Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 15:13

Λοιπόν, ρώτησε οπωσδήποτε, και ας μάθουν οι κατήγοροι ότι σε ενδιαφέρει να μάθεις την αλήθεια. Και θα δεις αν δεν φανερώσουν τη συκοφαντία από το χρώμα του προσώπου τους· διότι αυτό αποτελεί τον έλεγχο της συνείδησης, καθώς είναι γραμμένο: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο λάμπει· όταν όμως βρίσκεται σε λύπη, σκυθρωπάζει». Έτσι ακριβώς η συνείδηση ήλεγξε εκείνους που επιβουλεύτηκαν τον Ιωσήφ· και η πονηρία του Λάβαν εναντίον του Ιακώβ φανερώθηκε από το πρόσωπό του. Βλέπεις, λοιπόν, από τη μια πλευρά τη δική τους ύποπτη στάση, καθώς φεύγουν και κρύβονται, και από την άλλη τη δική μας παρρησία καθώς απολογούμαστε. Διότι η παρούσα κρίση δεν αφορά υλικά αγαθά, αλλά τη δόξα της Εκκλησίας.

Επομένως, ρώτησε διεξοδικά, και ας μάθουν αυτοί που κατηγόρησαν ότι ενδιαφέρεσαι να μάθεις την αλήθεια. Και αν μη τι άλλο, με το χρώμα του προσώπου τους θα φανερώσουν τη συκοφαντία· διότι αυτό αποτελεί έλεγχο της συνειδήσεως, και είναι γεγραμμένο: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει· όταν όμως βρίσκεται σε θλίψη, σκυθρωπάζει». Με αυτόν τον τρόπο η συνείδηση ήλεγξε εκείνους που επιβουλεύτηκαν τον Ιωσήφ· η δε πονηρία του Λάβαν εναντίον του Ιακώβ αποδείχθηκε από το πρόσωπό του. Βλέπεις, λοιπόν, από τη μια πλευρά την ύποπτη στάση εκείνων, που φεύγουν και κρύβονται, και από την άλλη τη δική μας ελευθερία, καθώς απολογούμαστε. Διότι η παρούσα κρίση δεν αφορά περιουσίες, αλλά τη δόξα της Εκκλησίας.

Διότι έτσι έλεγε ο Κύριος, όπως αναφέρει ο Μάρκος: «Με τι να παρομοιάσω τη βασιλεία του Θεού; Ή με ποια παραβολή να την παραβάλω;», αφού όσα λέγονται κατά παρομοίωση αποτελούν παραβολή. Και πράγματι, όταν έλεγε: «Όμοια είναι η βασιλεία του Θεού», ύστερα πρόσθετε: «Γι' αυτό τους μιλώ με παραβολές». Τέτοιες είναι, λοιπόν, οι παραβολές: «Όπως η πτώση του χιονιού την εποχή του θερισμού ωφελεί ενάντια στον καύσωνα, έτσι και ο πιστός αγγελιοφόρος εκείνους που τον έστειλαν»· και πάλι: «Όπως οι άνεμοι και τα σύννεφα και οι βροχές, έτσι είναι και όσοι καυχώνται για ψεύτικη δωρεά»· και τα παρόμοια με αυτά. Από την άλλη πλευρά, οι ρήσεις των σοφών είναι λόγια που δεν έχουν σοφιστείες, ούτε εξαπατούν με την αληθοφάνειά τους, αλλά είναι με ακρίβεια διατυπωμένα· δεν λέγονται δε σαν να αποτελούν προσταγή, αλλά επειδή τα έχουν γνωρίσει οι ίδιοι, και παρουσιάζονται ως αποφάνσεις τους. Τέτοιες είναι: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει· όταν όμως βρίσκεται σε λύπη, σκυθρωπάζει»· και, «Η ευθεία καρδιά ζητάει επίγνωση· το δε στόμα των απαίδευτων θα γνωρίσει κακά»· και, «Το μίσος εγείρει φιλονικία· η φιλία όμως σκεπάζει όλους όσους δεν φιλονικούν»· και, «Όποιος καταφρονεί ένα πράγμα, θα καταφρονηθεί από αυτό· εκείνος όμως που φοβάται την εντολή, αυτός υγιαίνει». Διότι τα λόγια των άλλων ανθρώπων, ως επί το πλείστον, τυγχάνει να είναι αμφίβολα· ενώ τα λόγια των σοφών, όπως είναι αυτά εδώ, είναι αληθινά και απολύτως ακριβή από κάθε άποψη, ώστε να μην επιδέχονται καμία απολύτως αντίρρηση.

Δεν διέφερε ούτε στο ύψος ούτε στο πλάτος από τους άλλους, αλλά στην κατάσταση του ήθους και στην καθαρότητα της ψυχής. Διότι, επειδή η ψυχή του ήταν ήρεμη, διατηρούσε ατάραχες και τις εξωτερικές αισθήσεις· ώστε από τη χαρά της ψυχής να είναι ιλαρό και το πρόσωπό του, και από τις κινήσεις του σώματος να γίνεται αισθητή και κατανοητή η κατάσταση της ψυχής, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθεί· όταν όμως βρίσκεται σε λύπη, σκυθρωπάζει». Έτσι ο Ιακώβ αντιλήφθηκε τον Λάβαν να συλλογίζεται επιβουλή εναντίον του, και λέει στις γυναίκες: «Το πρόσωπο του πατέρα σας δεν είναι όπως χθες και προχθές»· έτσι και ο Σαμουήλ αναγνώρισε τον Δαβίδ· διότι είχε μάτια χαρωπά, και δόντια λευκά σαν το γάλα.

Αν κάποτε τον συναντούσε κάποιος διάκονος για πνευματική ωφέλεια, συζητούσε μεν όσα συνέβαλαν στην ωφέλεια, όμως σε εκείνον παραχωρούσε την τέλεση της προσευχής, μη ντρεπόμενος να μαθαίνει και ο ίδιος. 3. Διότι πολλές φορές ρωτούσε και ζητούσε να ακούει από αυτούς που βρίσκονταν μαζί του· και ομολογούσε ότι ωφελείται, αν κάποιος έλεγε κάτι χρήσιμο. 4. Επιπλέον, το πρόσωπό του είχε πολλή χάρη. Και διέθετε και αυτό το παράδοξο χάρισμα από τον Σωτήρα: Αν βρισκόταν ανάμεσα σε πλήθος μοναχών, και επιθυμούσε να τον δει κάποιος που δεν τον γνώριζε από πριν, μόλις πλησίαζε, προσπερνούσε αμέσως τους άλλους και έτρεχε προς εκείνον, σαν να ελκυόταν από την όψη του. 5. Και δεν διέφερε από τους άλλους ούτε στο ύψος, ούτε στη σωματική διάπλαση, αλλά στην ευστάθεια του ήθους και στην καθαρότητα της ψυχής. 6. Επειδή, δηλαδή, η ψυχή του ήταν γαλήνια, είχε ατάραχες και τις εξωτερικές του αισθήσεις· έτσι ώστε από τη χαρά της ψυχής να είναι ιλαρό και το πρόσωπο, και από τις κινήσεις του σώματος να γίνεται αισθητή και να κατανοείται η κατάσταση της ψυχής του, σύμφωνα με το Γραφικό χωρίο: «Όταν ευφραίνεται η καρδιά, το πρόσωπο ανθίζει· όταν όμως βρίσκεται σε λύπη, σκυθρωπάζει». 7. Έτσι ο Ιακώβ κατάλαβε ότι ο Λάβαν σχεδίαζε επιβουλή, και λέει στις γυναίκες: «Το πρόσωπο του πατέρα σας δεν είναι όπως χθες και προχθές». 8. Έτσι ο Σαμουήλ αναγνώρισε τον Δαβίδ· διότι είχε μάτια χαροποιά, και δόντια λευκά σαν το γάλα. Με αυτόν τον τρόπο αναγνωριζόταν και ο Αντώνιος.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΖʹ. Ότι πρέπει να έχουμε εγκράτεια και στο γέλιο. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Και αυτό που παραβλέπεται από τους πολλούς, απαιτεί όχι μικρή προσοχή από όσους ασκούνται. Διότι το να κυριεύεται κανείς από ακράτητο και ασυγκράτητο γέλιο είναι σημάδι ακρασίας, και του ότι δεν έχει κατασταλμένα τα κινήματα της ψυχής του, καθώς και του ότι η χαυνότητα της ψυχής δεν χαλιναγωγείται από τον αυστηρό λογισμό. Διότι μέχρι του σημείου ενός φαιδρού μειδιάματος, το να υποδηλώνει κανείς την αγαλλίαση της ψυχής δεν είναι απρεπές, τόσο μόνο ώστε να φανεί το γεγραμμένο: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο θάλλει»· το να καγχάζει όμως κανείς με τη φωνή και να αναταράσσεται ανεξέλεγκτα το σώμα του, δεν είναι γνώρισμα ανθρώπου με κατασταλμένη ψυχή, ούτε δοκιμασμένου, ούτε εκείνου που κυριαρχεί απόλυτα στον εαυτό του. Αυτό το είδος του γέλιου απορρίπτει και ο Εκκλησιαστής, επειδή ανατρέπει σε μέγιστο βαθμό τη σταθερότητα της ψυχής, λέγοντας:

Διότι, λέγει, όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει, ενώ όταν βρίσκεται σε λύπη, γίνεται σκυθρωπό. Βεβαίως, η συνείδηση τους ευφραίνει σε όλα τα άριστα, μαρτυρώντας γι' αυτούς λαμπρή εντιμότητα βίου και ειλικρινή και αξιέπαινη ζωή· τους προξενεί όμως όχι μικρό πόνο και κάνει το πρόσωπό τους σκυθρωπό, όταν τους κατηγορεί για σφάλματα και καταπληγώνει τον νου με πικρούς ελέγχους. <«Διότι οι ψόες μου γέμισαν από εμπαιγμούς, και δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου.»> (A f. 208 b, B f. 135 b) Εκτός από αυτά, δηλώνει και κάποια άλλη αθλιότητα που συμβαίνει σε όσους αμαρτάνουν. Διότι, λέγει, η ψυχή μου γέμισε από εμπαιγμούς. Εμπαιγμό δε ονομάζει η θεόπνευστη Γραφή τη χλεύη εκ μέρους κάποιων, δηλαδή τον χλευασμό από τους εχθρούς. Διότι υπάρχουν, υπάρχουν ανάμεσά μας κάποιοι σκαιοί και χλευαστές, φιλοκατήγοροι και φοβεροί· και για τα δικά τους αμαρτήματα δεν δίνουν απολύτως καμία σημασία, ενώ εμπαίζουν τους άλλους, εάν τυχόν συμβεί να παραστρατήσουν και να παρασυρθούν. Γι' αυτόν τον λόγο λέγει ότι η ψυχή του έχει γεμίσει από τέτοιους εμπαιγμούς, εξαιτίας των συκοφαντιών, δηλαδή των λοιδοριών, εκείνων που συνηθίζουν την αθυροστομία, καθώς οπωσδήποτε τον κατηγορούν οι προαναφερθέντες.

Διότι, όπως ακριβώς το γέλιο γίνεται σημάδι της εσωτερικής χαράς, έτσι και ο πόνος της καρδιάς εκφράζεται μέσα από τους θρήνους, και το δάκρυ γίνεται σαν το αίμα για τα τραύματα της ψυχής. Αυτό αναφέρει και η Παροιμία του Σολομώντα, ότι «όταν η καρδιά ευφραίνεται το πρόσωπο ανθίζει, όταν όμως η ψυχή βρίσκεται σε λύπες σκυθρωπάζει». Επομένως, είναι απόλυτη ανάγκη ο λόγος να σκυθρωπάσει μαζί με τη διάθεση της καρδιάς. Και μακάρι να ήταν δυνατόν να βρεθούν τέτοιοι λόγοι, σαν κι αυτούς με τους οποίους ο μέγας Ιερεμίας θρήνησε κάποτε για τη συμφορά των Ισραηλιτών. Διότι τα τωρινά δεινά είναι περισσότερο άξια τέτοιων θρήνων από οτιδήποτε άλλο θλιβερό μνημονεύεται από τα αρχαία χρόνια. Σκληρές είναι οι διηγήσεις του Ιώβ· αλλά γιατί πρέπει να αντιπαραθέσουμε απέναντι σε ένα τόσο μεγάλο κακό τα λιγοστά πάθη μιας μόνο οικογένειας; Και αν ακόμη ανατρέξεις στα μεγάλα και πιο συνηθισμένα κακά, σε σεισμούς και πολέμους και πλημμύρες και χάσματα της γης, μικρά είναι κι αυτά εάν κριθούν σε σύγκριση με τα τωρινά. Γιατί; Επειδή η συμφορά του πολέμου δεν πλήττει μαζικά ολόκληρη την οικουμένη, αλλά ένα μέρος της βρίσκεται σε πόλεμο, ενώ το άλλο ειρηνεύει. Κάποιο μέρος πάλι είτε το κατέκαψε κεραυνός, είτε το κατέκλυσε το νερό, είτε καταποντίστηκε σε χάσμα της γης. Το παρόν κακό όμως αποτελεί πληγή ολόκληρης μαζί της οικουμένης. Δεν μπορούμε να θρηνήσουμε μόνο για ένα έθνος ή για μία πόλη, αλλά αρμόζει ίσως να αρθρώσουμε τη φωνή του Ναβουχοδονόσορα, την οποία απηύθυνε προς τους υπηκόους του: «Σε εσάς μιλώ, λαοί, φυλές, γλώσσες».

Ποια είναι λοιπόν αυτά; Τα δάκρυα που αναβλύζουν από τη σύνεση και ομορφαίνουν και τρέφουν το σώμα, τα οποία ρέουν αβίαστα από μόνα τους και αναζωογονούν το σώμα του ανθρώπου, και η όψη του μεταμορφώνεται. Όπως λέγει, όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει.

γ'. Υπάρχουν κάποια δάκρυα που καίνε, και υπάρχουν δάκρυα που αναζωογονούν. Όλα λοιπόν τα δάκρυα που πηγάζουν από την κατάνυξη και από μια όσια καρδιά εξαιτίας των αμαρτιών, αυτά ξηραίνουν το σώμα και το καίνε, και πολλές φορές ακόμη και το ίδιο το ηγεμονικό μέρος της ψυχής αισθάνεται βλάβη από αυτά κατά την έκχυσή τους. Και πρώτα μεν, κατ' ανάγκην, ο άνθρωπος συναντά αυτή την τάξη των δακρύων, και μέσω αυτών του ανοίγεται η θύρα για να εισέλθει στη δεύτερη τάξη, που είναι ανώτερη από αυτήν, και η οποία είναι η χώρα της χαράς, όπου ο άνθρωπος δέχεται το έλεος. Αυτά δε είναι τα δάκρυα που αναβλύζουν από τη σύνεση, τα οποία ομορφαίνουν και αναζωογονούν το σώμα, και τρέχουν αβίαστα από μόνα τους, και όχι μόνο, όπως ειπώθηκε, αναζωογονούν το σώμα του ανθρώπου, αλλά και η όψη του ανθρώπου μεταβάλλεται. Διότι, «όταν η καρδιά ευφραίνεται», λέγει, «το πρόσωπο ανθίζει, ενώ όταν βρίσκεται σε λύπη, σκυθρωπάζει».

Όσοι μισούν τους ελέγχους, πεθαίνουν με αισχρό τρόπο. [Στο ίδιο] Είτε με το να επιπλήττονται, είτε με το να παρουσιάζουν απόδειξη των λόγων τους· διότι, αν περιπέσουν σε σοφιστές, δεν θα μπορούν να πουν τίποτα· ή ονόμασε «ελέγχους» τις εντολές, επειδή αυτές μας ελέγχουν όταν αμαρτάνουμε. Ο Άδης και η απώλεια είναι φανερά ενώπιον του Κυρίου, πώς λοιπόν να μην είναι και οι καρδιές των ανθρώπων; Σε Εκείνον στον οποίο τα πάντα είναι φανερά, πώς να μην είναι και οι καρδιές των ανθρώπων; Διότι αυτό ακριβώς διόρθωναν όσοι υποστήριζαν ότι πάνω στη διάνοια και σε όσα γίνονται στα κρυφά έχει τοποθετηθεί κάποιος οφθαλμός προνοητικός, κριτής και εξεταστής. Δεν εννοούσε όμως εδώ την παντελή απώλεια, αλλά εκείνη σύμφωνα με την οποία παραμένουν κρυφά όσα διαφεύγουν από την αντίληψη των άλλων· μια απώλεια που είναι γείτονας του Άδη. [Κώδ. φ. 67 α.] Διότι αυτό είναι χαρακτηριστικό των σοφών, το να ελέγχουν αυτούς που πράττουν το κακό· διότι τίποτα δεν φανερώνει τόσο πολύ το έργο της σοφίας, όσο το να ζει κανείς με τρόπο κοινωφελή. Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο θάλλει. Για ποιον λόγο ειπώθηκε αυτό; Για να κάνουμε την καρδιά να ευφραίνεται μέσω της δικαιοσύνης, και να μην παχαίνουμε το σώμα. Διότι όσοι επιθυμούν τη δικαιοσύνη ευφραίνουν την ψυχή τους· ή αλλιώς, αυτή ευφραίνεται με τις αρετές, ενώ λυπάται με τις αμαρτίες.

Διότι, όταν ατενίζω τα φαιδρά σας πρόσωπα, το θεωρώ ως το μέγιστο τεκμήριο της χαράς της ψυχής σας· όπως ακριβώς έλεγε και κάποιος σοφός: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο λάμπει». Για τον λόγο αυτόν και εγώ ο ίδιος σηκώθηκα σήμερα με μεγαλύτερη προθυμία, αφενός για να συμμετάσχω μαζί σας σε αυτή την πνευματική ευφροσύνη, και αφετέρου επειδή επιθυμώ να γίνω για εσάς ο αγγελιαφόρος της ελεύσεως της αγίας Τεσσαρακοστής, του φαρμάκου δηλαδή των ψυχών μας. Διότι, όπως ακριβώς ένας φιλόστοργος πατέρας, έτσι και ο κοινός όλων μας Δεσπότης, επειδή επιθυμεί να απονίψουμε τα αμαρτήματα που διαπράξαμε καθ' όλον τον χρόνο, επινόησε για εμάς τη θεραπεία μέσω της αγίας νηστείας. Κανείς λοιπόν ας μην είναι κατηφής, κανείς ας μη δείχνει σκυθρωπός, αλλά ας σκιρτά και ας χαίρεται και ας δοξάζει τον κηδεμόνα των ψυχών μας, ο οποίος χάραξε για εμάς αυτή την άριστη οδό, και με πολλή αγαλλίαση ας υποδεχθεί την έλευσή της. Ας αισχυνθούν οι ειδωλολάτρες, ας εγκαλυφθούν οι Ιουδαίοι, βλέποντάς μας να ασπαζόμαστε την έλευσή της με αγάπη και ιλαρή προθυμία, και ας μάθουν μέσα από την ίδια την εμπειρία των πραγμάτων, πόσο μεγάλη είναι η διαφορά μεταξύ ημών και αυτών.

Γι' αυτό και κάποιος σοφός έλεγε: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει· όταν όμως βρίσκεται σε λύπη, σκυθρωπάζει». Επειδή λοιπόν τους είδε να είναι κατηφείς εξαιτίας των ονείρων που είδαν, τους ρωτούσε, θέλοντας να μάθει την αιτία. Δες πώς, ενώ βρισκόταν στο δεσμωτήριο, επιδείκνυε τη δική του αρετή, και προσπαθούσε με προθυμία να ανακουφίζει την αθυμία των άλλων. Τι του απάντησαν λοιπόν εκείνοι; «Είδαμε ένα όνειρο, και δεν υπάρχει κανείς για να το ερμηνεύσει». Αγνοούσαν τη σοφία εκείνου που συνομιλούσε μαζί τους· του έδιναν προσοχή σαν να ήταν ένας από τους πολλούς, γι' αυτό και δεν του λένε ποιο ήταν το όνειρο, παρά μόνο ότι το είδαν, και αναφέρουν: «Δεν υπάρχει κανείς που να το ερμηνεύσει». Αλλά ο θαυμάσιος αυτός άνδρας τους λέει: «Μήπως δεν προέρχεται από τον Θεό η διασαφήνισή τους; Διηγηθείτε το, λοιπόν, σε εμένα. Διότι μήπως σας υπόσχομαι ότι θα σας πω κάτι από τον εαυτό μου; Ο Θεός είναι εκείνος που αποκαλύπτει. Διηγηθείτε το, λοιπόν, σε εμένα». Δες σύνεση και υπερβολή ταπεινοφροσύνης.

Διότι λέγοντας, «Ομοία είναι η βασιλεία του Θεού», ύστερα πρόσθεσε, «Γι' αυτό τους μιλώ με παραβολές». Τέτοιου είδους, λοιπόν, είναι οι παραβολές: «Όπως η δροσιά του χιονιού ωφελεί κατά τον καύσωνα του θερισμού, έτσι και ο πιστός αγγελιαφόρος ωφελεί εκείνους που τον έστειλαν». Και πάλι: «Όπως οι άνεμοι, τα σύννεφα και οι βροχές, έτσι είναι και εκείνοι που καυχώνται για ψευδείς δωρεές»· και τα παρόμοια με αυτά. Οι ρήσεις, από την άλλη, των σοφών είναι λόγια όχι σοφιστικά, ούτε τέτοια που απατούν με την πιθανοφάνειά τους, αλλά απόλυτα ακριβή· και δεν λέγονται ως προστάγματα, αλλά ως αλήθειες που γνώρισαν οι ίδιοι και προσφέρονται ως δικές τους αποφάνσεις. Τέτοιες είναι: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο θάλλει· όταν όμως βρίσκεται σε λύπες, γίνεται σκυθρωπό». Και: «Η ορθή καρδιά αναζητά την επίγνωση· ενώ το στόμα των απαίδευτων θα γνωρίσει κακά». Και: «Το μίσος εγείρει φιλονικία· ενώ όλους εκείνους που δεν φιλονικούν τους σκεπάζει η φιλία». Και: «Όποιος καταφρονεί ένα πράγμα, θα καταφρονηθεί από αυτό· ενώ εκείνος που φοβάται την εντολή, αυτός παραμένει υγιής». Διότι, ενώ οι λόγοι των άλλων ανθρώπων ως επί το πλείστον τυγχάνουν αμφίβολοι, οι λόγοι των σοφών, όπως είναι αυτοί, είναι αληθείς και από παντού εξακριβωμένοι, ώστε να μην επιδέχονται καμία απολύτως αντίρρηση. Και οι μεν άλλοι άνθρωποι γνωρίζουν το πράγμα από το τέλος του (εκ του αποτελέσματος)· όπως, για παράδειγμα, ότι ο άδικος είναι φαύλος και ο μοιχός δεν είναι καλός· όμως αυτό θα ήταν φανερό και στον καθένα.

Μας αιχμαλώτισες την καρδιά, μας την αιχμαλώτισες. Άλλοτε πάλι κάνει κάποιους να λαμπρύνονται και να αγάλλονται. Διότι γι' αυτόν λέει: Σε αυτόν έλπισε η καρδιά μου και βοηθήθηκα, και ανέθαλε η σάρκα μου. Και όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει.

Το να κυριεύεται κανείς από ακράτητο και ασυγκράτητο γέλιο αποτελεί σημείο έλλειψης εγκράτειας. Διότι το να φανερώνει κανείς την αγαλλίαση της ψυχής του μέχρι ενός φαιδρού μειδιάματος δεν είναι απρεπές, τόσο ώστε να δείξει μόνο το γεγραμμένο: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει». Το να ξεκαρδίζεται όμως κανείς δυνατά και να τραντάζεται το σώμα του δεν χαρακτηρίζει τον άνθρωπο που έχει γαληνεμένη την ψυχή, ούτε τον δόκιμο στην αρετή, ούτε εκείνον που έχει τον απόλυτο έλεγχο του εαυτού του. Διότι επιβεβαιώνει τον λόγο αυτόν ο σοφότατος Σολομών, λέγοντας ότι: «Ο άφρων κατά το γέλιο υψώνει τη φωνή του, ενώ ο σοφός άνδρας μόλις που θα χαμογελάσει ήσυχα». —Ανθρωπάρεσκος είναι εκείνος που πράττει κάτι σύμφωνα με το θέλημα κάποιου ανθρώπου ή για την αρέσκειά του, ακόμη και αν αυτό που πράττεται είναι άξιο ατιμίας.

Τίποτα δεν μας ευφραίνει τόσο πολύ, όσο η αγαθή συνείδηση και οι καλές ελπίδες. Η συνείδηση που αγάλλεται ομορφαίνει μαζί της και το πρόσωπο, και η ευρωστία της ψυχής αναζωογονεί τις παρειές. Διότι όχι τυχαία έχει ειπωθεί από τον Σοφό: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει».

Και για αυτόν που έχει ελευθερωθεί από τέτοιου είδους δουλεία, μέσω του νόμου του πνεύματος, σύμφωνα με τον σοφό Σολομώντα: «Όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθεί, ενώ όταν βρίσκεται σε λύπη, σκυθρωπάζει.» ΛΔ΄. Τα πάθη που διαπράττονται έμπρακτα, με έμπρακτο τρόπο και θεραπεύονται. Διότι, όπως ακριβώς η ακράτεια, η φιληδονία και η λαιμαργία, καθώς και ο αμελής και άσωτος βίος, διαμορφώνουν την πιο εμπαθή έξη στην ψυχή και την οδηγούν σε άτοπες πράξεις, έτσι και η στέρηση και η εγκράτεια, οι πόνοι και οι πνευματικοί αγώνες, της εξασφαλίζουν την απάθεια και τη μεταφέρουν από την εμπάθεια στην απάθεια.

Από αυτό ανάβλυζαν σε αυτόν ρεύματα δακρύων, άνθιζε η πραότητα, ο έρωτας για την αγάπη και τη δικαιοσύνη του Θεού, η συμπάθεια προς τον πλησίον, η καθαρότητα της καρδιάς, η ειρήνη προς τον εαυτό του και προς όλους, ενώ η υπομονή στους πειρασμούς και το να υποστεί διωγμό ένεκα της δικαιοσύνης επιδιώκονταν πάντοτε από αυτόν ως ένα μεγάλο κέρδος. Γι' αυτό και δεν απέτυχε στον πόθο του, αλλά οι προθέσεις του έγιναν τελικά πράξη, και τα έργα της υπομονής φανερώθηκαν μέσα από τα γεγονότα, όπως θα καταδείξει η συνέχεια του λόγου. Εκείνος, λοιπόν, εξαιτίας αυτών είχε πάντοτε το πρόσωπό του χαρούμενο και φωτεινό, ευφραινόμενος από την εσωτερική χαρά του πνεύματος, σύμφωνα με τον σοφό που είπε: «όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει».