναι γεγραμμένο, «σοφία και παιδεία οι ασεβείς εξουθενούν». Όντας δε αμαθείς και απαίδευτοι, συζούν σε όλη τους τη ζωή με την ακολασία και την ασωτία· και δεν υπάρχει κανένα από τα φαύλα που να μην είναι προτιμητέο από αυτούς: είναι φίλαυτοι, φιλάργυροι, αλαζόνες, υπερήφανοι, βλάσφημοι, απειθείς, αχάριστοι, ανόσιοι, άστοργοι, άσπονδοι, συκοφάντες, ακρατείς, ανήμεροι, αφιλάγαθοι, προπετείς, τυφλωμένοι από έπαρση, φιλήδονοι μάλλον παρά φιλόθεοι. Αλλά αυτά είναι μικρά, καίτοι μέγιστα για κατηγορία, σύμφωνα με εκείνον που έγραψε αυτόν τον κατάλογο. Θα προσέθετα δε ότι είναι και λοίδοροι και ανελεήμονες, πολύορκοι, επίορκοι, ιερόσυλοι, φιλόκοσμοι, φιλόδοξοι, προσκολλημένοι στην ύλη, εμπαθείς στην ψυχή και τη διάνοια, μέθυσοι, παράφοροι, παράφρονες, ανόητοι, εξ ολοκλήρου σωματικοί και ρέποντες προς τα κάτω· νικώμενοι από τον κόσμο και τα του κόσμου, υποδουλωμένοι μόνο στην κοιλιά και μεριμνώντας για όσα αφορούν την κοιλιά, σαν κτηνώδεις άνθρωποι που ζήλεψαν τον βίο των άλογων ζώων.

Επειδή δε έχουμε διδαχθεί από τον σοφό ότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και ότι σε κάθε θεωρία και σκέψη περί των θείων πραγμάτων πρέπει να προηγείται σε εμάς ο φόβος, και ο λόγος, ακολουθώντας τον, να μας καθοδηγεί προς το βούλημα του θείου νόμου· και επειδή οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί και οι επινοήσεις τους επισφαλείς, γι' αυτό και έχουμε προσταχθεί να μη μετακινούμε τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες μας· ας καταπαύσουμε, λοιπόν, τους δικούς μας λογισμούς, και ας παραδώσουμε και εμείς στον κριτή Λόγο την κρίση του προκείμενου ζητήματος, στον οποίο βεβαίως ο Πατέρας έχει δώσει όλη την κρίση.