Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 13:10

Παρατήρησε δε πώς από φιλαυτία και ταυτόχρονα υπεροψία, αναίσχυντα αναφωνούσε: «Και ποιος είναι ο πλησίον μου;» Ποιος είναι αυτός, λέει, ώστε να τον αγαπήσω σαν τον εαυτό μου; Υπερέχω όλων· είμαι νομικός· κρίνω τους πάντες, δεν κρίνομαι από κανέναν· δικάζω, και δεν δικάζομαι· διαφέρω από όλους· τυγχάνω ανώτερος όλων· διατάζω τους πάντες· όλοι με έχουν ανάγκη, ενώ εγώ δεν έχω ανάγκη κανέναν· ποιος άραγε είναι ο πλησίον μου, ώστε να τον αγαπήσω σαν τον εαυτό μου; Κανένας λοιπόν, νομικέ, σύμφωνα με εσένα; Τοποθετείς τον εαυτό σου πάνω από όλους; Ταπείνωσε την έπαρσή σου· θυμήσου τον παροιμιαστή που λέει: «Όσοι όμως έχουν επίγνωση του εαυτού τους, είναι σοφοί». Όντως σε αυτά βρίσκεται η δύναμη της ζωής, στο να αγαπά κανείς τον Θεό και τον πλησίον, τα οποία δεν μεταβάλλονται από εμάς, αλλά εντείνονται πέρα από τα ιουδαϊκά μέτρα, ενώ η ένταση αυτή εμπεριέχεται εν δυνάμει στα προαναφερθέντα προστάγματα. Διότι το να αγαπά κανείς τον Θεό εξ όλης της καρδίας, και της ψυχής, και της ισχύος, αναιρεί την αγάπη προς τα χρήματα, προς την ηδονή, και προς την κενή δόξα. Τον απομακρύνει από το κοσμικό φρόνημα, τον καθιστά εκλεκτό του κόσμου, τον ενώνει με τον Χριστό, και, με ένα λόγο, τον κάνει Χριστιανό από Ιουδαίο.

Το να χρησιμοποιεί λοιπόν κανείς έναν τέτοιο λόγο, πιστεύω πως ο καθένας θα ομολογούσε ότι είναι κάτι το λαμπρό και αξιοζήλευτο. Όμως, το να μη φαινόμαστε από πουθενά ότι είμαστε κατάλληλοι γι' αυτό, ίσως θα μας προκαλούσε κάποιο δέος και θα μας καθιστούσε τη σιωπή τρισεπιθύμητη (διότι όσοι έχουν επίγνωση του εαυτού τους είναι σοφοί, σύμφωνα με τη Γραφή), αν ο θείος νόμος δεν μας παρακινούσε στην ανάγκη να μιλήσουμε. «Ιερείς», λέγει, «ακούστε και δώστε μαρτυρία στον οίκο του Ιακώβ, λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτορας». Πρέπει λοιπόν εμείς να εξετάζουμε προσεκτικά τα πράγματα· όμως το να δίνουμε μαρτυρία στον οίκο του Ιακώβ, το προφήτευσε μέσω ενός άλλου προφήτη, λέγοντας: «Αγιάστε νηστεία, κηρύξτε ιερή σύναξη, συγκεντρώστε τους πρεσβυτέρους και όλους τους κατοίκους της γης στον οίκο του Κυρίου του Θεού μας, και κραυγάστε προς τον Κύριο εκτενώς». Διότι, βεβαίως, κανείς δεν θα ισχυριζόταν ότι είναι θεμιτό να εισέρχεται κάποιος με άπλυτα πόδια στα ενδότερα της σκηνής, αλλά μάλλον αφού έχει πρώτα καθαριστεί με κάθε πραότητα και, έχοντας νεκρώσει τα επίγεια μέλη με τους κόπους της άσκησης, τότε πλέον, τότε πρέπει να σπεύδει πέρα από τα θεία καταπετάσματα, κατανοώντας το βαθύ μυστήριο του Σωτήρα μας.

Αυτή, αφού υποδουλώσει την άθλια ψυχή, την αναγκάζει να ικανοποιεί διαρκώς τις άπληστες επιθυμίες της, λαμβάνοντας πάντοτε χωρίς ποτέ να χορταίνει. Μοιάζει με ένα πολυκέφαλο θηρίο, το οποίο με αμέτρητα στόματα στέλνει την τροφή στην αχόρταγη κοιλιά του. Σε αυτήν δεν επέρχεται ποτέ κορεσμός στο να κερδίζει, αλλά αυτό που συνεχώς λαμβάνει μετατρέπεται σε ύλη και προσάναμμα για την επιθυμία απόκτησης περισσότερων. Ποιος λοιπόν, κατανοώντας αυτόν τον δυστυχισμένο βίο, μπορεί να διατίθεται ανελέητα και σκληρά απέναντι σε τέτοιες συμφορές; Η αιτία, ωστόσο, του ότι δεν ελεούμε τους ίδιους τους εαυτούς μας είναι το ότι βρισκόμαστε σε αναισθησία των κακών. Παθαίνουμε ό,τι περίπου παθαίνουν εκείνοι που παραφέρονται από μανία, στους οποίους η υπερβολή του κακού έχει αφαιρέσει ακόμη και την αίσθηση αυτών που υποφέρουν. Εάν λοιπόν κάποιος αποκτήσει επίγνωση του εαυτού του, του πώς ήταν προηγουμένως και του πώς είναι τώρα –λέει άλλωστε κάπου και ο Σολομών ότι «σοφοί είναι όσοι έχουν επίγνωση του εαυτού τους»– ένας τέτοιος άνθρωπος δεν θα παύσει ποτέ να δείχνει έλεος, και σε αυτή τη διάθεση της ψυχής, όπως είναι επόμενο, θα ακολουθήσει και το θείο έλεος. Γι' αυτό λέγει: «Μακάριοι οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν».

Είδα στα γράμματα της αγάπης σου σαν έναν ανδριάντα φιλοτεχνημένο με την ύψιστη ακρίβεια, του οποίου το όνομα ήμουν εγώ, διότι εμένα περιέγραφε το γράμμα. Αλλά, επειδή, κοιτάζοντας με κάθε ακρίβεια τον δικό μου βίο σαν σε κάτοπτρο, διαπίστωσα ότι απέχω πάρα πολύ από την εικόνα που σκιαγράφησαν τα λόγια σου, εσένα μεν σε αποδέχθηκα με θαυμασμό, επειδή και μέσα από αυτά έδειξες την αγάπη σου προς το αγαθό· διότι, θεωρώντας με τέτοιον και αγαπώντας με έπειτα τόσο πολύ, έδωσες την πιο εναργή απόδειξη της χρηστότητας του χαρακτήρα σου, ότι δηλαδή δεν έχεις καμία άλλη αφορμή για να αγαπάς παρά μόνο την αρετή, και νομίζοντας ότι έχω κι εγώ κάποια μετοχή σε αυτή, με συγκατέλεξες στους πιο γνήσιους φίλους σου· *** γι' αυτό θεώρησα ορθό να γνωρίζω τα του εαυτού μου καλύτερα μέσα από εμένα τον ίδιο, παρά να παρασύρομαι από τις μαρτυρίες των άλλων, ακόμη κι αν σε όλα τα άλλα οι μάρτυρες είναι αληθείς· διότι αυτό παραγγέλλει και ο παροιμιώδης λόγος, να γίνονται δηλαδή κριτές του ίδιου τους του εαυτού εκείνοι που πρόκειται να γνωρίσουν τον εαυτό τους σύμφωνα με τον εξωτερικό λόγο.

Εξάλλου, είναι άνδρες σοφοί και συνετοί, και μπορούν να διορθώσουν τον εαυτό τους. Διότι είναι γραμμένο: «Οι σοφοί έχουν επίγνωση του εαυτού τους». Με έκανες σοφότερο από τους εχθρούς μου μέσω της εντολής σου, διότι είναι δική μου στον αιώνα. Δʹ. Ο προφήτης, αφού ομολόγησε ότι αγαπά θερμά τον θείο νόμο, αναθέτει τα πάντα στη θεία χάρη. Διότι, λέει, λαμβάνοντας από εσένα σοφία και γνώση, αγάπησα τον νόμο σου. Διότι μου έδωσες μεγαλύτερη γνώση από τους εχθρούς μου· γι' αυτό, ενώ εκείνοι επιδιώκουν να με εξοντώσουν, εγώ ούτε καν ανέχομαι να αμυνθώ εναντίον εκείνων που με αδικούν· διότι αναλογίζομαι το αιώνιο κέρδος της αρετής. Και ο χορός των αποστόλων τα ίδια διακηρύττει· διότι εχθροί τους ήταν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι. Αυτοί, λοιπόν, έχοντας διδαχθεί τη σοφία από τον Χριστό τον Θεό, κήρυξαν τον ευαγγελικό λόγο, και η διδασκαλία τους επικράτησε στον αιώνα, ενώ των γραμματέων και των Φαρισαίων ήταν πρόσκαιρη. Κατανόησα περισσότερα από όλους όσοι με δίδασκαν, διότι τα μαρτύριά σου είναι η μελέτη μου. Κατανόησα περισσότερα από τους πρεσβυτέρους, διότι αναζήτησα με ζήλο τις εντολές σου. Το να διδάσκουν είναι γνώρισμα των βασιλέων· ενώ το να διδάσκονται, γνώρισμα των υπηκόων. Ο Σαούλ ήταν βασιλιάς, και ήταν πρεσβύτερος και στην ηλικία· όμως ούτε η εξουσία της βασιλείας, ούτε τα χρόνια της ηλικίας του τον έκαναν να σωφρονήσει, αλλά επιθυμούσε να εξοντώσει τον ευεργέτη του.

ΤΙΤΛΟΣ Βʹ. — Περί του «Γνώρισε τον εαυτό σου», δηλαδή «Πρόσεχε τον εαυτό σου»· και ότι πρέπει ο καθένας να εξετάζει προσεκτικά τα δικά του, και να μην περιεργάζεται τα ξένα. «Πρόσεχε τον εαυτό σου και φύλαξε την ψυχή σου με μεγάλη επιμέλεια, μήπως ξεχάσεις όλα τα λόγια που είδαν τα μάτια σου· και ας μην απομακρυνθούν από την καρδιά σου.» «Όσοι έχουν επίγνωση του εαυτού τους, είναι σοφοί.» «Να φυλάγεσαι και να προσέχεις πάρα πολύ, γιατί περπατάς μαζί με την πτώση σου.» «Σε φίλο και σε εχθρό μην διηγείσαι βίους, αλλά επαίνους.»

ΣΤΟΙΧΕΙΟ Υ΄. ΤΙΤΛΟΣ Α΄. — Περί του υβριστού. «Αυτούς που συμπεριφέρονται με ύβρη τους ταπείνωσε.» «Κάθε υβριστή ταπείνωσέ τον.» «Ο κακός διαπράττει τα κακά με ύβρη.» «Τους οίκους των υβριστών τους κατακρημνίζει ο Κύριος.» «Η γλώσσα εκείνου που έχει υβριστικό βλέμμα είναι άδικη.» «Όπου εισέλθει η ύβρις, εκεί υπάρχει και η ατιμία.» «Είναι προτιμότερος ο πράος με ταπεινοφροσύνη, παρά αυτός που μοιράζεται λάφυρα με ύβρη.» «Οι υψηλόφρονες λόγω της ύβρεώς τους θα συντριβούν και θα ταπεινωθούν.» Όπως ακριβώς στα ερημικά μέρη η ηχώ επιστρέφει και πάλι ακέραιη σε εκείνον που φώναξε, έτσι και οι ύβρεις επιστρέφουν στον λοίδορο. Ή μάλλον, ο μεν ήχος αποδόθηκε ο ίδιος, ενώ η λοιδορία επανέρχεται αυξημένη.

Διότι το δικό σου πένθος αποτέλεσε έλεγχο των κακών στα οποία έχουμε εμπλακεί· και εξύπνησε τη διάνοιά μας που κοιμόταν βαθιά, και εξάσκησε τη μνήμη που ήταν καλυμμένη με το πέπλο της αλαζονείας που προκαλεί έπαρση· και μας έκανε να αποκτήσουμε επίγνωση του εαυτού μας, αισθανόμενοι σύμμετρα την όχληση των δικών μας αμαρτημάτων. Και σε κάποιο βαθμό μας κατέστησε μετόχους της σοφίας, καθώς αποκτήσαμε διάγνωση των δικών μας σφαλμάτων, εάν βέβαια αληθεύει εκείνος που λέει: «Σοφοί είναι όσοι έχουν επίγνωση του εαυτού τους». Μην παύσεις, λοιπόν, τίμιε Πατέρα, και με τον λόγο να ανακαινίζεις τη διάνοιά μας, και με την προσευχή να ζητάς για εμάς τη λύτρωση από τα κακά, ώστε να λάβεις για αυτά μισθό από τον Θεό, ο Οποίος χορηγεί την τέλεια κάθαρση της ψυχής κατά τη συνείδηση.