Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 15:1

Αλλά χάρις οφείλεται στον Κύριο που σου έδωσε τη βασιλεία· διότι όλοι βεβαιώθηκαν τόσο για τη δική σου φιλανθρωπία όσο και για τη δική τους πονηρία, εξαιτίας της οποίας άλλωστε εξ αρχής διέφυγα, ώστε εγώ μεν να σου απευθύνω αυτά τα λόγια, εσύ δε να βρεις προς ποιον να δείξεις φιλανθρωπία. Παρακαλώ, λοιπόν, επειδή είναι γραμμένο: «Η ήπια απάντηση αποτρέπει την οργή»· και «Είναι ευπρόσδεκτοι στον βασιλιά οι δίκαιοι συλλογισμοί»· αφού δεχθείς και τούτη την απολογία, επίστρεψε στις πατρίδες τους και στις Εκκλησίες όλους τους επισκόπους και τους άλλους κληρικούς, ώστε αφενός να φανερωθεί η πονηρία των συκοφαντών, και αφετέρου εσύ, και τώρα και κατά την ημέρα της κρίσεως, να έχεις την παρρησία να πεις στον Κύριο και Σωτήρα μας και παμβασιλέα Ιησού Χριστό: «Κανέναν από τους δικούς σου δεν άφησα να χαθεί»· αλλά εκείνοι που επιβουλεύτηκαν τους πάντες είναι αυτοί εδώ· εγώ, αντίθετα, και για εκείνους που πέθαναν, και για τις παρθένους που βασανίστηκαν, καθώς και για τα υπόλοιπα που συνέβησαν εις βάρος των Χριστιανών, θλίφτηκα βαθιά· τους δε εξορίστους τούς επανέφερα και τους απέδωσα στις δικές τους Εκκλησίες.

Αλλά χάρις στον Κύριο που σου έδωσε τη βασιλεία· διότι όλοι πείστηκαν και για τη δική σου φιλανθρωπία και για τη δική τους πονηρία, εξαιτίας της οποίας εξάλλου αρχικά διέφυγα, ώστε από τη μια πλευρά εγώ να σου απευθύνω αυτά τα λόγια, και από την άλλη εσύ να βρεις σε ποιον να δείξεις φιλανθρωπία. Παρακαλώ, λοιπόν, επειδή ακριβώς έχει γραφτεί: «Μια ταπεινή απόκριση αποτρέπει την οργή»· και, «Είναι ευπρόσδεκτοι στον βασιλιά οι δίκαιοι λογισμοί», αφού αποδεχθείς και τούτη την απολογία, απόδωσε στις πατρίδες τους και στις Εκκλησίες όλους τους επισκόπους και τους άλλους κληρικούς, ώστε αφενός μεν να φανερωθεί η πονηρία των συκοφαντών, και αφετέρου εσύ, και τώρα και κατά την ημέρα της κρίσεως, να έχεις την παρρησία να πεις στον Κύριο και Σωτήρα μας και παμβασιλέα Ιησού Χριστό: «Κανέναν από τους δικούς σου δεν απώλεσα· απεναντίας, αυτοί είναι εκείνοι που επιβουλεύθηκαν τους πάντες· ενώ εγώ, για εκείνους που θανατώθηκαν, για τις παρθένους που βασανίστηκαν, και για όλα τα άλλα που έγιναν εις βάρος των Χριστιανών θλίφτηκα βαθιά· τους εξόριστους, όμως, τους επανέφερα και τους απέδωσα στις δικές τους Εκκλησίες».

Διότι, όταν αυτό παραμένει μέσα στην καρδιά μας και τυφλώνει τον οφθαλμό της διάνοιας με τις σκοτεινές ταραχές, ούτε διάκριση των συμφερόντων μπορούμε να αποκτήσουμε, ούτε να επιτύχουμε την κατανόηση της πνευματικής γνώσης, ούτε να γίνουμε μέτοχοι της αληθινής ζωής, ούτε θα γίνει ο νους μας δεκτικός της θεωρίας του θείου και αληθινού φωτός. Διότι, λέει, «ταράχθηκε από τον θυμό ο οφθαλμός μου»· ούτε όμως θα γίνουμε μέτοχοι της σοφίας, έστω και αν θεωρούμαστε κατεξοχήν σοφοί στους συλλογισμούς μας, επειδή είναι γραμμένο ότι «ο θυμός θα αναπαυθεί στον κόρφο των αφρόνων». Αλλά ούτε τις σωτήριες ακτίνες της διακρίσεως μπορούμε να αποκτήσουμε, ακόμη και αν θεωρούμαστε από τους ανθρώπους ως οι πλέον φρόνιμοι, διότι έχει γραφτεί ότι «η οργή καταστρέφει και τους φρονίμους». Ούτε μπορούμε να ακολουθήσουμε τις κατευθύνσεις της δικαιοσύνης με νηφάλια καρδιά, διότι έχει γραφτεί ότι «η οργή του ανθρώπου δεν κατεργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού». Ούτε πάλι μπορούμε να αποκτήσουμε την κοσμιότητα και την ευσχημοσύνη που επαινούνται από όλους, επειδή είναι γραμμένο: «Ο θυμώδης άνδρας δεν είναι ευσχήμων». Εκείνος, λοιπόν, που βούλεται να φτάσει στην τελειότητα και επιθυμεί να διεξαγάγει νομίμως τον πνευματικό αγώνα, ας είναι απαλλαγμένος από κάθε ελάττωμα οργής και θυμού, και ας ακούσει τι παραγγέλλει το ίδιο το σκεύος της εκλογής λέγοντας: «Κάθε πικρία και οργή και θυμός και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εμάς, μαζί με κάθε κακία».

Ομιλία Ι΄. Κατά των οργιζομένων. Όπως ακριβώς συμβαίνει με τα ιατρικά παραγγέλματα, όταν δίνονται εύστοχα και σύμφωνα με τους κανόνες της τέχνης, η ωφέλειά τους αποδεικνύεται κυρίως μετά την εφαρμογή τους στην πράξη· έτσι συμβαίνει και με τις πνευματικές παραινέσεις, όταν δηλαδή τα παραγγέλματα λάβουν το αποτέλεσμα που τα επιβεβαιώνει, τότε αναφαίνεται η σοφία και η ωφέλειά τους για τη διόρθωση του βίου και την τελείωση αυτών που τα ακολουθούν. Διότι, ακούγοντας αφενός τις Παροιμίες να αποφαίνονται ρητά ότι «η οργή καταστρέφει ακόμη και τους συνετούς»· ακούγοντας αφετέρου και τις αποστολικές παραινέσεις: «Κάθε οργή και θυμός και κραυγή ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία»· και τον Κύριο να λέει ότι «εκείνος που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του είναι ένοχος στο κριτήριο»· τώρα που γνωρίσαμε το πάθος από εμπειρία, όχι επειδή γεννήθηκε μέσα μας, αλλά επειδή έπεσε πάνω μας από έξω σαν κάποια απροσδόκητη καταιγίδα, τότε μάλιστα κατανοήσαμε πλήρως το θαυμαστό μεγαλείο των θείων παραγγελμάτων. Αφού εμείς οι ίδιοι δώσαμε τόπο στην οργή, σαν να δίναμε διέξοδο σε ένα βίαιο ρεύμα, και παρατηρώντας μέσα σε ησυχία την άσχημη ταραχή εκείνων που κυριεύονται από το πάθος, αναγνωρίσαμε έμπρακτα την ευστοχία του ρητού: ότι «ο θυμώδης άνδρας δεν είναι ευπρεπής». Διότι, όταν το πάθος αυτό παραμερίσει τους λογισμούς και αναλάβει μία φορά την κυριαρχία της ψυχής, αποθηριώνει εντελώς τον άνθρωπο, και δεν του επιτρέπει ούτε καν να είναι άνθρωπος, εφόσον δεν διαθέτει πλέον τη βοήθεια της λογικής.

Διότι με την υποταγή στον Κύριο νοείται η εκπλήρωση κάθε εντολής· επειδή υπακούει στους νόμους Του και υποβάλλει απαλά και πειθήνια τον αυχένα, εκείνος που ευαρεστείται στα δεσποτικά θελήματα και δεν ανέχεται να υποστεί την κατηγορία της απείθειας. Και στο να Τον ικετεύει, έγκειται η δοξολογία, και το να αναπέμπει αρμονικές ωδές μαζί με συνυφασμένη προσευχή, σαν ένα νοητό θυμίαμα της λαμπρότητας των έργων, που αναδίδει ευωδία ενώπιον του Θεού. Εδώ λοιπόν ονομάζει υποταγή την απομάκρυνση από τα κακά· διότι κανένας που αμαρτάνει δεν έχει υποταχθεί στον Κύριο. «Παύσον ἀπὸ ὀργῆς, καὶ ἐγκατάλιπε θυμόν». Επωφελές είναι το παράγγελμα και πάρα πολύ πρέπον για όσους έχουν υποταχθεί στον Θεό. Πρέπει δηλαδή, λέει, να είναι πράοι και απόλυτα ισορροπημένοι, να έχουν αταραξία στον νου, αγαπώντας πάντοτε τη γαλήνη που προέρχεται από τη μακροθυμία, και να μένουν μακριά από τα κύματα της οργής. Διότι είναι γεγραμμένο ότι η οργή καταστρέφει ακόμη και τους συνετούς.

Διότι, αν και είχε αξιωθεί να βρίσκεται σε πλεονεκτικότερη θέση λόγω της ευλογίας του πατέρα του, και είχε τιμηθεί με τη δόξα των πρωτοτοκίων, και είχε βοηθό του τον Θεό, υποχωρούσε με τρόπο ιεροπρεπή, έχοντας επιλέξει να κατορθώνει πάντοτε το εξής: «Εάν είναι δυνατόν, σε ό,τι εξαρτάται από εσάς, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους». Διότι κάποτε ένας λόγος τραχύς, απότομος και γεμάτος υπεροψία θα γίνει ανυπόφορος σε κάποιους. Όπως δε έγραψε ο σοφός Παροιμιαστής, «Η υποχωρητική απόκριση αποτρέπει τον θυμό». Και δες, σε παρακαλώ, την επιδεξιότητα του δικαίου προς την ευσέβεια. Διότι αφενός αποστέλλει αγγελιαφόρους για να ζητήσουν ειρήνη και για να μεταφέρουν τους πιο ήπιους λόγους προς τον Ησαύ· επειδή τους πρόσταξε να επαναλαμβάνουν συνεχώς: «Αυτά λέει ο δούλος σου ο Ιακώβ». Αφετέρου δε, ο ίδιος στρέφεται πάλι σε προσευχές, και δεν εγκαταλείπει την πάντοτε σωτήρια βοήθειά τους. Επιβεβαιώνει δε ότι την ελπίδα για το μέλλον φώτιζε η εμπειρία των παρελθόντων, λέγοντας: «Με αυτήν εδώ τη ράβδο μου διάβηκα τον Ιορδάνη, ενώ τώρα έχω γίνει δύο στρατόπεδα». Διότι εννοούσε ότι: «Έχοντας μαζί μου από την πατρίδα μου μόνο αυτή τη ράβδο διέσχισα τον Ιορδάνη, και έγινα κύριος πολλών πραγμάτων, επειδή είχα τη δική σου εύνοια, Δέσποτα». Θα γνωρίσουμε λοιπόν μέσα από αυτά και εμείς, ότι πρέπει να είμαστε πράοι και ειρηνικοί, και να επιδιώκουμε με κάθε τρόπο να ζούμε χωρίς διαμάχες. «Διότι ο δούλος του Κυρίου», λέει, «δεν πρέπει να μάχεται, αλλά να είναι ήπιος προς όλους», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

ΚΣΤ΄. Η δροσιά αντέχει περισσότερο την ηλιακή ακτίνα που πέφτει το πρωί, παρά παρέμενε σε εκείνον κάποιο υπόλειμμα θυμού· αλλά ταυτόχρονα μιλούσε, και η οργή του έφευγε μαζί με τα λόγια του, αφήνοντας μόνο την αγαθότητα, και ποτέ δεν φαινόταν να διαρκεί περισσότερο από τον ήλιο· ούτε καλλιέργησε την οργή που καταστρέφει ακόμη και τους συνετούς, ούτε αποτύπωσε κάποιο ίχνος δικής του κακίας στο σώμα του, αλλά διέσωζε τη γαλήνη ακόμη και μέσα στην ταραχή. Γι' αυτόν τον λόγο συνέβαινε σε εκείνον το πιο παράδοξο: να είναι ο μόνος που επιτιμούσε, αλλά και ο μόνος που αγαπιόταν και θαυμαζόταν από τους εγκαλουμένους, καθώς η χρηστότητά του νικούσε την οργή. Και όντως είναι πιο πολύτιμο να διαπαιδαγωγείται κανείς από τον δίκαιο, παρά να εγκαταλείπεται από τον πονηρό· διότι του πρώτου ακόμη και η τραχύτητα είναι προσηνής λόγω της ωφέλειας, ενώ του δεύτερου ακόμη και η χρηστότητα είναι ύποπτη λόγω της κακοήθειας. Και παρόλο που διέθετε τέτοια ψυχή και ήθος, απλό και θεοειδές, ωστόσο ήταν και κάπως φοβερός στους υβριστές εξαιτίας της ευσέβειάς του· ή μάλλον, δεν ήταν τίποτε άλλο αυτό που τους έπληττε, παρά η περιφρονημένη απλότητά του. Διότι δεν ήταν δυνατόν να εκστομίσει λόγο ευχής ή κατάρας, χωρίς να προκαλέσει αμέσως είτε ένα διαρκές αγαθό είτε μια πρόσκαιρη λύπη· διότι το πρώτο προερχόταν από τα βάθη της ψυχής του, ενώ το δεύτερο βρισκόταν μόνο στα χείλη του και αποτελούσε απλώς μια πατρική επίπληξη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ΄. Η οργή καταστρέφει και τους φρόνιμους· η ταπεινή απόκριση αποτρέπει τον θυμό· ενώ ο λυπηρός λόγος εγείρει την οργή. [Cod. f. 65 a.] Άρα από εμάς εξαρτάται το παν, και το να εγείρουμε και το να κατευνάζουμε· άρα δεν είναι ο Κύριος που οργίζεται, αλλά εμείς είμαστε που προκαλούμε το να οργίζεται Εκείνος ή όχι· εάν λοιπόν [η οργή] καταστρέφει τους φρόνιμους, πόσο μάλλον ισχύει για εκείνους για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Τον άφρονα τον εξοντώνει η οργή»; Πράγμα που συμβαίνει βέβαια να το πάθει από απροσεξία και ο φρόνιμος. Η δε υποχωρητική [απόκριση] αποτρέπει τον θυμό, δηλαδή η στάση εκείνου που αποκρίνεται, όταν φαίνεται ταπεινή και δεν περιέχει τίποτα το τραχύ. Η ίαση της γλώσσας είναι δέντρο ζωής. Και θεραπεύεται η γλώσσα όταν δεν αμαρτάνει με τον λόγο· διότι ασθένεια της γλώσσας είναι η διά μέσου αυτής αμαρτία· θα πληρωθεί δε προφανώς από το Άγιο Πνεύμα εκείνος που την προφυλάσσει και δεν αμαρτάνει με τη γλώσσα. Τα χείλη των σοφών δεσμεύονται από την επίγνωση· οι καρδιές όμως των αφρόνων δεν είναι ασφαλείς. [Cod. f. 66 b.] Παρατήρησε ότι οι μεν είναι ασφαλείς και εξωτερικά ως προς τη γλώσσα και διαθέτουν σύνεση, ενώ οι δε, δεν είναι ούτε εσωτερικά· διότι έχουν διαφθαρεί από την ίδια την καρδιά. Ή σημαίνει ότι οι φαύλοι κινούν τη γλώσσα τους για να ομιλούν, μη έχοντας συναίσθηση της δυνάμεως των λεγομένων· ενώ οι σοφοί, λόγω της επίγνωσής τους, συγκρατούν τα χείλη τους.

Μην αντινομοθετείς στον Θεό· σε Εκείνον να υπακούς. Δεν είσαι εσύ αγαθότερος από Αυτόν που μας δημιούργησε. Είπε Εκείνος: «Όταν σε υβρίζουν, να το υπομένεις»· εσύ λες: «Ανταποδίδω την ύβρη, για να μη γίνει αχρείος». Εσύ λοιπόν νοιάζεσαι περισσότερο για αυτόν; Αυτά τα λόγια δείχνουν πάθος, σκληρότητα, αλαζονεία και διάθεση να βάζεις δικούς σου νόμους αντίθετους με του Θεού. Διότι, ακόμη και αν επρόκειτο να βλαφθεί, δεν έπρεπε εσύ να υπακούσεις; Όταν ο Θεός προστάζει κάτι, ας μην αντινομοθετούμε εμείς. «Η υποχωρητική απάντηση», λέει η Γραφή, «αποτρέπει την οργή». Άρα, το πετυχαίνει αυτό υποχωρώντας, και όχι εναντιωνόμενη. Αν ωφελεί εσένα, ωφελεί και εκείνον· αν όμως βλάπτει εσένα, ο οποίος πρόκειται να τον διορθώσεις, τότε βλάπτει πολύ περισσότερο εκείνον. «Ιατρέ, θεράπευσε τον εαυτό σου». Σου μίλησε άσχημα; Εσύ να τον επαινέσεις. Σε λοιδόρησε; Να τον εγκωμιάσεις. Σε επιβουλεύθηκε; Να τον ευεργετήσεις. Να του ανταποδίδεις τα αντίθετα, αν βεβαίως φροντίζεις καθόλου για τη σωτηρία του, και να μη θέλεις να ικανοποιήσεις το δικό σου πάθος εκδικούμενος. Και όμως, λέει κάποιος, πολλές φορές, ενώ απόλαυσε μακροθυμία, έγινε χειρότερος. Αυτό δεν οφείλεται σε εσένα, αλλά σε εκείνον. Θέλεις να μάθεις τι υπέμεινε ο Θεός; Γκρέμισαν τα θυσιαστήριά Του, σκότωσαν τους προφήτες Του, και τα ανέχθηκε όλα. Δεν μπορούσε να ρίξει κεραυνό από τον ουρανό; Αλλά όταν έστειλε τους προφήτες και τους εξόντωσαν, τότε έστειλε τον Υιό· όταν διέπραξαν μεγαλύτερες ασέβειες, τότε τους ευεργέτησε σε μεγαλύτερο βαθμό. Έτσι κι εσύ, αν τον δεις να εξαγριώνεται, τότε να υποχωρήσεις ακόμη περισσότερο· διότι αυτή η μανία έχει ανάγκη από μεγαλύτερη καταπράυνση.

Και όμως, τι είναι πιο σκληρό από το οστό; Αλλά παρόλα αυτά, ακόμη κι αν κάποιος είναι τόσο σκληρός και άκαμπτος, εύκολα θα επικρατήσει επάνω του εκείνος που του συμπεριφέρεται με επιείκεια. Και πάλι: Η ήπια απάντηση αποτρέπει την οργή. Από αυτό είναι φανερό ότι, τόσο για την παρόξυνση του εχθρού όσο και για τη συμφιλίωσή του, εσύ είσαι πιο κυρίαρχος από εκείνον. Διότι σε εμάς, και όχι σε εκείνους που οργίζονται, έγκειται το να σβήσει ή το να φουντώσει σε μεγαλύτερη φλόγα ο θυμός τους. Και αυτό ακριβώς, πάλι, εκείνος που είπε τα προηγούμενα το κατέστησε σαφές μέσω ενός απλού παραδείγματος. Όπως ακριβώς, λέει, εάν φυσήξεις έναν σπινθήρα φωτιάς, άναψες τη φλόγα, ενώ εάν φτύσεις, τον έσβησες, και είσαι κύριος και των δύο (διότι και τα δύο, λέει, εξέρχονται από το στόμα σου)· έτσι συμβαίνει και με την έχθρα του πλησίον· εάν του απευθύνεις λόγια υπεροπτικά και αυθάδη, ανάβεις τη φωτιά του και πυρακτώνεις τα κάρβουνα· εάν όμως του απευθύνεις λόγια ήπια και συγκρατημένα, πριν καν φουντώσει η φωτιά, έσβησες ολόκληρη την οργή.

Και τι να πω γι' αυτόν, αφού και για τα παιδιά του το ίδιο μπορεί να λεχθεί; Ώστε, οτιδήποτε και αν κάνει, καλά το κάνει.» 5,2a 〈Διότι τον άφρονα,〉 λέει, 〈τον εξολοθρεύει η οργή,〉 2b 〈και τον πλανημένο τον θανατώνει ο ζήλος.〉 Αλλά ο σοφός τα έχει εξετάσει όλα αυτά με ακρίβεια, ενώ ο ανόητος δεν στρέφει το βλέμμα του σε τίποτε από αυτά· ή ότι ο Θεός εξολοθρεύει με την οργή τον άφρονα, και τον πλανημένο τον θανατώνει ο ζήλος του Θεού. Δηλαδή: η οργή εξολοθρεύει τους άφρονες· νομίζω πως εννοεί τους αμαρτωλούς. Τον άφρονα, λέει, τον εξολοθρεύει η οργή, ώστε τον φρόνιμο σε καμία περίπτωση· διότι δεν υπάρχει οργή εκεί. Ότι δε η οργή καταστρέφει και τους φρονίμους, το λέει αλλού· όταν όμως υπάρχει και αφροσύνη, τότε πολύ περισσότερο. 5,3a 〈Εγώ δε είδα άφρονες να βγάζουν ρίζες,〉 3b 〈αλλά αμέσως η κατοικία τους καταναλώθηκε.〉 Και δες πώς προλαμβάνει να το διορθώσει: «Μη μου πεις τούτο, ότι δηλαδή πολλές φορές απέκτησαν και παιδιά, διότι αυτό δεν διήρκεσε παντοτινά.» Επειδή, λοιπόν, ήταν φυσικό να πει κάποιος: «Πώς λοιπόν, αν ο Ιώβ ήταν αμαρτωλός, απόλαυσε τόσα πολλά αγαθά;», «ναι», λέει, «είδα άφρονες να βγάζουν ρίζες.» Βλέπεις ότι αποκαλεί άφρονα τον αμαρτωλό;

Διότι τίποτε δεν θολώνει τόσο την καθαρότητα του νου και τη διαύγεια των φρενών, όσο ο άτακτος θυμός που εκδηλώνεται με μεγάλη ορμή. «Διότι αυτός», λέγει, «καταστρέφει και τους φρονίμους». Επειδή, όπως ακριβώς σε μία νυχτερινή μάχη, ο οφθαλμός της ψυχής, έχοντας σκοτιστεί, δεν καταφέρνει να διακρίνει τους φίλους από τους εχθρούς, ούτε τους άτιμους από τους έντιμους, αλλά συμπεριφέρεται προς όλους αδιακρίτως με τον ίδιο τρόπο· και, ακόμη κι αν χρειαστεί να υποστεί κάποιο κακό, τα υπομένει όλα με ευκολία, προκειμένου να ικανοποιήσει την ηδονή της ψυχής. Διότι η πύρωση του θυμού αποτελεί ένα είδος ηδονής και τυραννά την ψυχή σκληρότερα από την ίδια την ηδονή, ανατρέποντας άνω-κάτω ολόκληρη την υγιή κατάστασή της. Διότι εύκολα την εξωθεί στην παράνοια, σε άκαιρες έχθρες και σε παράλογο μίσος, και την προδιαθέτει στο να προκαλεί συνεχώς προστριβές επιπόλαια και χωρίς λόγο, και την εξαναγκάζει να λέει και να πράττει πολλά άλλα παρόμοια, καθώς η ψυχή παρασύρεται από τη μεγάλη ορμή του πάθους και δεν έχει πού να στηρίξει τη δύναμή της για να αντισταθεί σε μία τέτοια έφοδο.

Ο σοφός άνθρωπος, ακόμη και όταν σιωπά, τιμά τον Θεό, γνωρίζοντας τον λόγο για τον οποίο σιωπά. Προφύλαξέ με, παρακαλώ, από τον άνθρωπο που έχει ακατάστατη γλώσσα. Διότι το γλίστρημα της γλώσσας είναι χειρότερο από το γλίστρημα των ποδιών. ΤΙΤΛΟΣ ΙΕʹ. — Περί εκείνων που δεν φυλάσσουν τη γλώσσα τους. «Από κάθε άδικο λόγο να απομακρύνεσαι.» «Από τη μάστιγα της γλώσσας θα σε κρύψει.» «Τάφος ανοιγμένος είναι ο λάρυγγάς τους.» «Θα εξολοθρεύσει ο Κύριος όλα τα δόλια χείλη και τη γλώσσα που μιλά αλαζονικά.» «Ακόνισαν τη γλώσσα τους σαν του φιδιού. Ο φλύαρος άνθρωπος δεν θα προκόψει πάνω στη γη.» «Το στόμα σου πλεόνασε σε κακία, και η γλώσσα σου ύφαινε δολιότητα.» «Κύριε, λύτρωσε την ψυχή μου από άδικα χείλη και από δόλια γλώσσα.» «Ισχυρή παγίδα για τον άνθρωπο είναι τα ίδια του τα χείλη· και αιχμαλωτίζεται από τα λόγια του ίδιου του του στόματος.» «Εκείνος που δεν βάζει φραγμό στα χείλη του και μιλά διεστραμμένα, θα υποσκελιστεί.» «Ο λυπηρός λόγος εγείρει οργή. Ο δίγλωσσος άνθρωπος αποκαλύπτει τα μυστικά στο συνέδριο. Το στόμα των άφρονων αναγγέλλει κακά.» «Ο διεστραμμένος φέρνει την απώλεια με το ίδιο του το στόμα.» «Ο άνθρωπος με ευμετάβολη γλώσσα θα πέσει σε συμφορές.» «Τα χείλη του άφρονα τον οδηγούν στο κακό, και το θρασύ στόμα του προσκαλεί τον θάνατο. Το στόμα του άφρονα τον συντρίβει, και τα χείλη του γίνονται παγίδα για την ψυχή του.» «Βαθύς λάκκος είναι το στόμα του παράνομου· και εκείνος που έχει μισηθεί από τον Κύριο θα πέσει μέσα σε αυτόν.» «Με πολλά ξύλα φουντώνει η φωτιά· και το στόμα χωρίς φραγμό προκαλεί ακαταστασίες.» «

Για να μη συμβεί λοιπόν αυτό και για να μας απαλλάξει από τον βόρβορο της αμαρτίας, μας δίνει εντολή ο Δεσπότης λέγοντας τα εξής: «Μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας». Η μεν πραότητα θα καταπραΰνει την αγριότητα του αντίπαλού της, του ανήμερου θυμού, και θα σας καταστήσει χρηστούς και ήμερους, τόσο όταν σας βλέπουν όσο και όταν βλέπετε τους συνανθρώπους σας, διότι «ο θυμώδης άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής» και «ο θυμός καταστρέφει και τους συνετούς» και «ο οξύθυμος άνθρωπος προκαλεί πτώση στον ίδιο του τον εαυτό», ενώ «ο μακρόθυμος έχει πολλή φρόνηση, ο δε ολιγόψυχος είναι πολύ άφρων». Γι' αυτό και λέει «μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά», ώστε μέσω μεν της πραότητας να μπορέσετε να αποκρούσετε τις αταξίες του θυμού, και μέσω της ταπεινότητας της καρδιάς να καταβάλετε εύκολα την υπερηφάνεια, «και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας· διότι ο ζυγός μου είναι χρηστός και το φορτίο μου ελαφρύ».

Αυτά δεν συνηθίζουν να διατρίβουν απλώς και μόνο στους μοναχούς, αλλά μάλλον περισσότερο στους κοσμικούς, καθώς μάλιστα σε αυτούς βρίσκουν σε μεγάλο βαθμό άφθονη την ύλη· διότι η ακηδία γεννά τη σκληροκαρδία· η σκληροκαρδία γεννά την οργή· η οργή γεννά τη λύπη· η λύπη την αθυμία· και η αθυμία πολλές φορές την απόγνωση, εξαιτίας της οποίας και ο Ιούδας κατέφυγε στην αγχόνη. «Η οργή», λέει, «καταστρέφει ακόμη και τους φρόνιμους», ενώ «ο άφρων φανερώνει αυθημερόν την οργή του, ενώ ο συνετός κρύβει την ατίμωσή του».

Κατήχηση ΙΘ'. Του ιδίου, περί του θυμοειδούς μέρους της ψυχής και ότι καλώς και χρησίμως μας δόθηκε ο θυμός από τον Θεό. Ευλόγησε, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, γνωρίζετε ότι κατά τις δύο περασμένες Κυριακές μιλήσαμε για το λογικό και το επιθυμητικό μέρος της ψυχής· τώρα δε ας αναλύσουμε εν συντομία και το θυμοειδές μέρος της, διότι λέγει ότι «ο θυμός καταστρέφει και τους φρόνιμους», και «ο θυμώδης άνδρας δεν είναι ευπρεπής», και «η ροπή του θυμού του προκαλεί την πτώση του», και όσα άλλα παρόμοια λέγονται περί θυμού. Και ορθά ειπώθηκε ότι «ο θυμός καταστρέφει και τους φρόνιμους»· διότι, ακόμη κι αν τύχει να είναι κάποιοι πολύ φρόνιμοι και φιλόσοφοι και μεθύσουν παράλογα από τον θυμό, αυτός «καταστρέφει και τους φρόνιμους», όχι επειδή ο ίδιος ο θυμός είναι η αιτία της απώλειάς τους, αλλά επειδή, έχοντας μεθύσει εμπαθώς από τον θυμό, φόνευσαν ή τραυμάτισαν ή χτύπησαν αθώους χωρίς να εξετάσουν τίποτα.

Όπως ακριβώς, λοιπόν, εκείνος που ανέφερε την αποκοπή του ποδιού και τον θάνατο του όνου δεν είχε ανάγκη να διευκρινίσει ότι το τσεκούρι και ο σιδηρουργός είναι αναίτιοι για την απώλεια του ποδιού, και ότι το σκοινί και ο σκοινοποιός είναι αναίτιοι για την απώλεια του όνου, έτσι και ο Σολομώντας, λέγοντας ότι «ο θυμός καταστρέφει και τους συνετούς», δεν είχε ανάγκη να δηλώσει ότι ο θυμός δεν είναι η αιτία της καταστροφής. Διότι ο Σωτήρας Θεός δεν δημιούργησε κανένα έργο με σκοπό την απώλεια. Αφού λοιπόν ο θυμός δόθηκε από τον Θεό για καλό σκοπό και σύμφωνα με τη θεία οικονομία, εκείνοι που χρησιμοποιούν κακώς το καλό είναι αυτοί που θα καταστραφούν.

Διότι, μεθυσμένος κάποτε από παράλογο και παράνομο θυμό, ο Ηρώδης έγινε θεομάχος και, ακονίζοντας τα ξίφη εναντίον του Χριστού, εξόντωσε δεκατέσσερις χιλιάδες νήπια στη Βηθλεέμ· και πράγματι «ο θυμός καταστρέφει και τους συνετούς», έστω κι αν τυχαίνει να είναι βασιλιάδες και άρχοντες.