Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 1:8

όπως σημαίνουν τα όσα ειπώθηκαν από τον Σολομώντα: «άκουε, υιέ, τα λόγια του πατέρα σου, και μην απορρίψεις τους θεσμούς της μητέρας σου», δείχνοντας ότι και γραπτώς και αγράφως δίδασκε ο Πατέρας, δηλαδή ο Θεός, ο Μονογενής και το Άγιο Πνεύμα· η δε μητέρα μας η Εκκλησία είχε θεσμούς τεθειμένους εντός της, άλυτους, οι οποίοι δεν μπορούν να καταργηθούν. Εφόσον λοιπόν οι θεσμοί μέσα στην Εκκλησία έχουν ταχθεί και παραμένουν ορθοί, και αφού επιτελούνται όλα τα θαυμάσια, ελέγχθηκε και πάλι και αυτός ο πλάνος. Και αφού προσπεράσουμε και αυτόν, σαν σκαθάρι ή κανθαρίδα ή το ζωύφιο που ονομάζεται βούπρηστις, και τον συντρίψουμε πάνω στο εκκλησιαστικό θεμέλιο και με τη δύναμη του Θεού, ας προχωρήσουμε και πάλι στις επόμενες, επικαλούμενοι τον Θεό ως βοηθό. — — —

Θα μπορούσε κανείς να πει αβίαστα, και χωρίς κανέναν αλληγορικό τρόπο, ότι ο Υιός του Θεού επαληθεύει αυτά τα λόγια, επειδή προϋπήρχε και από τη γη, και υπήρχε και προϋπήρχε προτού προέλθουν οι σωματικές πηγές των υδάτων και πριν από τις αισθητές αβύσσους και προτού συσταθεί το σχήμα της γης με τις εξάρσεις των ορέων και των βουνών· διότι «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Εάν δε ρωτούσε κάποιος, γιατί δεν δίδασκε ότι ο ίδιος υπήρχε πριν από τους ουρανούς, ούτε πριν από τα επουράνια ή από τις επέκεινα θείες και υπερκόσμιες δυνάμεις και πνεύματα, θα του δοθεί η απάντηση ότι ο Λόγος δεν τα μνημόνευσε προς το παρόν αυτά, επειδή μέσω των Παροιμιών παρέδιδε μια παιδαγωγία στους νήπιους κατά την ψυχή. Πράγμα το οποίο γίνεται φανερό από το ότι άλλοτε λέγεται: «Άκουε, υιέ, την παιδεία του πατέρα σου, και μην απορρίψεις τους θεσμούς της μητέρας σου», και άλλοτε: «Υιέ, πρόσεχε τους νόμους μου, και στα δικά μου λόγια στρέψε το αυτί σου», και πάλι: «Υιέ, μην καταφρονείς την παιδεία του Κυρίου, και μην αποθαρρύνεσαι όταν ελέγχεσαι από αυτόν», και: «Υιέ, εάν γίνεις καλός για τον εαυτό σου, θα είσαι καλός και για τους πλησίον· εάν όμως αποβείς κακός, μόνος σου θα αντλήσεις τα κακά». Θα μπορούσε δε κάποιος από μόνος του να σταχυολογήσει μύρια όμοια με αυτά από το βιβλίο των Παροιμιών, μέσα από τα οποία φαίνεται ότι ο Λόγος απευθύνεται και συνομιλεί με εκείνους που είναι νήπιοι κατά την ψυχή.

Διότι, όπως ακριβώς στην κατά σάρκα ζωή δεν επιδέχεται κάθε ηλικία όλες τις φυσικές ενέργειες, ούτε ο βίος μας προχωρά με όμοιο τρόπο μέσα στις διάφορες ηλικίες (αφού ούτε το νήπιο επιτελεί τα έργα των τελείων ανδρών, ούτε ο τέλειος παίρνεται στην αγκαλιά της τροφού, αλλά σε κάθε περίοδο της ηλικίας κάτι άλλο είναι πρόσφορο και κατάλληλο), έτσι μπορεί κανείς να διαπιστώσει και στην ψυχή κάτι ανάλογο με τις σωματικές ηλικίες, μέσω των οποίων ανακαλύπτεται κάποια τάξη και ακολουθία που καθοδηγεί τον άνθρωπο προς τον κατ' αρετήν βίο. Γι' αυτόν τον λόγο με άλλον τρόπο παιδαγωγούν οι Παροιμίες και με άλλον τρόπο διαλέγεται ο Εκκλησιαστής· και η φιλοσοφία του Άσματος των Ασμάτων υπερβαίνει και τα δύο μέσω των υψηλότερων δογμάτων. Διότι η διδασκαλία των Παροιμιών απευθύνει τους λόγους της προς εκείνον που ακόμη νηπιάζει, προσαρμόζοντας τη νουθεσία ανάλογα με την ηλικία του: «Άκουε», λέει, «υιέ, τους νόμους του πατέρα σου και μην απορρίψεις τους θεσμούς της μητέρας σου». Βλέπεις από τα λεγόμενα το ακόμη απαλό και εύπλαστο της κατά ψυχήν ηλικίας· τον θεωρεί ακόμη ότι έχει ανάγκη από μητρικούς θεσμούς και πατρική νουθεσία και, προκειμένου το νήπιο να προσέχει με μεγαλύτερη προθυμία τους γονείς, του υπόσχεται ότι από την επιμέλειά του στα μαθήματα θα αποκομίσει παιδικά στολίδια· διότι για ένα παιδί στολίδι είναι το χρυσό περιδέραιο που λάμπει γύρω από τον λαιμό του και το στεφάνι που πλέκεται από διάφορα χαριτωμένα άνθη.

Παραβολή δε είναι όπως το «Η βασιλεία των ουρανών είναι όμοια με προζύμι». «Άκουε, υιέ, την παιδεία του πατέρα σου». Δηλαδή του Θεού και Πατέρα των όλων. «Και μην απορρίψεις τους θεσμούς της μητέρας σου». Θεσμούς της μητέρας, δηλαδή της σοφίας που σε αναγέννησε, η οποία γίνεται για εμάς σαν μητέρα και τροφός, γαλουχώντας και ανατρέφοντάς μας με τους λόγους και τις εντολές του Θεού. «Διότι θα δεχθείς στεφάνι χαρίτων στην κορυφή της κεφαλής σου». Εάν δηλαδή τηρήσεις με πιστή καρδιά τον νόμο του πατέρα σου και φυλάξεις τις εντολές της μητέρας σου, «θα δεχθείς στεφάνι χαρίτων στην κορυφή της κεφαλής σου και χρυσό περιδέραιο». Πότε θα γίνει αυτό, παρά μόνο κατά την ανάσταση των δικαίων, στην επουράνια και άφθαρτη βασιλεία, όπου θα δοξάζεσαι και θα στεφανώνεσαι από τον Χριστό, εάν αγωνιστείς επάξια για το στεφάνι; Διότι κανένας αθλητής δεν στεφανώνεται, εάν δεν αγωνιστεί με εγκράτεια και σύμφωνα με τους κανόνες. «Ας μην σε πλανήσουν ασεβείς άνδρες». Αυτό αναφέρεται στα μυστήρια που συνέβησαν στον Χριστό από τους Ιουδαίους και στο πώς ο Ιούδας απέκτησε «κοινό πουγκί» με τους Ιουδαίους, ο οποίος έσκασε στη μέση. «Και ας γίνει σε εμάς ένα κοινό πουγκί». Δηλαδή δοχείο. «Διότι δεν απλώνονται αδίκως τα δίχτυα». Διότι δεν έχει ετοιμαστεί μάταια η κρίση του πυρός. «Διότι αυτοί που μετέχουν σε αίματα». Όχι μόνο αυτοί που τα πράττουν. «Η δε καταστροφή των παράνομων ανδρών είναι κακή». Άνομος είναι αυτός που δεν γνωρίζει τον νόμο, ενώ παράνομος είναι αυτός που τον παραβαίνει. «Διότι με την ασέβεια αφαιρούν την ίδια τους την ψυχή».

Διότι θα λάβεις στέφανο χαρίτων. [ό.π.] Διότι, εάν τηρήσεις με πιστή καρδιά τον νόμο του πατέρα σου και φυλάξεις τις εντολές της μητέρας σου, θα λάβεις στέφανο χαρίτων στην κεφαλή σου και χρυσό περιδέραιο κάποτε κατά την ανάσταση των δικαίων, δοξαζόμενος και στεφανούμενος από τον Χριστό στην επουράνια και άφθαρτη βασιλεία, εάν αγωνιστείς επάξια για τον στέφανο· διότι κανένας αθλητής δεν στεφανώνεται, εάν δεν αγωνιστεί με εγκράτεια και νομίμως.

Η δε ανακεφαλαίωση συνίσταται στα εξής: Στα προοίμια, γίνεται λόγος για αυτές τούτες τις παροιμίες του Σολομώντα, υιού του Δαβίδ, ο οποίος βασίλευσε στην Ιερουσαλήμ, για την απόκτηση της γνώσης της σοφίας και της παιδείας. Και ότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου. Περί του να υπακούει κανείς στους νόμους του πατέρα και να μην απορρίπτει τους θεσμούς της μητέρας. Περί του να μην πλανηθεί, ούτε να συμπορευθεί στους ίδιους δρόμους με εκείνους που διαπράττουν την ανομία· διότι αυτοί έχουν κοινό ταμείο. Ότι η σοφία υμνείται στους δημόσιους χώρους, ενώ οι ασεβείς εμίσησαν τη γνώση. Επειδή καλούσα και δεν με άκουσαν, γι' αυτό, όταν με καλέσουν, δεν θα τους εισακούσω. Περί του: Να δέχεσαι τα λόγια των εντολών, και θα εισακούσει τη σοφία το αυτί σου, για να κατανοήσεις τη δικαιοσύνη και την κρίση. Ω, εσείς που εγκαταλείψατε τις ευθείες οδούς, και χαίρεστε με την κακή διαστροφή. Περί του: Να μην σε κυριεύσει κακή βουλή, για να βρεις ομαλά τα μονοπάτια της δικαιοσύνης. Περί του να μην λησμονείς την τήρηση του νόμου, ώστε να μακροημερεύσεις εν ειρήνη. Περί του να έχεις εμπιστοσύνη στον Θεό με όλη σου την καρδιά, και να μη θεωρείς τον εαυτό σου συνετό, αλλά να τιμάς τον Κύριο από τους δίκαιους κόπους σου.