Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 11:25

Διότι, όταν αυτό παραμένει μέσα στην καρδιά μας και τυφλώνει τον οφθαλμό της διάνοιας με τις σκοτεινές ταραχές, ούτε διάκριση των συμφερόντων μπορούμε να αποκτήσουμε, ούτε να επιτύχουμε την κατανόηση της πνευματικής γνώσης, ούτε να γίνουμε μέτοχοι της αληθινής ζωής, ούτε θα γίνει ο νους μας δεκτικός της θεωρίας του θείου και αληθινού φωτός. Διότι, λέει, «ταράχθηκε από τον θυμό ο οφθαλμός μου»· ούτε όμως θα γίνουμε μέτοχοι της σοφίας, έστω και αν θεωρούμαστε κατεξοχήν σοφοί στους συλλογισμούς μας, επειδή είναι γραμμένο ότι «ο θυμός θα αναπαυθεί στον κόρφο των αφρόνων». Αλλά ούτε τις σωτήριες ακτίνες της διακρίσεως μπορούμε να αποκτήσουμε, ακόμη και αν θεωρούμαστε από τους ανθρώπους ως οι πλέον φρόνιμοι, διότι έχει γραφτεί ότι «η οργή καταστρέφει και τους φρονίμους». Ούτε μπορούμε να ακολουθήσουμε τις κατευθύνσεις της δικαιοσύνης με νηφάλια καρδιά, διότι έχει γραφτεί ότι «η οργή του ανθρώπου δεν κατεργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού». Ούτε πάλι μπορούμε να αποκτήσουμε την κοσμιότητα και την ευσχημοσύνη που επαινούνται από όλους, επειδή είναι γραμμένο: «Ο θυμώδης άνδρας δεν είναι ευσχήμων». Εκείνος, λοιπόν, που βούλεται να φτάσει στην τελειότητα και επιθυμεί να διεξαγάγει νομίμως τον πνευματικό αγώνα, ας είναι απαλλαγμένος από κάθε ελάττωμα οργής και θυμού, και ας ακούσει τι παραγγέλλει το ίδιο το σκεύος της εκλογής λέγοντας: «Κάθε πικρία και οργή και θυμός και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εμάς, μαζί με κάθε κακία».

Είσαι φιλόδοξος; Δεν βλέπεις καθαρά. Είσαι οργίλος; «Με θυμώδη άνδρα να μη συναναστρέφεσαι». Είδες πώς με συντομία δίδεται η διόρθωση των αμαρτημάτων, εκτός βέβαια εάν απλώς ηχούν οι λέξεις στα αυτιά μας, αλλά δεν μεταφέρουμε στην καρδιά το νόημα όσων λέγονται. Αλλά να εξετάζεις: πού διαβάστηκε αυτό που αφορά εμένα; Αναγνώρισε τα όσα αφορούν τους θυμώδεις, εσύ ο οργίλος. Πες: «Αυτό είναι το δικό μου πάθος· αναγνωρίζω την ασθένειά μου»· λάβε τη θεραπεία. Εάν παρουσιαστείς στον ιατρό, και δεις την αφθονία των φαρμάκων που βρίσκονται καταχωρισμένα στα πολύπτυχα βιβλία, αναζήτησε τι το κατάλληλο υπάρχει για το δικό σου πάθος. Δεν αναζητά το φάρμακο του οφθαλμού εκείνος που χτύπησε το πόδι του· αλλά εκείνος που έχει βλάψει τον οφθαλμό του, αναζητά το βοήθημα που είναι κατάλληλο για την πάθησή του. Επομένως, ας λαμβάνει ο καθένας από τη Γραφή τα σχετικά με το δικό του πάθος. Είσαι οργίλος; Κατάστειλε τον θυμό. «Διότι ο θυμώδης άνδρας», λέει, «δεν είναι ευπρεπής». Μάθε από τη Γραφή. Ας γίνει η Γραφή καθρέφτης του προσώπου σου. Εκεί να μάθεις. Επειδή ο ασεβής λογισμός, σκοτίζοντάς σε, δεν σε αφήνει να αναλογιστείς πόσο μεγάλο αμάρτημα είναι ο θυμός, η Γραφή σού λέγει: «Δεν είναι ευπρεπής ο θυμώδης άνδρας». Πώς ασχημονεί ο θυμώδης; Αποβάλλει την ανθρώπινη μορφή και παίρνει μορφή θηρίου. Αναλογίσου τον άνθρωπο που κυριεύεται από θυμό.

Έβρασε μέσα του ο θυμός και τα μάτια του αλλοιώθηκαν· δεν είναι πλέον τα ίδια μάτια, πετούν φωτιές, ανέβηκε το αίμα του, έβρασε γύρω από την καρδιά, περιέτρεξε τους χιτώνες των ματιών, γέμισε με αίμα παραδιδόμενος στο πάθος, το οποίο αλλοίωσε τα μάτια του. «Άνδρας θυμώδης δεν είναι ευσχήμων.» Εάν δεις αυτόν που θυμώνει να τρίζει τα δόντια του, αναλογίσου ότι ένας τέτοιος άνθρωπος μοιάζει με αγριόχοιρο, φανερώνοντας τον εσωτερικό του θυμό με το τρίξιμο των δοντιών. Εάν δεις αυτόν που θυμώνει να βγάζει αφρούς· εάν τον δεις να ξεστομίζει ακατάληπτα λόγια από την καρδιά του· εάν δεις αυτόν που θυμώνει να λησμονεί τον πατέρα και να αδιαφορεί για το σώμα του παιδιού του, προχωρώντας ανελέητα μέσα από τα πάντα, προκειμένου να ικανοποιήσει την ορμή του, τότε βλέπεις την ασχημοσύνη του πράγματος. Με το ξένο κακό θεράπευσε τον εαυτό σου, για να μην πάρεις και εσύ τη δική του ασχημοσύνη. «Άνδρας θυμώδης δεν είναι ευσχήμων.» Και, «Με θυμώδη άνδρα μη συγχρωτίζεσαι.» Κακό πράγμα είναι να είσαι δεμένος με σκύλο και να υφίστασαι συνεχή γαβγίσματα. «Άνδρας θυμώδης δεν είναι ευσχήμων.» Απόφευγε τις συναναστροφές μαζί του· διότι είναι αναπόφευκτο να μάθεις κάτι από τους δικούς του τρόπους. Είπε κάτι υβριστικό, και κίνησε και τον δικό σου θυμό. Όπως ακριβώς το γάβγισμα του σκύλου προκαλεί τον θόρυβο ετέρου σκύλου, έτσι και τον δικό σου θυμό, που έως τότε κοιμόταν και ησύχαζε, τον διήγειρε η δική του φωνή, και καταλήξατε να ανταποδίδετε τα γαβγίσματα ο ένας στον άλλον, και έπειτα, στεκόμενοι αντίπαλοι ο ένας απέναντι στον άλλον, να εκτοξεύετε σαν από σφεντόνες τα λόγια της ασχημοσύνης.

Εκείνος όμως που υπερισχύει σε ανταγωνισμούς κακίας, αυτός είναι πιο άθλιος. «Ο οργίλος άνδρας δεν είναι ευπρεπής·» και, «Μη συναναστρέφεσαι με οργίλο άνδρα.» «Ούτε να συνδειπνείς με βάσκανο άνδρα.» Ένα άλλο πάθος που κυριαρχεί στη ζωή των ανθρώπων, το οποίο είναι πάντοτε ριζωμένο στις ψυχές μας, και το οποίο φθείρει την καρδιά περισσότερο από ό,τι η σκουριά το σίδερο, είναι η βασκανία, στην οποία υπάρχουν μεν πολλά κακά, αλλά ένα είναι το χρήσιμο: ότι αποβαίνει κακό στον ίδιο που την κατέχει. Διότι ο βάσκανος βλάπτει μεν ελάχιστα εκείνον που υφίσταται τη βασκανία, ενώ φθείρει τον εαυτό του με τη λύπη και τον στεναγμό για την ευημερία του πλησίον· και το μεν χωράφι του γείτονα δεν το ελάττωσε, τον εαυτό του όμως τον κατανάλωσε με τη βασκανία. «Μη μετακινείς τα αιώνια όρια. Και σε κτήμα ορφανών μην εισέλθεις.» Μην εισέλθεις στο κτήμα των ορφανών, για να εισέλθεις στο δικό σου κτήμα. Και δικό σου κτήμα είναι η ετοιμασμένη βασιλεία των ουρανών.

Ομιλία Ι΄. Κατά των οργιζομένων. Όπως ακριβώς συμβαίνει με τα ιατρικά παραγγέλματα, όταν δίνονται εύστοχα και σύμφωνα με τους κανόνες της τέχνης, η ωφέλειά τους αποδεικνύεται κυρίως μετά την εφαρμογή τους στην πράξη· έτσι συμβαίνει και με τις πνευματικές παραινέσεις, όταν δηλαδή τα παραγγέλματα λάβουν το αποτέλεσμα που τα επιβεβαιώνει, τότε αναφαίνεται η σοφία και η ωφέλειά τους για τη διόρθωση του βίου και την τελείωση αυτών που τα ακολουθούν. Διότι, ακούγοντας αφενός τις Παροιμίες να αποφαίνονται ρητά ότι «η οργή καταστρέφει ακόμη και τους συνετούς»· ακούγοντας αφετέρου και τις αποστολικές παραινέσεις: «Κάθε οργή και θυμός και κραυγή ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία»· και τον Κύριο να λέει ότι «εκείνος που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του είναι ένοχος στο κριτήριο»· τώρα που γνωρίσαμε το πάθος από εμπειρία, όχι επειδή γεννήθηκε μέσα μας, αλλά επειδή έπεσε πάνω μας από έξω σαν κάποια απροσδόκητη καταιγίδα, τότε μάλιστα κατανοήσαμε πλήρως το θαυμαστό μεγαλείο των θείων παραγγελμάτων. Αφού εμείς οι ίδιοι δώσαμε τόπο στην οργή, σαν να δίναμε διέξοδο σε ένα βίαιο ρεύμα, και παρατηρώντας μέσα σε ησυχία την άσχημη ταραχή εκείνων που κυριεύονται από το πάθος, αναγνωρίσαμε έμπρακτα την ευστοχία του ρητού: ότι «ο θυμώδης άνδρας δεν είναι ευπρεπής». Διότι, όταν το πάθος αυτό παραμερίσει τους λογισμούς και αναλάβει μία φορά την κυριαρχία της ψυχής, αποθηριώνει εντελώς τον άνθρωπο, και δεν του επιτρέπει ούτε καν να είναι άνθρωπος, εφόσον δεν διαθέτει πλέον τη βοήθεια της λογικής.

«Διότι δεν θα εκστομίσεις», λέγει, «λόγο με οργή από το στόμα σου». Εδώ λοιπόν περικόπτει δύο δεινά και πολύ δύσκολα πράγματα, από τα οποία αν κάποιος απομακρυνθεί, θα είναι τέλειος ενώπιον του Θεού. Διότι είπε κάποιος από τους αγίους αποστόλους: «Αν κάποιος δεν σφάλλει στον λόγο, αυτός είναι τέλειος άνθρωπος, ικανός να χαλιναγωγήσει και ολόκληρο το σώμα». Εκείνος δε που είναι ανώτερος από την οργή, είναι οπωσδήποτε και ευπρεπής, αν βεβαίως είναι αληθές και το αντίθετο· διότι έχει γραφτεί ότι «ο οργίλος άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής». Επομένως, ο Θεός θέλει να είναι πράοι και να έχουν πάρα πολλή αρετή εκείνοι που τηρούν το Σάββατο νοητώς, άγια και με πνευματική τρυφή, και τους παραγγέλλει να έχουν πεποίθηση, όχι στον πλούτο ή στις κοσμικές εξουσίες, όχι στη ρώμη των σωμάτων, ούτε σε κάποιο άλλο από τέτοια πράγματα, τα οποία, όμοια με τα χόρτα των αγρών, είναι πρόσκαιρα και μαραίνονται εύκολα, αλλά μάλλον στον Κύριο, ο οποίος είναι χορηγός και κυβερνήτης κάθε χαράς. Το με τι στεφανώνει τους ανθρώπους που συνηθίζουν να ζουν με αυτόν τον τρόπο, το αποδεικνύει λέγοντας: «Θα σε ανεβάσει στα αγαθά της γης και θα σε θρέψει με την κληρονομιά του Ιακώβ του πατέρα σου». Διότι ο Θεός των όλων υποσχέθηκε στους πατέρες των Ιουδαίων τη γη της επαγγελίας, και πράγματι εισήλθαν σε αυτήν υπό την αρχηγία του Ιησού του Ναυή μετά τον ιεροφάντη Μωυσή. Τότε λοιπόν πώς μέσω των προκείμενων στίχων, σαν να μην είχαν λάβει ακόμη τον κλήρο που υποσχέθηκε στον πατριάρχη Ιακώβ, τους υπόσχεται ότι θα τον δώσει;

Και πάλι: «Ο θυμώδης άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής». Διότι, από τα πάθη, ορισμένα μεν δεν προσβάλλουν πολλούς, αλλά και οι κοινοί άνθρωποι τα απέβαλαν καθώς προόδευαν πνευματικά· αυτό όμως το μιαρό πάθος, η οργή, καταφλέγει ακόμη και εκείνους που θεωρούνται συνετοί· και ταράσσει, όχι κάποιους μεν και κάποιους όχι, αλλά κινδυνεύω να πω όλους τους ανθρώπους, εκτός από τον τέλειο, εάν κάπου βρεθεί κανείς τέλειος. <Μη ζηλεύεις ώστε να κάνεις το κακό, διότι όσοι πράττουν την πονηριά θα εξολοθρευτούν.> (A f. 193 b) Ας ειπωθούν και από τον Δαβίδ τα λόγια του Παύλου, ότι: «Το να σας λέω τα ίδια, για μένα μεν δεν είναι οχληρό, για εσάς όμως είναι ασφαλές». Διότι δεν προκαλεί κορεσμό, τουλάχιστον στους φιλομαθείς, το να εγκαθίστανται στον νου πολλές φορές οι ωφέλιμοι λόγοι για τα ίδια ζητήματα. Αυτό ακριβώς κάνει και τώρα ο Ψαλμωδός, επαναλαμβάνοντας συνεχώς αυτό το σοφό και αξιακρόαστο δίδαγμα: το «Μη ζηλεύεις», λέγω, «ώστε να κάνεις το κακό», για να μην καταστραφείς σύρριζα από τη γη· διότι όσοι πράττουν την πονηριά θα εξολοθρευτούν στον αιώνα, δηλαδή στον μέλλοντα. Και εξολόθρευση σημαίνει το να εκπέσει κανείς από τη χάρη του Θεού.

Πρόσεξε δε ότι και εδώ λαμβάνουν αμέσως τις ανταμοιβές τους. Διότι το να απολαμβάνουν τη χάρη και την εύνοια του λαού, σημαίνει ακριβώς αυτό: ότι ήταν περιπόθητοι και αξιαγάπητοι. Ποιος δηλαδή δεν θα εκτιμούσε, ποιος δεν θα θαύμαζε έναν άνθρωπο με απλό ήθος, ή ποιος δεν θα δενόταν με εκείνον που δεν κρύβει τίποτε το ύπουλο; Σε ποιους άλλους ανήκει η σωτηρία, παρά σε αυτούς; Σε ποιους ανήκουν τα μεγάλα αγαθά; Δεν άκουσαν πρώτοι οι ποιμένες το χαρμόσυνο άγγελμα; Δεν ήταν ο Ιωσήφ ένας απλός άνθρωπος, ώστε, παρότι κυριεύθηκε από φόβο εξαιτίας της υποψίας περί μοιχείας, να μην πράξει τίποτε το πονηρό; Δεν εξέλεξε απλοϊκούς ανθρώπους, τους εντελώς απροσποίητους; Διότι, λέει η Γραφή, «κάθε ευλογημένη ψυχή είναι απλή»· και πάλι: «Εκείνος που πορεύεται με απλότητα, πορεύεται με ασφάλεια». «Ναι», θα πει κάποιος, «αλλά χρειάζεται και η φρόνηση». Μα τι άλλο είναι η απλότητα, εάν όχι φρόνηση;

Τι λοιπόν θα μπορούσε να γίνει; Διότι δεν πρέπει μόνο να ελέγχουμε. Παρακαλώ και ικετεύω να μην προσέχετε μόνο αυτό, το πώς δηλαδή θα προσέλθετε στην εκκλησία, αλλά και πώς θα αναχωρήσετε για τις οικίες σας έχοντας λάβει κάποιο φάρμακο για τα δικά σας πάθη, ώστε, ακόμη και αν όχι από εμάς, τουλάχιστον από τις Γραφές να έχετε λάβει τα κατάλληλα φάρμακα. Για παράδειγμα, είναι κάποιος οξύθυμος; Ας προσέχει στα αναγνώσματα των Γραφών, και οπωσδήποτε θα βρει τη θεραπεία είτε σε ιστορικές διηγήσεις είτε σε παραινέσεις· στις παραινέσεις μεν, όταν λέγεται: «Η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του»· και, «Ο οξύθυμος άνδρας στερείται ευπρέπειας», και όσα παρόμοια· και πάλι: «Ο φλύαρος άνδρας δεν θα κατευθυνθεί στον σωστό δρόμο»· και ο Χριστός πάλι λέει: «Εκείνος που οργίζεται αναιτίως κατά του αδελφού του»· και πάλι ο προφήτης: «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε»· και, «Επικατάρατος ο θυμός τους, διότι είναι αυθάδης». Στις δε ιστορικές διηγήσεις, όπως όταν ακούς τον Φαραώ να είναι γεμάτος από πολλή οργή, καθώς και τον Ασσύριο, και εξαιτίας αυτού του γεγονότος να καταστρέφονται. Πάλι, μήπως κάποιος νικιέται από τα χρήματα; Ας ακούσει ότι: «Δεν υπάρχει τίποτε πιο άνομο από τον φιλάργυρο· διότι αυτός καθιστά και την ίδια του την ψυχή εξαγοράσιμη»· και τον Χριστό που λέει: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά»· και τον Απόστολο: «Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία»· και τον προφήτη: «Όταν ο πλούτος ρέει άφθονος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν», και πολλά άλλα παρόμοια. Και από τις ιστορικές διηγήσεις, ας αναλογιστεί τον Γιεζή, τον Ιούδα, τους άρχοντες των Γραμματέων, και το ότι «Τα δώρα τυφλώνουν τα μάτια των σοφών». Μήπως κάποιος άλλος είναι υπερήφανος;

Πράγματι, ο θυμώδης άνθρωπος στερείται ευπρέπειας. Έπειτα, μετά από αυτόν τον πολύν περίγελο, αφού επιστρέψουν στα σπίτια τους και έρθουν πάλι στον εαυτό τους, αισθάνονται μεγαλύτερη οδύνη και πολύ φόβο, αναλογιζόμενοι ποιοι άραγε ήταν παρόντες την ώρα που εκείνοι οργίζονταν. Διότι, όπως ακριβώς όσοι παραφρονούν αγνοούν τους παρόντες, αλλά όταν λογικευθούν, τότε αναλογίζονται τα εξής: «Μήπως ήταν φίλοι, μήπως ήταν αντίπαλοι και εχθροί αυτοί που μας είδαν;»· και μάλιστα φοβούνται εξίσου και για τις δύο περιπτώσεις· για τους μεν, μήπως τους κατακρίνουν και μεγαλώσουν την ντροπή τους, για τους δε, μήπως χαρούν χαιρέκακα με την κατάστασή τους. Αν μάλιστα τύχει να ανταλλάξουν και χτυπήματα μεταξύ τους, ο φόβος είναι ακόμη βαρύτερος, μήπως δηλαδή συμβεί κάτι από τα χειρότερα σε αυτόν που χτυπήθηκε, ή μήπως ακολουθήσει πυρετός και του επιφέρει τον θάνατο, ή μήπως δημιουργηθεί δυσίατο οίδημα και τον οδηγήσει στον έσχατο κίνδυνο. Και αναρωτιούνται: «Τι μου χρειαζόταν εμένα η συμπλοκή; Τι ήθελα τις ύβρεις και τη φιλονικία; Ας καταστρεφόταν το ένα και το άλλο».

Και ο Παύλος τα ίδια προτρέπει λέγοντας: Ο λόγος του Χριστού ας ενοικεί μέσα σας πλούσια. Αλλά τι απαντούν σε αυτά όσοι είναι πιο παράλογοι και από τους κηφήνες; «Κάθε ευλογημένη ψυχή είναι απλή»· και, «Όποιος πορεύεται με απλότητα, πορεύεται με ασφάλεια». Διότι αυτή είναι η αιτία όλων των κακών, το ότι οι πολλοί δεν γνωρίζουν να παραθέτουν ούτε τις μαρτυρίες των Γραφών όπως αρμόζει. Επειδή δεν εννοεί εδώ τον ανόητο, ούτε εκείνον που δεν γνωρίζει τίποτα, αλλά τον άδολο, εκείνον που δεν πράττει το κακό, τον συνετό.

γ΄. Ας διδαχθούμε, λοιπόν, από αυτόν, μέσα από όσα ειπώθηκαν, την επιείκεια, την πραότητα: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· και ας αποβάλουμε κάθε πικρία. Κι αν κάποιος φέρεται με αλαζονεία εναντίον μας, εμείς ας γινόμαστε ταπεινοί· κι αν κάποιος θρασύνεται, ας τον καταπραΰνουμε· κι αν μας δαγκώνει και μας κατασπαράζει, χλευάζοντας και εμπαίζοντας, εμείς ας μην ηττώμαστε, και στην προσπάθειά μας να εκδικηθούμε ας μην καταστρέφουμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Διότι ο θυμός είναι θηρίο, θηρίο οξύ και θερμό. Ας επαναλαμβάνουμε, λοιπόν, στους εαυτούς μας σαν επωδούς τα λόγια της Θείας Γραφής, και ας λέμε: «Χώμα είσαι και στάχτη»· και, «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;»· και, ότι «Η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του»· και, ότι «Ο οργίλος άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής».

ΛΟΓΟΣ Κ΄. Περί οργής και θυμού. Θέλεις να μάθεις πόσο μεγάλο κακό είναι η οργή; Στάσου να παρατηρήσεις εκείνους που φιλονικούν στην αγορά. Διότι δεν μπορείς εύκολα να διακρίνεις τη δική σου ασχήμια, εφόσον είσαι σκοτισμένος και μεθυσμένος από τον θυμό, αλλά όταν καθαριστείς από το πάθος, τότε θα δεις καθαρότερα τη δική σου κατάσταση. Διότι, όταν ο θυμός αναβράσει στο στήθος, ξεσηκώνεται και αγριεύει, το στόμα πνέει φωτιά, τα μάτια πετούν φλόγες, το πρόσωπο πρήζεται από παντού, τα χέρια εκτείνονται άτακτα, και τα πόδια πηδούν με γελοίο τρόπο και ορμούν εναντίον εκείνων που τους συγκρατούν, χωρίς να διαφέρουν σε τίποτα από τους μανιακούς, ούτε καν από τα άγρια γαϊδούρια, καθώς κλωτσούν και δαγκώνουν· τόσο πολύ στερείται κάθε ευπρέπειας ο θυμώδης άνθρωπος. Αλλά, λέει κάποιος, φουσκώνει η καρδιά από αγανάκτηση και πληγώνεται από τις ύβρεις. Το γνωρίζω και εγώ· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο θαυμάζω εκείνους που εγκρατεύονται. Διότι, εάν το θελήσουμε, είναι δυνατόν να καταπολεμήσουμε το πάθος. Αλλιώς, γιατί όταν μας υβρίζουν οι άρχοντες δεν παθαίνουμε το ίδιο; Επειδή απέναντι στο πάθος μας στέκεται ως αντίβαρο ο φόβος. Γιατί και οι υπηρέτες, όταν τους υβρίζετε με χίλιους τρόπους, τα υπομένουν όλα σιωπηλά; Επειδή και αυτοί έχουν τον ίδιο δεσμό να τους συγκρατεί. Τώρα λοιπόν, για χάρη των ανθρώπων υπομένουμε και τα αφόρητα, και λέμε προς εκείνους που μας υβρίζουν: «Ο τάδε με ύβρισε, όχι εσύ»· απέναντι στον Θεό, όμως, δεν θα δείξουμε ούτε αυτήν την ευλάβεια; Ας πούμε και προς την ίδια μας την ψυχή: Ο Θεός είναι αυτός που μας υβρίζει τώρα, Εκείνος που μας προστάζει να σιωπούμε· ας μην αντιδρούμε με ταραχή, και ας μην είναι ο Θεός λιγότερο σεβαστός από τους ανθρώπους.

Ο ενυπόστατος Λόγος τελειοποιεί την αγνεία, νεκρώνοντας με την παρουσία του τον θάνατο. Και όταν αυτός νεκρώθηκε, ο μαθητής της θεολογίας φωτίστηκε. Ο λόγος του Κυρίου, που προέρχεται από τον Κύριο, παραμένει αγνός στον αιώνα τον άπαντα. Διότι αυτός που δεν έχει γνωρίσει τον Θεό ομιλεί με εικασίες. Η αγνεία ανέδειξε τον μαθητή σε θεολόγο, ο οποίος δι' αυτής στερέωσε τα δόγματα της Τριάδος. Εκείνος που αγαπά τον Κύριο, έχει αγαπήσει πρώτα τον αδελφό του. Διότι το δεύτερο αποτελεί απόδειξη του πρώτου. Αυτός που αγαπά τον πλησίον ουδέποτε θα ανεχθεί εκείνους που καταλαλούν, αλλά μάλλον θα τους αποφύγει όπως τη φωτιά. Εκείνος που λέει ότι αγαπά τον Κύριο ενώ οργίζεται εναντίον του αδελφού του, μοιάζει με αυτόν που τρέχει στον ύπνο του. Δύναμη της αγάπης είναι η ελπίδα, διότι μέσω αυτής προσδοκούμε τον μισθό της αγάπης. Η ελπίδα είναι ο πλούτος ενός αόρατου πλούτου. Η ελπίδα είναι ένας αναμφίβολος θησαυρός πριν από τον θησαυρό. Αυτή είναι η ανάπαυση των κόπων, αυτή η θύρα της αγάπης, αυτή αναιρεί την απόγνωση, αυτή είναι η εικόνα των αόρατων. Έλλειψη ελπίδας σημαίνει αφανισμό της αγάπης. Με αυτήν είναι δεμένοι οι πόνοι, από αυτήν κρέμονται οι κόποι. Αυτήν την περικυκλώνει το έλεος. Ο εύελπις μοναχός είναι σφαγέας της ακηδίας, κατατροπώνοντάς την με το μαχαίρι της ελπίδας. Την ελπίδα τη γεννά η πείρα των δωρεών του Κυρίου. Διότι όποιος στερείται αυτής της πείρας δεν παραμένει απαλλαγμένος από αμφιβολίες. Την ελπίδα την καταστρέφει ο θυμός, διότι η μεν ελπίδα δεν ντροπιάζει, ο δε θυμώδης άνθρωπος δεν έχει ευπρέπεια.

«Ψυχή ευλογημένη είναι κάθε απλή ψυχή.» «Ο άκακος πιστεύει σε κάθε λόγο.» «Οι χρηστοί θα γίνουν κάτοικοι της γης· οι δε άκακοι θα παραμείνουν σε αυτήν, διότι οι ευθείς θα κατασκηνώσουν σε αυτήν.» Με δύο τρόπους κατανοούμε την ακακία. Είτε ως την αποξένωση από την αμαρτία που κατορθώνεται με τον λογισμό, και μέσω μακράς προσοχής και μελέτης των αγαθών, εκκόπτοντας τρόπον τινά τη ρίζα της κακίας· είτε αποδεχόμαστε την προσωνυμία του άκακου ως την παντελή στέρησή της.

Είσαι οξύθυμος; Κατάστειλε τον θυμό σου. «Ο οξύθυμος άνδρας», λέει, «δεν είναι ευπρεπής». Διδάξου από τη Γραφή· ας γίνει η Γραφή καθρέφτης του προσώπου σου. Εκεί μάθε. Διότι, επειδή ο ασεβής λογισμός σε έχει σκοτίσει και δεν σε αφήνει να αναλογιστείς πόσο μεγάλο αμάρτημα είναι ο θυμός, η Γραφή σού λέει ότι ο οξύθυμος άνδρας δεν είναι ευπρεπής.

Πόσο ασχημονεί ο θυμώδης άνθρωπος! Αποβάλλει την ανθρώπινη μορφή και λαμβάνει μορφή θηρίου. Φέρε στον νου σου αυτόν που οργίζεται. Έβρασε μέσα του ο θυμός και τα μάτια του άλλαξαν· δεν είναι πια τα ίδια μάτια, το βλέμμα του βγάζει φωτιές· το αίμα του ανέβηκε ψηλά· έβρασε γύρω από την καρδιά του· εισχώρησε κάτω από τους χιτώνες των ματιών του. Γέμισε με αίμα, παραδιδόμενος στο πάθος, το οποίο αλλοίωσε τα μάτια του. Ο θυμώδης άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής. Εάν δεις τον οργισμένο να τρίζει τα δόντια του, θυμήσου ότι αυτός μοιάζει με αγριόχοιρο, φανερώνοντας τον εσωτερικό του θυμό μέσα από το τρίξιμο των δοντιών. Εάν δεις τον οργισμένο να βγάζει αφρούς, να προφέρει ακατάληπτα λόγια από την καρδιά του· εάν δεις τον οργισμένο να ξεχνά τον πατέρα του, να αγνοεί το ίδιο του το παιδί και να προχωρά αδίστακτα περνώντας πάνω από τα πάντα για να ικανοποιήσει την ορμή του, τότε βλέπεις την ασχημονία του πράγματος. Μέσα από το κακό του άλλου, θεράπευσε τον εαυτό σου, για να μην πάρεις και εσύ τη δική του ασχημονία. Διότι ο θυμώδης άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής.

Για να μη συμβεί λοιπόν αυτό και για να μας απαλλάξει από τον βόρβορο της αμαρτίας, μας δίνει εντολή ο Δεσπότης λέγοντας τα εξής: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Η μεν πραότητα θα καταπραΰνει την αγριότητα του αντίπαλού της, του ανήμερου θυμού, και θα σας καταστήσει χρηστούς και ήμερους, τόσο όταν σας βλέπουν όσο και όταν βλέπετε τους συνανθρώπους σας, διότι «ο θυμώδης άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής» και «ο θυμός καταστρέφει και τους συνετούς» και «ο οξύθυμος άνθρωπος προκαλεί πτώση στον ίδιο του τον εαυτό», ενώ «ο μακρόθυμος έχει πολλή φρόνηση, ο δε ολιγόψυχος είναι πολύ άφρων». Γι' αυτό και λέει «μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά», ώστε μέσω μεν της πραότητας να μπορέσετε να αποκρούσετε τις αταξίες του θυμού, και μέσω της ταπεινότητας της καρδιάς να καταβάλετε εύκολα την υπερηφάνεια, «και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας· διότι ο ζυγός μου είναι χρηστός και το φορτίο μου ελαφρύ».

Κατήχηση ΙΘ'. Του ιδίου, περί του θυμοειδούς μέρους της ψυχής και ότι καλώς και χρησίμως μας δόθηκε ο θυμός από τον Θεό. Ευλόγησε, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, γνωρίζετε ότι κατά τις δύο περασμένες Κυριακές μιλήσαμε για το λογικό και το επιθυμητικό μέρος της ψυχής· τώρα δε ας αναλύσουμε εν συντομία και το θυμοειδές μέρος της, διότι λέγει ότι «ο θυμός καταστρέφει και τους φρόνιμους», και «ο θυμώδης άνδρας δεν είναι ευπρεπής», και «η ροπή του θυμού του προκαλεί την πτώση του», και όσα άλλα παρόμοια λέγονται περί θυμού. Και ορθά ειπώθηκε ότι «ο θυμός καταστρέφει και τους φρόνιμους»· διότι, ακόμη κι αν τύχει να είναι κάποιοι πολύ φρόνιμοι και φιλόσοφοι και μεθύσουν παράλογα από τον θυμό, αυτός «καταστρέφει και τους φρόνιμους», όχι επειδή ο ίδιος ο θυμός είναι η αιτία της απώλειάς τους, αλλά επειδή, έχοντας μεθύσει εμπαθώς από τον θυμό, φόνευσαν ή τραυμάτισαν ή χτύπησαν αθώους χωρίς να εξετάσουν τίποτα.

Τι πρέπει να πει κανείς για τα της ασχημοσύνης, εάν ίσως κάποτε, εξαιτίας του ότι δεν έχει συνηθίσει τη συγκράτηση του θυμού, αυτός ξεπεράσει κατά πολύ τα όρια, παρά τη θέληση εκείνου που τον υφίσταται; Όταν το αίμα γύρω από την καρδιά κοχλάζει σφοδρά και αναταράσσεται λόγω της παντελούς απουσίας του λογισμού που καταπραΰνει και καταστέλλει, και καθώς συσσωρεύεται και πιέζεται μέσα στα αγγεία, ταράζει και υποκινεί αυτόν που οργίζεται· και καθώς ωθείται βίαια προς την επιφάνεια, καθιστά το μεν πρόσωπο διογκωμένο με ένα ξεδιάντροπο κοκκίνισμα, μελάνιασμα και ποικίλες συσπάσεις, τους δε οφθαλμούς τους μετατρέπει σε πραγματικά αναμμένα κάρβουνα, σαν αυτούς των δρακόντων για τους οποίους ακούμε, να στριφογυρίζουν συνεχώς, να πάλλονται και να μην μπορούν να συγκρατηθούν στις θέσεις τους, η δε φωνή να υψώνεται υπερβολικά και τα λόγια να μην είναι καθαρά, και ολόκληρο το σώμα να σπαράσσεται, να τινάζεται άτακτα και να παραφέρεται, ενεργούμενο από το πνεύμα της οργής; Ποια φαίνεται τότε να είναι η κατάσταση της ψυχής; Όντως, πολύ εύστοχα έχει ειπωθεί ότι ο θυμώδης άνδρας στερείται ευσχημοσύνης. Γι' αυτό και το πάθος αυτό είναι εντελώς αταίριαστο με τη βασιλική κοσμιότητα.