Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 14:29

Έχει γραφτεί: σε πολυπληθές έθνος βρίσκεται η δόξα του βασιλιά, ενώ στην έλλειψη λαού η συντριβή του άρχοντα. Ο μακρόθυμος άνδρας έχει πολλή φρόνηση, ενώ ο ολιγόψυχος είναι εξαιρετικά άφρων. Προσευχόμαστε να αξιωθούμε κάποιου χαρίσματος, και όταν το αξιωνόμαστε, το καταφρονούμε. Εκείνος που φροντίζει τον αδελφό του με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου, η ψυχή του θα είναι ευάρεστη στον Κύριο· ενώ εκείνος που καταφρονεί τη ζωή του αμαρτάνει στον Θεό. Μη χαίρεσαι για την έλλειψη παιδείας του αδελφού σου, διότι δεν είναι δόξα αυτό που οδηγεί σε ατιμία. Μη φθονείς την προκοπή των αδελφών σου· διότι λέει η Γραφή: δεν έχω μεγαλύτερη χαρά από τούτο, να ακούω ότι τα παιδιά μου πορεύονται μέσα στην αλήθεια. Έχει γραφτεί: εκείνοι που δεν έχουν καθοδήγηση, πέφτουν σαν τα φύλλα· ενώ η σωτηρία βρίσκεται εκεί που υπάρχουν πολλές συμβουλές. Εάν μάλιστα ο αδελφός έχει πνευματική γνώση, μη λυπήσεις το πνεύμα του, εφόσον πορεύεται με οσιότητα.

Ϛ΄ Περί μακροθυμίας. Πραγματικά μακάριος είναι ο άνθρωπος, ο οποίος απέκτησε μακροθυμία, διότι αυτόν τον επαινεί και η Αγία Γραφή, λέγοντας: ο μακρόθυμος άνδρας διαθέτει πολλή φρόνηση. Και τι περισσότερο υπάρχει από αυτό; Διότι ο μακρόθυμος βρίσκεται πάντοτε σε χαρά, σε ευφροσύνη, σε αγαλλίαση, διότι ελπίζει στον Κύριο. Ο μακρόθυμος είναι απαλλαγμένος από την οργή, διότι τα πάντα υπομένει. Ο μακρόθυμος δεν εξάπτεται γρήγορα σε οργή, δεν τρέπεται σε ύβρεις, δεν κινείται εύκολα από κενά λόγια, όταν αδικείται δεν λυπείται, δεν αντιστέκεται σε αυτούς που του αντιστέκονται, σε κάθε πράγμα παραμένει σταθερός. Δεν είναι ευάλωτος σε απάτες, δεν εξωθείται εύκολα σε παροξυσμό, στις θλίψεις χαίρεται, με κάθε αγαθό έργο συμβιώνει, αντιμετωπίζει με χαρά όλους όσους τον φθονούν. Όταν λαμβάνει εντολές δεν αντιλέγει, όταν επιπλήττεται δεν σκυθρωπάζει, με τη μακροθυμία πάντοτε θεραπεύει τον εαυτό του.

Να αποφεύγεις την υπερηφάνεια, διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους. Να αποστρέφεσαι την ψευδολογία, διότι θα αφανίσει ο Θεός όλους όσους μιλούν το ψεύδος. Να φυλάγεσαι από τον φθόνο, διότι αρχηγός του είναι ο διάβολος και διάδοχός του ο Κάιν, ο οποίος φθόνησε τον αδελφό του και από φθόνο διέπραξε φόνο. Να συμβουλεύεις τις αδελφές μου να αγαπούν τον Θεό και να αρκούνται μόνο στους δικούς τους άνδρες. Παρομοίως, να συμβουλεύεις και τους αδελφούς μου να αρκούνται στις συζύγους τους. Τις παρθένους να τις προφυλάσσεις ως κειμήλια του Χριστού. Να είσαι μακρόθυμος, για να έχεις πολλή φρόνηση. Να μην παραμελείς τους φτωχούς, ανάλογα με την ευχέρειά σου, διότι με τις ελεημοσύνες και την πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες.

Προς τον Δίδυμο Σχολαστικό. Πράγματι, ο μακρόθυμος άνθρωπος διαθέτει μεγάλη φρόνηση. Διότι έχει λεχθεί αυτό, επειδή το να έχει κανείς ευρεία και μεγάλη ψυχή σημαίνει να μην ελέγχεται από τίποτα, αλλά και τον θυμό, που είναι το πιο οξύ από όλα τα πάθη, ο οποίος και διαφεύγει της σκέψης και προτρέχει των λογισμών, να τον χαλιναγωγεί και να τον περιορίζει μέσα στα οικεία του όρια. Σε αντιδιαστολή με αυτόν τον μεγαλόψυχο έθεσε τον μικρόψυχο, λέγοντας: «Ο δε ολιγόψυχος είναι υπερβολικά άφρων». Διότι εκείνος που, εξαιτίας της μικροψυχίας του, κλονίζεται από όλα τα πάθη είναι εντελώς ανόητος.

Ο μακρόθυμος άνθρωπος έχει πολλή φρόνηση, ενώ ο ολιγόψυχος είναι ισχυρώς άφρων. [Ό.π.] Παρατήρησε και στις δύο περιπτώσεις την έμφαση: το «πολύς» και το «ισχυρώς»· διότι τίποτα δεν αποτελεί τόσο ισχυρό τεκμήριο ανοίας, όσο η ολιγοψυχία, και τίποτα δεν αποτελεί τεκμήριο τόσο τέλειας φρόνησης, όσο η μακροθυμία. Πώς θα μπορούσε άλλωστε κάποιος να μακροθυμήσει, παρά μόνο εάν εξετάζει τα πάντα με εξαιρετική ακρίβεια; Ο πράος άνθρωπος θεραπεύει το πάθος του θυμού της καρδιάς· διότι, έχοντας κυριαρχήσει πάνω στην οργή και στον θυμό, θεραπεύει την ίδια την καρδιά που ταράσσεται από αυτόν. Η δε συνετή νόηση, σαν το σαράκι των οστών, εισδύοντας στις δυνάμεις της ψυχής, τις ανατέμνει και επιθυμεί να τρέφεται από αυτές.

Πώς; Κάνοντας αυτό, γίνεσαι ίσος με τον Θεό. Εκείνος, εάν αγαπηθεί από εσένα, δεν κέρδισε τίποτα το σπουδαίο· διότι αγαπήθηκε από έναν ομόδουλο. Εσύ όμως, εάν αγαπήσεις τον ομόδουλό σου, κέρδισες κάτι μέγα· διότι γίνεσαι όμοιος με τον Θεό. Βλέπεις ότι δεν κάνεις χάρη σε εκείνον, αλλά στον εαυτό σου; Διότι το έπαθλο δεν το προσφέρει σε εκείνον, αλλά σε εσένα. «Τι γίνεται λοιπόν», λέει, «εάν αυτός είναι πονηρός;» Τόσο μεγαλύτερος θα είναι ο μισθός σου· και πρέπει να του χρωστάς ευγνωμοσύνη για την πονηρία του, ακόμη και αν, παρόλο που ευεργετείται μύριες φορές, παραμένει κακός. Διότι, εάν δεν ήταν υπερβολικά κακός, δεν θα αυξανόταν υπερβολικά και ο δικός σου μισθός. Ώστε, η δικαιολογία για να μην τον αγαπάς, το να λες δηλαδή ότι είναι πονηρός, αυτή ακριβώς είναι η αιτία για να τον αγαπάς. Αφαίρεσε τον αντίπαλο, και καταργείς την αφορμή για τους στεφάνους. Δεν βλέπεις τους αθλητές πώς, αφού γεμίσουν σάκους με άμμο, γυμνάζονται με αυτόν τον τρόπο; Εσύ όμως δεν έχεις ανάγκη να επινοήσεις κάτι τέτοιο· η ζωή είναι γεμάτη από εκείνους που σε γυμνάζουν και σε κάνουν ισχυρό. Δεν βλέπεις ότι και τα δέντρα, όσο περισσότερο κλονίζονται από τους ανέμους, τόσο γίνονται ισχυρότερα και πιο πυκνά; Έτσι λοιπόν και εμείς, εάν είμαστε μακρόθυμοι, θα γίνουμε και ισχυροί. Διότι, λέει η Γραφή, ο μακρόθυμος άνθρωπος έχει πολλή φρόνηση· ενώ ο ολιγόψυχος είναι ισχυρώς άφρων. Βλέπεις πόσο μεγάλο είναι το εγκώμιο για τον πρώτο; Βλέπεις πόσο μεγάλη είναι η κατηγορία για τον δεύτερο; «Ισχυρώς άφρων», δηλαδή, πάρα πολύ.

Αν, λοιπόν, γελάσεις, τόση θα είναι η διαφορά μεταξύ σου και εκείνου, όση ανάμεσα σε ένα παιδί και σε έναν άνδρα· αν όμως εξαγριωθείς, έχεις γίνει ο ίδιος παιδί· διότι αυτοί που οργίζονται είναι πιο ανόητοι από τα παιδιά. Πες μου, λοιπόν, αν δει κανείς ένα παιδί να εξαγριώνεται, δεν το περιγελά; Αυτό ακριβώς μπορεί να δει κανείς να συμβαίνει και με όσους οργίζονται· οι άνθρωποι αυτοί είναι μικρόψυχοι, και εφόσον είναι μικρόψυχοι, είναι και άφρονες. Διότι, όπως λέει η Γραφή, «ο μικρόψυχος είναι εξαιρετικά άφρων». Επομένως, ο άφρων είναι νήπιο. «Αντίθετα, ο μακρόθυμος», λέει, «έχει πολλή φρόνηση». Αυτήν ακριβώς τη μακροθυμία ας επιδιώκουμε, από την οποία προκύπτει πολλή σύνεση σε όσους την κατορθώνουν, ώστε να αξιωθούμε τα αγαθά που μας έχουν υποσχεθεί, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα, και ταυτόχρονα στο Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, το κράτος, η τιμή και η προσκύνηση, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ομιλία ΛΓ'. Η αγάπη μακροθυμεί, αγαθοποιεί, δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται. Α'. Επειδή, λοιπόν, αποφάνθηκε ότι και η πίστη και η γνώση και η προφητεία και το χάρισμα των γλωσσών και τα χαρίσματα των ιαμάτων και ο τέλειος βίος και το μαρτύριο δεν έχουν κανένα μεγάλο όφελος όταν απουσιάζει αυτή, αναγκαστικά στη συνέχεια περιγράφει το ασύλληπτο κάλλος της, σαν να στολίζει την εικόνα της χρησιμοποιώντας ως χρώματα τα διάφορα μέρη της αρετής, και συνθέτοντας με ακρίβεια όλα τα μέλη της. Αλλά μην προσπεράσεις βιαστικά, αγαπητέ, τα λεγόμενα, αλλά να εξετάζεις το καθένα από αυτά με πολλή επιμέλεια, ώστε να γνωρίσεις και τον θησαυρό του πράγματος, και την τέχνη του ζωγράφου. Πρόσεξε, λοιπόν, από πού ξεκίνησε αμέσως, και τι τοποθέτησε πρώτο ως αίτιο όλων των αγαθών. Και ποιο είναι αυτό; Η μακροθυμία· αυτή είναι η ρίζα όλης της φιλοσοφίας. Γι' αυτό και κάποιος σοφός έλεγε: «Ο μακρόθυμος άνδρας διαθέτει πολλή φρόνηση, ενώ ο ολιγόψυχος είναι εξαιρετικά άφρων». Και συγκρίνοντάς τον με πόλη, και μάλιστα ισχυρή, είπε ότι είναι πιο ασφαλής από εκείνη.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΒ΄. — Περί υπομονής και μακροθυμίας. «Είπε ο Δαβίδ: Αφήστε τον να καταριέται, διότι ο Κύριος του το είπε· ίσως ο Κύριος επιβλέψει στην ταπείνωσή μου, και μου ανταποδώσει αγαθά αντί για την κατάρα αυτή.» «Όλοι όσοι σε προσμένουν με υπομονή δεν πρόκειται να ντροπιαστούν.» «Να δείχνεις ανδρεία, και ας κραταιώνεται η καρδιά σου, και να υπομένεις τον Κύριο.» «Ο φρόνιμος άνδρας υποφέρει πολλά. Ο μακρόθυμος άνδρας έχει άφθονη φρόνηση.» — «Ο μακρόθυμος θα κατασιγάσει τις διαμάχες.» «Ο ελεήμων άνδρας είναι μακρόθυμος.» «Θα υποφέρω την οργή του Κυρίου, διότι αμάρτησα ενώπιόν του.» «Αγαθός είναι ο Κύριος σε αυτούς που τον υπομένουν κατά την ημέρα της θλίψης.» «Εάν καθυστερήσει, υπόμεινέ τον, διότι ερχόμενος θα φθάσει, και δεν θα αργήσει.» «Περίμενέ με, λέει ο Κύριος, μέχρι την ημέρα της αναστάσεώς μου ως μαρτυρία· διότι θα επιβάλω την κρίση σε συνάξεις εθνών.» «Στέφανος θα υπάρξει σε όσους υπομένουν, και σε όσους είναι χρήσιμοι σε αυτήν.» «Μακάριοι όλοι όσοι παραμένουν σταθεροί σε αυτόν.» «Εκείνοι που προσμένουν τον Θεό, θα ανανεώσουν τη δύναμή τους, θα βγάλουν φτερά σαν τους αετούς· θα τρέξουν, και δεν θα κοπιάσουν· θα βαδίσουν, και δεν θα πεινάσουν.» «Τέκνα, δείξτε μακροθυμία για την οργή που ήρθε εναντίον σας. Διότι σε καταδίωξε ο εχθρός σου, αλλά γρήγορα θα δεις την καταστροφή του, και θα πατήσεις πάνω στον τράχηλό του.» «Αγαθός είναι ο Κύριος σε όσους τον προσμένουν.» «Μέχρι ενός καιρού θα δείξει ανοχή ο μακρόθυμος, και ύστερα θα του αποδοθεί ευφροσύνη.»

Να ασκείς την υπομονή, μέσω της οποίας γνωρίσαμε ότι ασκήθηκαν οι μάρτυρες. ΤΙΤΛΟΣ ΙΓʹ. — Περί εκείνων που δεν δείχνουν υπομονή, αλλά ολιγοψυχούν. «Ο ολιγόψυχος είναι υπερβολικά άφρων.» «Ποιος θα υποφέρει τον ολιγόψυχο άνδρα;» «Αλίμονο σε εσάς που έχετε χάσει την υπομονή.»

Εκείνος που δοκιμάζει τα πάντα και κρατά το καλό, κατά συνέπεια θα απέχει από κάθε τι πονηρό. Ο μακρόθυμος άνθρωπος έχει μεγάλη σύνεση, ομοίως και εκείνος που τείνει το αυτί του σε λόγια σοφίας. Χωρίς τη μνήμη του Θεού δεν μπορεί να υπάρξει αληθινή γνώση, διότι χωρίς την πρώτη, η δεύτερη είναι νόθη.

ΚΔ΄. Ο μακρόθυμος άνδρας έχει πολλή φρόνηση, διότι ανάγει όλα όσα του συμβαίνουν στο τέλος, και προσμένοντας αυτό, υπομένει τα λυπηρά. Το δε τέλος είναι η αιώνια ζωή, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο· αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό.

Δηλαδή, είναι καλός ο μακρόθυμος, διότι διαθέτει πολλή φρόνηση, μη πράττοντας ούτε προφέροντας κάποιον παράλογο λόγο από μικροψυχία· δεν είναι όμως καλός ο υψηλόφρων, διότι ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, ενεργώντας εναντίον τους επειδή δεν έχουν το δικό Του φρόνημα. Ας μην κινείται, λοιπόν, με ευκολία η ψυχή σου προς οργήν, ακόμη κι αν την προσποιείσαι προκειμένου, με τη σκυθρωπότητα του προσώπου σου, να αναστείλεις την ορμή των πολλών προς την αμαρτία· διότι ο θυμός ενοικεί μέσα στους ασύνετους, και όχι στους σοφούς.

Για να μη συμβεί λοιπόν αυτό και για να μας απαλλάξει από τον βόρβορο της αμαρτίας, μας δίνει εντολή ο Δεσπότης λέγοντας τα εξής: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Η μεν πραότητα θα καταπραΰνει την αγριότητα του αντίπαλού της, του ανήμερου θυμού, και θα σας καταστήσει χρηστούς και ήμερους, τόσο όταν σας βλέπουν όσο και όταν βλέπετε τους συνανθρώπους σας, διότι «ο θυμώδης άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής» και «ο θυμός καταστρέφει και τους συνετούς» και «ο οξύθυμος άνθρωπος προκαλεί πτώση στον ίδιο του τον εαυτό», ενώ «ο μακρόθυμος έχει πολλή φρόνηση, ο δε ολιγόψυχος είναι πολύ άφρων». Γι' αυτό και λέει «μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά», ώστε μέσω μεν της πραότητας να μπορέσετε να αποκρούσετε τις αταξίες του θυμού, και μέσω της ταπεινότητας της καρδιάς να καταβάλετε εύκολα την υπερηφάνεια, «και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας· διότι ο ζυγός μου είναι χρηστός και το φορτίο μου ελαφρύ».