Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 12:28

Και επειδή πολλές φορές, όταν κάποιοι αδελφοί λυπούνται ή ταράσσονται, εμείς αδιαφορούμε λέγοντας ότι δεν λυπήθηκαν εξαιτίας μας, ο ιατρός των ψυχών, θέλοντας να ξεριζώσει τις προφάσεις της οργής από την καρδιά, προστάζει, όχι μόνο αν εμείς τυχόν έχουμε λυπηθεί με τον αδελφό, να αφήσουμε το δώρο και να συμφιλιωθούμε μαζί του· αλλά ακόμη και αν αυτός έχει λυπηθεί εναντίον μας, δικαίως ή αδίκως, να τον θεραπεύσουμε δια της απολογίας μας, και τότε να προσφέρουμε το δώρο. Αλλά γιατί διατρίβουμε επί πολύ στα ευαγγελικά και αποστολικά παραγγέλματα, ενώ μπορούμε να το διδαχθούμε αυτό και από τον παλαιό νόμο, ο οποίος, αν και φαίνεται να παρουσιάζει κάποια συγκατάβαση ως προς την αυστηρότητα, αναφέρει τα εξής: «Να μη μισήσεις τον αδελφό σου στην καρδιά σου»· και πάλι: «Οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο». Διότι και εκεί εμποδίζει και τιμωρεί όχι μόνο την έμπρακτη, αλλά και την κατά διάνοια οργή.

Αλλά ο μεν Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αν και ραπίζεται, δείχνει ανεξικακία, καίτοι είναι αληθινός Θεός και Κύριος της γης και του ουρανού· εμείς όμως οι ταλαίπωροι, που είμαστε «χώμα και στάχτη», οι μικροί και ελάχιστοι, και που παρομοιαζόμαστε με το χορτάρι των φυτών· «διότι οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, και σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει», σύμφωνα με τα γεγραμμένα· κάποιες φορές, όταν κάποιος από τους αδελφούς πέσει σε σφάλμα με τα λόγια του και πει κάτι μικρό από αυτά που συνηθίζουν να λυπούν, θεωρούμε ότι πρέπει να γινόμαστε πικρόχολοι απέναντί του σαν τα φίδια, και δεν χορταίνουμε να τον λιθοβολούμε με χίλια λόγια αντί για ένα, χωρίς να παρέχουμε συγχώρεση στις ανθρώπινες μικροψυχίες, χωρίς να σκεφτόμαστε την κοινή αδυναμία της φύσης, χωρίς να θάβουμε τον θυμό μας με την αγάπη προς τον αδελφό, και χωρίς να αποβλέπουμε «στον αρχηγό και τελειωτή της πίστης μας, τον Ιησού», αλλά σπεύδουμε να εκδικηθούμε για τον εαυτό μας, και μάλιστα με σκληρότητα, παρόλο που η θεία Γραφή λέει, άλλοτε ότι «οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο», και άλλοτε πάλι «κανείς σας ας μην κρατά μέσα στην καρδιά του μνησικακία για το κακό του αδελφού του». Αλλά ως πρότυπό μας για την πραότητα του ενός προς τον άλλον και για την υπέρλογη ανεξικακία ας προβάλλεται ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων, ο Χριστός, ο οποίος για αυτόν ακριβώς τον λόγο μας λέει κάπου: «Δεν υπάρχει μαθητής ανώτερος από τον δάσκαλο, ούτε δούλος ανώτερος από τον κύριό του».

Διότι την ορμή του, δηλαδή την τρομερή του διάθεση για έχθρα και ανοσιότητα, τη διατήρησε απόλυτα, δηλαδή μέχρι τελικής επικράτησης, και διαπαντός. Διότι δεν σταμάτησε καθόλου τα ανόσια εγχειρήματα, παρόλο που, όπως ήδη προείπα, ο Ησαύ είχε εγκαταλείψει εκείνη την παλαιά ανοσιότητα, και δεν σχεδίαζε πλέον τον φόνο του Ιακώβ, αλλά είχε μεταστραφεί μάλλον σε ημερότητα και φιλαλληλία. Διότι όταν εκείνος επέστρεφε από το σπίτι του Λάβαν, τον ασπαζόταν με κλάματα· διότι συνηθίζεται κάπως να χύνονται δάκρυα και στις υπερβολικές χαρές· όμως οι απόγονοί του ήταν πάρα πολύ σκληροί, ξεπερνώντας με τη σκαιότητα των τρόπων τους ακόμη και την ίδια τη φαυλότητα του προγόνου τους. Αλλά είναι αληθές ότι από κάθε άποψη και οπωσδήποτε «Οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο». Γι' αυτόν τον λόγο λέει: «Θα εξαποστείλω πυρ στη Θαιμάν»· και αυτή είναι μητρόπολη της Ιδουμαίας· «και θα καταφάει τα θεμέλια των τειχών της»· διότι πυρπολήθηκε όταν επικράτησαν οι εχθροί, και μαζί με τις άλλες πόλεις καταστράφηκε και η Θαιμάν.

Αφού απέρριψε ως κάλπικο το πένθος, ως άχρηστο και ανωφελές, και χλεύασε τον μάταιο κόπο τους, τους κατευθύνει πλέον προς εκείνα που συντελούν τα μέγιστα στην ωφέλεια, και αφού κατέστησε σαφή και ξεκάθαρη την οδό του τρόπου ζωής που του είναι ευάρεστος, διαφωτίζει πλήρως το νόημα τόσο του ίδιου του νόμου όσο και των προφητικών κηρυγμάτων. Διότι ο νομοθέτης ευφραίνεται με την ορθή και άμεμπτη κρίση· έχει τιμήσει σε ύψιστο βαθμό και με ιδιαίτερη επιμέλεια το έλεος και τη φιλαλληλία, και θεωρεί άξια επαίνου την αγάπη προς τα ορφανά και τη συμπόνια προς τις γυναίκες που είναι βεβαρημένες με τη χηρεία· αποδιώχνει, βεβαίως, ως βέβηλη την πλεονεξία, όπως και κάθε καταπίεση που γίνεται εις βάρος των πιο αδύναμων, και θέλει εκείνοι που έχουν επιλέξει να φρονούν σύμφωνα με το θέλημά του να είναι χρηστοί και αμνησίκακοι. Είπε άλλωστε κάπου και ο ίδιος ο Χριστός: «Συγχωρείτε και θα συγχωρεθείτε»· και μάλιστα τους δίδαξε όταν προσεύχονται να λένε: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών, ως και ημείς αφήκαμεν τοις οφειλέταις ημών, και μη εισενέγκης ημάς εις πειρασμόν, αλλά ρύσαι ημάς από του πονηρού». Διότι ο φιλοικτίρμων Θεός συγχωρεί τα πταίσματα σε όσους συγχωρούν τους άλλους, ενώ «οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο», σύμφωνα με τα γραφόμενα στο βιβλίο των Παροιμιών. Και για το ότι η αγάπη αποτελεί την πλήρωση όλου του νόμου, πώς θα μπορούσε να αμφιβάλλει κανείς, από τη στιγμή που ο θεσπέσιος Παύλος γράφει τα εξής;

Και επειδή οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, όπως είναι γραμμένο, τίποτα δεν εμποδίζει την ψυχή του καθενός να γίνει αιχμάλωτη του θανάτου, εξαιτίας της αδυναμίας της να αποκρούσει γενναία εκείνο που την λυπεί, όντας πάντοτε εξοργισμένη με την ιδέα ότι πρέπει να αντεπιτίθεται γρήγορα σε όσους την έχουν προσβάλει.

Εάν κρύψεις στην καρδιά σου το πάθος της μνησικακίας, θα γίνεις κατοικητήριο θυμού και άγνοιας, αλλά και λύπης, και η όψη του προσώπου σου θα αλλοιωθεί. Διότι, όπως λέει, οι δρόμοι των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο. Ο υψηλόφρων άνθρωπος θα δοκιμάσει πολλές λύπες, ενώ ο ταπεινόφρων θα ευφραίνεται διαπαντός εν Κυρίω.

Αδελφέ, να αποφεύγεις τις ευτραπελίες, για να μην σε κάνουν αναιδή· διότι η αναίδεια είναι μητέρα της ακολασίας. Μην περιφέρεσαι στα κελιά των μεθύσων, μήπως χάσεις ξαφνικά τον πλούτο της σωφροσύνης σου. Μην είσαι μνησίκακος απέναντι στον αδελφό σου· διότι έχει γραφτεί ότι οι οδοί των μνησικάκων οδηγούν στον θάνατο. Δεν μπορείς να αντέξεις την προσβολή;

Ο Θεός δείχνει συγκατάβαση σε εκείνους που ίσως παρασύρθηκαν από την κακοήθεια και όρμησαν να αμυνθούν· γι' αυτό λέει: «Οφθαλμόν αντί οφθαλμού»· και πάλι: «Οι οδοί των μνησικάκων οδηγούν σε θάνατο». Εάν όμως, εκεί όπου επιτρεπόταν να τυφλώσει κανείς οφθαλμό αντί οφθαλμού, επιβάλλεται τόσο μεγάλη τιμωρία στους μνησίκακους, πόσο μάλλον σε εκείνους που έχουν λάβει την εντολή να προσφέρουν τους εαυτούς τους στο να υποστούν το κακό;

Διότι, όπως ακριβώς ονομάζεται ανθρωποκτόνος τόσο εκείνος που φόνευσε παιδί όσο και εκείνος που φόνευσε άνδρα, έτσι πλεονέκτης είναι τόσο εκείνος που πλεονεκτεί στα πολλά όσο και εκείνος που πλεονεκτεί στα λίγα. Και η μνησικακία, εξάλλου, δεν είναι μικρό, αλλά μεγάλο αμάρτημα· διότι λέει (η Γραφή), οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο. Και: Εκείνος που οργίζεται άδικα εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος για τη γέεννα· το ίδιο και εκείνος που αποκαλεί τον αδελφό του μωρό και ανόητο, και όλα τα παρόμοια. Επιπλέον, μεταλαμβάνουμε τα φρικτά μυστήρια αναξίως, και φθονούμε και λοιδορούμε· και μερικοί από εμάς έχουν μεθύσει πολλές φορές. Το καθένα δε από αυτά, και από μόνο του, είναι ικανό να μας αποκλείσει από τη Βασιλεία του Θεού· όταν όμως συντρέχουν όλα μαζί, ποια απολογία θα έχουμε; Έχουμε ανάγκη από πολλή μετάνοια, αγαπητοί, από πολλή προσευχή, πολλή καρτερία και πολλή προσήλωση, για να μπορέσουμε να επιτύχουμε τα αγαθά που μας έχουν υποσχεθεί.

Εκείνος που ταπεινώνει την ψυχή του ενώπιον του Θεού και ποτέ δεν υπερηφανεύεται εις βάρος του πλησίον του· διότι ο Θεός δεν θα εξουθενώσει καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη· εκείνος που θλίβεται για την αμαρτία του πλησίον και πενθεί για τις δικές του αμαρτίες, και χαίρεται με τη χαρά του πλησίον, και δεν λιώνει από φθόνο για την ευτυχία του· εκείνος που με πραότητα δέχεται και διαπαιδαγωγεί όσους εναντιώνονται, και επιποθεί πάντοτε και διψά να εργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού· διότι αυτός θα διατηρήσει και την καθαρότητα της ψυχής του· εκείνος που κάμπτεται από έλεος προς όσους έχουν ανάγκη ελέους, και για την κατά Θεόν ειρήνη δίνει ολόκληρο τον εαυτό του, και αγωνίζεται να ονομαστεί υιός Θεού και μέσω αυτού του έργου, και ακόμη, αν και υβρίζεται και κατηγορείται και διώκεται, πεθαίνει ένεκα της δικαιοσύνης του Θεού και της ομολογίας του Χριστού, διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή· εκείνος που αποστρέφεται κάθε αιρετική βλασφημία και ομολογεί ορθώς την ομολογία της Αγίας Τριάδος· εκείνος που μελετά την αλήθεια στην καρδιά του, και δεν δολιεύεται με τη γλώσσα του λέγοντας ψέματα, και δεν κάνει κακό στον πλησίον, κατά το γεγραμμένο· εκείνος που δεν κατηγορεί, δεν λοιδορεί, και δεν πράττει τίποτε άλλο από τα απαγορευμένα, αλλά τηρεί επιμελώς όλες τις εντολές του Χριστού και τις εφαρμόζει· που απλώνει τα χέρια του σε ελεημοσύνη, που στερείται και δεν φέρει αντίσταση, που δίνει σε αυτόν που δεν έχει χιτώνα, που λοιδορείται και ευλογεί, που όταν τον αγγαρεύουν προθυμοποιείται για περισσότερα, που δεν φέρει στο στόμα του κανέναν αισχρό ή βλάσφημο λόγο, ούτε προφέρει όρκο, αλλά γνωρίζει έναν μόνο κανόνα, την αλήθεια, και μελετά πάντοτε αυτήν, νύχτα και ημέρα, και τίποτε περισσότερο από το ναι και το όχι δεν λέει σε κανέναν στις απολογίες του, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου· που κινεί τη γλώσσα σε υμνωδία, τα γόνατα και τα χέρια μαζί με τον νου σε δέηση, χύνοντας δάκρυα κατάνυξης ενώπιον του Θεού· που μεριμνά διαρκώς για τον θάνατό του, και για τη μέλλουσα κρίση, και για την απολογία των έργων του, αναλογιζόμενος πάντοτε όσα αμάρτησε, και γι' αυτά προσφέρει τις αινέσεις του στον Θεό· που πράττει επιμελώς τα αγαθά έργα, και δεν τα προβάλλει, ούτε τα επιδεικνύει σε κάποιους, ούτε καυχιέται γι' αυτά όπως ο Φαρισαίος, αλλά αφήνει τη γνώση τους στον παντογνώστη Θεό, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· που αποφεύγει τη μέθη, την επιορκία, τη γαστριμαργία, την ακατάλληλη φλυαρία, τον φθόνο, την έριδα, την κακία, την πλεονεξία που είναι δεύτερη ειδωλολατρία, τον θυμό, την οργή, την πορνεία, τη μοιχεία, και κάθε σωματική ρυπαρότητα· που δεν ασχολείται με μαγείες, ή μαντείες, ή επωδές, αλλά αγνίζει τον εαυτό του νύχτα και ημέρα ώστε να μεταλαμβάνει αμέμπτως το τίμιο σώμα και αίμα του Χριστού· που προστατεύει τα ορφανά, καθώς και τις χήρες ομοίως και τους προσηλύτους· που δεν αποστρέφεται αυτόν που ζητά, ή αυτόν που θέλει να δανειστεί, αλλά και ακυρώνει κάθε άδικο χρεωστικό έγγραφο· και αν ακόμη κατέχει δίκαιο, δεν το προβάλλει ούτε το επιδεικνύει σε κανέναν, όντας εξ ολοκλήρου του Θεού, και έχοντας τα του Θεού, εάν έχει κάτι δικαίως από Αυτόν, και προσφέροντας σε Αυτόν τα δικά Του, και ζητώντας από τον Θεό ό,τι του λείπει, και δοξάζοντας όσους δοξάζουν τον Θεό, και τιμώντας τους δούλους Του· που ελεεί τους εχθρούς της πίστεως για την τύφλωσή τους, και με κάθε δύναμη προσπαθεί να τους επιστρέψει, αποστρέφεται όμως όσους επιμένουν, και μισεί με τέλειο μίσος αυτούς που μισούν τον Κύριο· που συμπεριφέρεται με κάθε αγαθοσύνη, με κάθε ευσέβεια, με κάθε αγνεία, ως έχοντας μέσα του ολόκληρο τον Θεό, και ανήκοντας ολόκληρος στον Θεό, πάντοτε κινούμενος από τη μνήμη Του και τις εντολές Του, και όταν κλονίζεται, και όταν κοιμάται, και όταν σηκώνεται, και όταν τρώει και πίνει και διημερεύει, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Είχα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ»· και, «Ας φοβηθεί τον Κύριο όλη η γη, και από Αυτόν ας συγκλονιστούν όλοι οι κατοικούντες την οικουμένη»· που δεν μνησικακεί, διότι οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, και εκείνος που συγχωρεί το αμάρτημα του πλησίον, συγχωρούνται από τον Θεό τα δικά του αμαρτήματα.

Πώς λοιπόν δεν είναι παράλογο, αν μεν οδηγούσες τον υιό σου στα ανάκτορα, να κάνεις και να υπομένεις τα πάντα, πείθοντας και εκείνον να πράττει παρομοίως, ώστε να τον φέρεις κοντά στον βασιλιά, και να μην υπολογίζεις απολύτως τίποτα, ούτε δαπάνες, ούτε κίνδυνο, ούτε τον ίδιο τον θάνατο· ενώ τώρα που η σκέψη μας αφορά τη στρατεία στους ουρανούς, να μην πονάς, αν αυτός λάβει την τελευταία θέση και γίνει ο έσχατος όλων; Πλην όμως, εάν νομίζεις, ας εξετάσουμε και αυτό ακριβώς: αν δηλαδή είναι δυνατόν εκείνος που αναστρέφεται μέσα στον κόσμο να λάβει έστω και αυτόν τον κλήρο. Διότι ο μακάριος Παύλος αποφάνθηκε εν συντομία περί αυτού και είπε ότι όσοι έχουν γυναίκες δεν μπορούν να σωθούν με άλλον τρόπο, παρά μόνο εάν τις έχουν σαν να μην τις έχουν, και εάν δεν κάνουν κατάχρηση του κόσμου. Εμείς όμως, αν θέλεις, ας προσεγγίσουμε αυτό το ζήτημα και με τον λόγο. Μπορείς λοιπόν να ισχυριστείς ότι ο υιός σου, είτε ακούγοντας τις δικές σου συμβουλές είτε αντιλαμβανόμενος από μόνος του κάποτε, κατανόησε ότι εκείνος που ορκίζεται, έστω και αν τηρεί τον όρκο του, προσβάλλει τον Θεό; Και τι να πεις για το ότι αυτός που μνησικακεί δεν είναι δυνατόν να σωθεί; Διότι, λέγει, οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο. Ή ότι τον κακολόγο τόσο πολύ τον ατίμασε ο Θεός, ώστε να τον αποκλείσει ακόμη και από την ανάγνωση των θείων λόγων; Και τι για το ότι τον αλαζόνα και τον υβριστή τον απέβαλε από τους ουρανούς και τον παρέδωσε στο πυρ της γεέννης; Και τι για το ότι εκείνον που κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, τον τιμώρησε ως ολοκληρωμένο μοιχό;

Και ύψωσε ο Σαούλ τη φωνή του, έκλαψε και είπε προς τον Δαβίδ: «Είσαι πιο δίκαιος από εμένα, διότι εσύ μου ανταπέδωσες αγαθά, ενώ εγώ σου ανταπέδωσα κακά». «Αυτός που απεργάζεται το καλό, επιζητεί την αγαθή χάρη.» «Μην ανοίγεις υπερβολικά τα χείλη σου· μην πεις: Όπως μου συμπεριφέρθηκε, έτσι θα του συμπεριφερθώ και εγώ, για όσα με αδίκησε.» «Μην πεις: Θα εκδικηθώ τον εχθρό μου· αλλά περίμενε με υπομονή τον Κύριο, για να σε βοηθήσει.» «Εάν πεινά ο εχθρός σου, δώσε του τροφή, και εάν διψά, δώσε του να πιει. Διότι, πράττοντας αυτό, θα σωρεύσεις αναμμένα κάρβουνα στο κεφάλι του, και ο Κύριος θα σου ανταποδώσει αγαθά.» «Οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο.» «Όποιος μνησικακεί, είναι παράνομος.» «Εκείνος που κρύβει έχθρα, μηχανεύεται δόλο.» «Κανείς σας ας μη μνησικακεί στην καρδιά του για το κακό του αδελφού του. Να κρίνετε με δίκαιη κρίση, και να δείχνετε έλεος και ευσπλαχνία ο καθένας προς τον αδελφό του.» «Επιζητήστε το καλό, και όχι το πονηρό, και ο Κύριος θα είναι μαζί σας.» «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, εσείς που τρέμετε στον λόγο Του. Να πείτε, αδελφοί μου, σε όσους σας μισούν και σας αποστρέφονται, ώστε να δοξαστεί το όνομα του Κυρίου και να φανερωθεί σε εσάς προς χαρά σας, και εκείνοι θα καταντροπιαστούν.» «Για κανένα αδίκημα μην κρατάς οργή εναντίον του πλησίον σου.» «Συγχώρησε το αδίκημα του πλησίον σου, και τότε, όταν προσευχηθείς, θα συγχωρεθούν οι αμαρτίες σου.» «Να θυμάσαι το τέλος σου, και πάψε να τρέφεις έχθρα.» «Δάνεισε στον πλησίον σου ανάλογα με τη δύναμή σου.» «

Στους καλούς, όμως, και ενάρετους να δίνεις πάντοτε. Ανάμεσα στο να πεις, να ακούσεις και να πράξεις, μικρή είναι η απόσταση. ΤΙΤΛΟΣ ΙΔʹ. — Περί δικαιοσύνης και αρετής. «Η δικαιοσύνη σώζει από τον θάνατο.» «Στους δρόμους της δικαιοσύνης υπάρχει ζωή.» «Η δικαιοσύνη εξυψώνει το έθνος.» «Εκείνος που σπέρνει δικαιοσύνη θα λάβει βέβαιη αμοιβή.» «Η δικαιοσύνη προστατεύει τους άκακους.» «Ο Θεός αγαπά εκείνους που επιδιώκουν τη δικαιοσύνη. Στη μεγάλη δικαιοσύνη υπάρχει πολλή δύναμη.» «Ο δρόμος της δικαιοσύνης και της ελεημοσύνης θα βρει ζωή και δόξα.» «Από τον καρπό της δικαιοσύνης φυτρώνει δέντρο ζωής.» «Η αρχή της δικαιοσύνης δίνει κύρος στα λόγια.» «Η δικαιοσύνη κατευθύνει ορθά τους δρόμους των αμέμπτων.» «Η αρχή του αγαθού δρόμου είναι να πράττει κανείς τα δίκαια.» «Μήκος βίου χαρίζει ο δρόμος της δικαιοσύνης.» «Το να πράττει κανείς τα δίκαια και να λέει την αλήθεια είναι πιο αρεστά στον Θεό παρά το αίμα των θυσιών.» «Τα έργα της δικαιοσύνης θα φέρουν ειρήνη, και η δικαιοσύνη θα εξασφαλίσει ανάπαυση.» «Μάθετε τη δικαιοσύνη, εσείς που κατοικείτε στη γη· διότι ο ασεβής έχει εξαλειφθεί. Ανοίξτε τις πύλες, ας εισέλθει ο λαός που τηρεί τη δικαιοσύνη και την αλήθεια.» «Αυτά λέει ο Κύριος: Τηρείτε την κρίση, πράττετε τη θεία δικαιοσύνη. Μακάριος είναι αυτός που τα πράττει αυτά και μένει προσηλωμένος σε αυτά.» «Η δικαιοσύνη είναι αθάνατη.» «Εάν κάποιος αγαπά τη δικαιοσύνη, οι κόποι του είναι αρετές.» «Εάν επιδιώκεις το δίκαιο, θα το αποκτήσεις και θα το ενδυθείς σαν ποδήρη χιτώνα δόξας.» «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτάσουν.» «Καθένας που πράττει τη δικαιοσύνη προέρχεται από τον Θεό.»

ΠΘ΄. Η λύπη είναι συνδεδεμένη με τη μνησικακία. Όταν λοιπόν ο νους κατοπτρίζει το πρόσωπο του αδελφού με λύπη, είναι φανερό ότι τρέφει μνησικακία απέναντί του. Οι δε οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο, διότι κάθε μνησίκακος είναι παράνομος.

Εάν, λοιπόν, θέλουμε τη ζωή και αγαπούμε «να δούμε ημέρες αγαθές», ας συγκρατήσουμε τη γλώσσα μας «από το κακό και τα χείλη από το να» προφέρουν δόλο. Ας απομακρυνθεί η μνησικακία· διότι «οι οδοί των μνησίκακων οδηγούν στον θάνατο»· ας αποβάλουμε την υπερηφάνεια, διότι «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς» και υπάκουους «δίνει χάρη».