Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 17:28

Προς τον Αμφιλόχιο περί Κανόνων «Στον ανόητο», λέγει, «που θέτει ερωτήματα, θα λογισθεί τούτο ως σοφία». Η ερώτηση όμως του σοφού, όπως φαίνεται, κάνει σοφό ακόμη και τον ανόητο· αυτό ακριβώς, με τη χάρη του Θεού, συμβαίνει σε εμάς, κάθε φορά που λαμβάνουμε τα γράμματα της φιλόπονης ψυχής σου. Διότι γινόμαστε πιο προσεκτικοί και πιο συνετοί από τον ίδιο μας τον εαυτό μέσα από την ίδια την ερώτηση, διδασκόμενοι πολλά από εκείνα που αγνοούμε, και η μέριμνα για την ακρίβεια γίνεται διδάσκαλός μας. Έτσι βεβαίως και τώρα, αν και ουδέποτε προηγουμένως είχαμε απασχοληθεί με τα ερωτήματά σου, αναγκαστήκαμε και να τα εξετάσουμε με ακρίβεια, και να ανακαλέσουμε στη μνήμη μας ό,τι τυχόν ακούσαμε από τους πρεσβυτέρους, αλλά και να συμπεράνουμε από μόνοι μας τα συναφή με εκείνα που έχουμε διδαχθεί.

Αν, λοιπόν, «στον ανόητο που ερωτά θα λογιστεί αυτό ως σοφία», τον συνετό ακροατή, αυτόν που από τον προφήτη έχει συνδεθεί με τον «θαυμαστό σύμβουλο», πόσο άξιο θα τον θεωρήσουμε; Είναι βεβαίως δίκαιο, αφενός να τον θεωρούμε άξιο κάθε αποδοχής, αφετέρου δε να τον προωθούμε προς τα εμπρός, συμμετέχοντας στον ζήλο του και συμπράττοντας στα πάντα μαζί του, καθώς αυτός σπεύδει προς την τελείωση. Διότι το να μην ακούει κανείς επιφανειακά τους θεολογικούς λόγους, αλλά να προσπαθεί να εξιχνιάσει το κρυμμένο νόημα σε κάθε λέξη και σε κάθε συλλαβή, δεν είναι γνώρισμα ανθρώπων που αδρανούν ως προς την ευσέβεια, αλλά εκείνων που γνωρίζουν τον σκοπό της κλήσεώς μας· ότι δηλαδή προορισμός μας είναι να ομοιωθούμε με τον Θεό, στον βαθμό που αυτό είναι δυνατόν στην ανθρώπινη φύση. Η δε ομοίωση δεν επιτυγχάνεται χωρίς γνώση· και η γνώση προέρχεται από τα διδάγματα. Αρχή δε της διδασκαλίας είναι ο λόγος· και μέρη του λόγου είναι οι συλλαβές και οι λέξεις. Επομένως, η εξέταση των συλλαβών δεν έχει γίνει εκτός σκοπού.

Του Ιππολύτου. Αυτός «αναζητά τη σοφία», δηλαδή εκείνος που ζητά να μάθει ποιο είναι το θέλημα του Θεού, και «κάνοντας τον εαυτό του σιωπηλό» για όσα ήρθε να μάθει, αυτός «θα θεωρηθεί φρόνιμος». Εάν αυτός ρωτά για τη σοφία, επειδή θέλει να μάθει κάτι για αυτήν, αντίθετα εκείνος σιωπά απομακρυνόμενος από τη σοφία, ο οποίος όχι μόνο δεν θέλει να μάθει κάτι γι' αυτήν, αλλά αποτρέπει και τους πλησίον του. Γι' αυτόν τον λόγο λέγεται ότι ο πρώτος είναι πιο φρόνιμος από τον δεύτερο.

Οι δε ψυχές των παρανόμων αφαιρούνται πρόωρα από το πρόσωπο του Θεού, επειδή Αυτός τις παραβλέπει μέσα στη φλόγα της βασάνου. Του Ιππολύτου: Όχι από τους ανθρώπους, αλλά παρά τω Θεώ θα βρει δύναμη. Του Ιππολύτου: Αυτός ζητά σοφία, εκείνος που επιζητεί να γνωρίσει ποιο είναι το θέλημα του Θεού· και καθιστώντας τον εαυτό του άλαλο σχετικά με αυτό που ήρθε να μάθει, αυτός θα θεωρηθεί συνετός.

Εκείνος που αποφεύγει να εκστομίσει σκληρό λόγο είναι συνετός. [Ό.π.] Ονόμασε «σκληρό λόγο» τον λογισμό που διεγείρει τον θυμό, ή τον λόγο που ωθεί σε αυτό. Στον ανόητο που ρωτά για τη σοφία, αυτό θα καταλογιστεί ως σοφία. Όταν κάποιος αμαθής και άπειρος ρωτά για σοφούς λόγους ή πράγματα, θεωρείται σοφός, έστω κι αν κάποιος έχει καταστεί ανόητος από την αμάθειά του· τούτο όμως δεν αρκεί για να του λογαριαστεί ως σοφία.

Ο ενάρετος έχει λίγες ανάγκες, αποτελώντας το μεθόριο μεταξύ αθάνατης και θνητής φύσης, έχοντας από τη μία ανάγκες εξαιτίας του θνητού σώματος, και από την άλλη έχοντας ελάχιστες ανάγκες εξαιτίας της ψυχής που επιθυμεί την αθανασία. ΤΙΤΛΟΣ ΙΑʹ. — Περί των μαθητευομένων· και ότι πρέπει αυτοί να προσέρχονται στη μάθηση επιμελώς και προθύμως, και να μην αποφεύγουν τον κόπο της διδασκαλίας, αλλά να ρωτούν και να μαθαίνουν από εκείνους που γνωρίζουν. «Ρώτησε τον πατέρα σου, και θα σου αναγγείλει, τους πρεσβυτέρους σου, και θα σου πουν.» «Υιέ μου, ας μη σε κυριεύσει κακή βουλή, η οποία εγκαταλείπει τη διδασκαλία των νεανικών χρόνων.» «Στον ανόητο που θα ρωτήσει για τη σοφία, αυτό θα του καταλογιστεί ως σοφία.» «Λάβετε παιδεία, και όχι ασήμι, και γνώση παρά δοκιμασμένο χρυσάφι.» «Απόκτησε σοφία, απόκτησε σύνεση· μην ξεχνάς, για να δώσει στο κεφάλι σου στεφάνι χαρίτων.» «Ποθήστε, και θα παιδαγωγηθείτε.» «Υιέ μου, δώσε την καρδιά σου στην παιδεία.» «Τέκνο μου, στα νιάτα σου επίλεξε την παιδεία, και όπως αυτός που οργώνει και σπέρνει πλησίασέ την, και περίμενε τον καλό καρπό της. Διότι κατά την καλλιέργειά της λίγο θα κοπιάσεις, και γρήγορα θα γευτείς τα γεννήματά της. Πόσο τραχιά είναι η σοφία για τον απαίδευτο, και ο άμυαλος δεν θα παραμείνει σε αυτήν. Ιχνηλάτησέ την, και θα σου γίνει γνωστή, και αφού την κατακτήσεις, μην την αφήσεις. Διότι στο τέλος θα βρεις την ανάπαυση που προσφέρει, και θα μετατραπεί για σένα σε χαρά.»

Οι Κανονικές Επιστολές, δηλαδή οι 92 Κανόνες του εν αγίοις Πατρός ημών Βασιλείου του Μεγάλου ερμηνευόμενοι. Προοίμιο της πρώτης Κανονικής Επιστολής του προς τον Αμφιλόχιο, η οποία διαιρείται σε 16 Κανόνες. Όταν ο ανόητος, λέει, ρωτά για σοφία, αυτό θα του λογαριαστεί ως σοφία. Η ερώτηση όμως του σοφού (όπως φαίνεται) κάνει σοφό ακόμη και τον ανόητο, «πράγμα που, με τη χάρη του Θεού, συμβαίνει σε εμάς κάθε φορά που λαμβάνουμε τα γράμματα της φιλόπονής σου ψυχής. Διότι γινόμαστε πιο προσεκτικοί και κατά κάποιον τρόπο πιο συνετοί από τον εαυτό μας εξαιτίας της ίδιας της ερώτησης, διδασκόμενοι πολλά από όσα δεν γνωρίζουμε, και η μέριμνα για να δώσουμε απάντηση γίνεται δάσκαλός μας. Έτσι και τώρα, καθώς ποτέ δεν είχαμε ασχοληθεί με τα ερωτήματά σου, αναγκαστήκαμε και να τα εξετάσουμε με ακρίβεια και να ανακαλέσουμε στη μνήμη μας ό,τι τυχόν ακούσαμε από τους Πρεσβυτέρους, αλλά και να συλλογιστούμε από μόνοι μας τα συναφή με όσα διδαχθήκαμε».

Ερμηνεία. Το προοίμιο της παρούσας Επιστολής είναι γεμάτο από πολλή ταπεινοφροσύνη. Διότι, αρχίζοντας ο μέγας Βασίλειος από το ρητό του Παροιμιαστή, το οποίο λέει ότι ο ανόητος θα θεωρηθεί σοφός, εάν ρωτήσει σοφά πράγματα, αντιστρόφως προσθέτει ότι και η ερώτηση του σοφού κάνει σοφό και τον ανόητο. Με αυτό εννοεί ως σοφό μεν τον άγιο Αμφιλόχιο που τον ρώτησε, ενώ ως ανόητο και σοφιζόμενο τον εαυτό του. Στη συνέχεια αναφέρει και τον τρόπο με τον οποίο γίνεται σοφός. Διότι, λέει, ενώ προτού ερωτηθεί δεν φρόντιζε για τα ερωτήματα αυτά, μετά την ερώτηση έγινε πιο προσεκτικός, θυμούμενος αφενός όσα άκουσε από τους παλαιοτέρους, και αναλογιζόμενος αφετέρου από μόνος του όσα ήταν σύμφωνα και συνεπή προς εκείνα τα παλαιά.