Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 18:17

Έχει γραφτεί: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή των λόγων του. Και ο δίκαιος τι έκανε;» Τι; Πέφτοντας επτά φορές την ημέρα στην αμαρτία, μέσα στα σφάλματα σηκώθηκε με τη μετάνοια. Έχει γραφτεί: «Επτά φορές θα πέσει ο δίκαιος και θα σηκωθεί»· γι' αυτό και ο Πέτρος ρωτά: «Πόσες φορές την ημέρα θα αμαρτήσει εις βάρος μου ο αδελφός μου και θα του το συγχωρήσω; Έως επτά φορές;» Και ο Χριστός απαντά: «Δεν σου λέω έως επτά φορές, αλλά έως εβδομήντα φορές το επτά». Εσύ, ως άνθρωπος, συγχώρησε τα τετρακόσια ενενήντα· δικό μου έργο, ως Θεού, είναι να συγχωρήσω τα πεντακόσια. «Δύο χρεοφειλέτες χρωστούσαν σε κάποιον δανειστή», ο Φαρισαίος και η πόρνη· «ο ένας όφειλε πεντακόσια δηνάρια και ο άλλος πενήντα. Επειδή όμως δεν είχαν να τα επιστρέψουν, τα χάρισε και στους δύο».

Αναγνώρισα την ανομία μου. Αυτό υποδηλώνει τον τρόπο της εξομολογήσεως. Είπα, θα ομολογήσω εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου. Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του. Και πες εσύ, λέγει, πρώτος τις αμαρτίες σου. Υπέρ αυτής θα προσευχηθεί προς εσένα κάθε όσιος.

Επειδή, λέει, αυτά έχω πράξει, γι' αυτό: «Ταλαιπωρήθηκα και κάμφθηκα έως τέλους, και όλη την ημέρα πορευόμουν σκυθρωπός». Με αυτά δε τα λόγια παρουσιάζει όσα υπέφερε και πώς τιμωρούσε τον εαυτό του, μην κατηγορώντας τον εαυτό του για μία μόνο αμαρτία, αλλά σωρηδόν για πολλές, και για τόσες, ώστε ούτε να κρύβονται μέσα στην ψυχή του, ούτε να μένουν αφανείς εντός του σώματός του, αλλά να το έχουν υπερβεί, ώστε να γίνονται γνωστές σε όλους. Ο ίδιος λοιπόν ήταν κατήγορος του εαυτού του στον πρώτο του λόγο, και ενώπιον όλων, ώστε να εκπληρωθεί στο πρόσωπό του το ρητό: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του, προλαβαίνοντας κάθε άνθρωπο κατήγορο». Ο ίδιος μεν κατέκρινε τον εαυτό του, έφραζε δε κάθε στόμα των εχθρών, μη έχοντας εκείνοι τίποτε άλλο να πουν εναντίον του.

Διότι η ψυχή αφομοιώνεται με τις συνήθειες και τα έργα της, και σύμφωνα με όσα πράττει, τυπώνεται και διαμορφώνεται ανάλογα. Ας είναι, λοιπόν, σε σένα και η εμφάνιση, και το ένδυμα, και το βάδισμα, και το κάθισμα, και η ποιότητα της τροφής, και η ετοιμασία της κλίνης, και η οικία, και όλα τα σκεύη της οικίας ρυθμισμένα προς τη λιτότητα· και ο λόγος, και η ωδή, και η συναναστροφή με τον πλησίον, ας αποβλέπουν και αυτά στη μετριοφροσύνη μάλλον παρά στην επίδειξη. Να μην έχεις κομπασμούς σοφιστικούς στον λόγο, ούτε υπερβολικές καλλιφωνίες στις ωδές, ούτε συζητήσεις υπερήφανες και φορτικές· αλλά σε όλα να αφαιρείς από την έπαρση. Να είσαι χρηστός προς τον φίλο, ήπιος προς τον υπηρέτη, ανεξίκακος προς τους θρασείς, φιλάνθρωπος προς τους ταπεινούς, να παρηγορείς όσους κακοπαθούν, να επισκέπτεσαι όσους βρίσκονται σε οδύνες, χωρίς να περιφρονείς απολύτως κανέναν· να είσαι γλυκύς στην προσφώνηση, πρόσχαρος στην απάντηση, καταδεκτικός και ευπρόσιτος σε όλους. Ούτε να πλέκεις εγκώμια για τον εαυτό σου ούτε να παρακινείς άλλους να τα λένε, και να μην ανέχεσαι άσεμνο λόγο, αποκρύπτοντας, όσο είναι δυνατόν, τα δικά σου προτερήματα. Ως προς τα αμαρτήματά σου, να κατηγορείς τον εαυτό σου και να μην περιμένεις τους ελέγχους των άλλων, για να γίνεις, όπως λέει η Γραφή, δίκαιος κατήγορος του εαυτού σου εξ αρχής, και για να μοιάσεις στον Ιώβ, ο οποίος δεν ντράπηκε το πολυάριθμο πλήθος της πόλεως για να εξομολογηθεί ενώπιόν τους το δικό του σφάλμα.

Ποιος είναι δε ο τρόπος της αποστολής, και ο λόγος για τον οποίο έχει σταλεί, επειδή τα έχουμε πει ήδη προηγουμένως με πολλά λόγια, θα παραλείψουμε να μιλήσουμε περαιτέρω γι' αυτά. Όμως πρέπει να παρατηρήσουμε ωφέλιμα εκείνο, ότι δηλαδή λέει πως ο νόμος είναι θέλημα του Θεού και Πατρός. <Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν είναι αληθινή· άλλος είναι εκείνος που μαρτυρεί για εμένα, και γνωρίζω ότι είναι αληθινή η μαρτυρία την οποία μαρτυρεί για εμένα.> Ο σοφότατος Σολομών συγκεντρώνοντας εκείνα για τα οποία κάποιος πολύ εύλογα θα καυχώταν και θα αναδείκνυε τον δικό του τρόπο ζωής ως αξιοζήλευτο, και προβάλλοντάς τα ταυτόχρονα στους πιο συνετούς για να τα μάθουν, λέει: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του»· και πάλι: «Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον και όχι το δικό σου στόμα, ο ξένος και όχι τα δικά σου χείλη». Διότι είναι όντως φορτικό και πράγμα ανυπόφορο για τους ακροατές το να μη θέλουν κάποιοι να επαινούνται από τα λόγια άλλων, αλλά να αποδίδουν αχαλίνωτα στον εαυτό τους τα πιο ωραία και εξαιρετικά προτερήματα. Και θα ήταν πολύ φυσικό να μην γίνεται πιστευτός ένας τέτοιος λόγος· διότι από τη φύση μας, παρασυρόμενοι σαν από κάποιες φυσικές και αναγκαίες έλξεις φιλαυτίας, σπεύδουμε στο να μην αποδίδουμε τίποτα το φαύλο στον εαυτό μας, αλλά να του προσάπτουμε πάντοτε, και χωρίς να λέμε πάντοτε την αλήθεια, εκείνα χάρη στα οποία κάποιος νομίζει ότι φαίνεται κόσμιος και αγαθός.

Θυμήσου εσύ ο ίδιος, και ας κριθούμε· ομολόγησε εσύ, και να έχεις βέβαιη τη συγχώρεση. Διότι είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή των λόγων του.» Και πάλι: «Μην ντραπείς να ομολογήσεις τις αμαρτίες σου.» Δεν τήρησε αυτήν την εντολή ο υπερόπτης Φαρισαίος, τον οποίο στις ευαγγελικές παραβολές παρουσιάζει ο Σωτήρας να προσεύχεται στη συναγωγή, και έπειτα να πάσχει βαθιά από αμάθεια και, παρακινούμενος από μάταιη έπαρση, να λέει: «Θεέ μου, σε ευχαριστώ που δεν είμαι σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους, άρπαγες, άδικοι, ή και σαν αυτόν τον τελώνη· νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα, δίνω ως δέκατο όλα τα υπάρχοντά μου.» Αυτός δεν καταδέχθηκε να αναφέρει τις δικές του αμαρτίες.

Βλέπεις πώς και στα προκείμενα, από τη μία πλευρά, στην «έρημο» και στα «θηρία» που βρίσκονται σε αυτήν, ευαγγελίζεται ελπίδες αγαθών, ενώ από την άλλη ελέγχει για ασέβειες τον λαό της περιτομής, τον οποίο αποκαλεί τώρα «Ιακώβ» και «Ισραήλ»· τον ονομάζει έτσι, απλώς με ξηρά ονόματα, χωρίς να τον αποκαλέσει ούτε «δούλο» του ούτε «εκλεκτό», πράγμα που έκανε στην περίπτωση του ανώτερου τάγματος. Εντούτοις, αφού έλεγξε τους παρεκτραπέντες, τους παροτρύνει και τους προτρέπει να επιστρέψουν, υποσχόμενος ότι θα συγχωρήσει τα αμαρτήματά τους εφόσον μετανοήσουν. Γι' αυτό λέει: «Εγώ είμαι αυτός που εξαλείφει τις αμαρτίες σου και δεν πρόκειται να τις ξαναθυμηθώ. Εσύ όμως θυμήσου» σε ποια κατάσταση έχεις βρεθεί. Διότι είναι ωφέλιμη η ανάμνηση των προηγούμενων αμαρτημάτων, όταν αυτή εξαγορεύεται μέσω της εξομολόγησης. Γι' αυτό και προσθέτει: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου». Διότι, πράττοντας αυτό, «θα δικαιωθείς», επειδή «ο δίκαιος είναι ο ίδιος κατήγορος του εαυτού του αρχίζοντας τον λόγο». Να γνωρίζεις ωστόσο ότι από τους «πατέρες» σου γεννήθηκες αμαρτωλός, και «οι άρχοντές» σου ανά τους καιρούς «ασέβησαν απέναντί μου». Αντί δε της φράσης «και οι άρχοντές σας ανόμησαν απέναντί μου», ο Ακύλας και ο Σύμμαχος απέδωσαν: «και οι ερμηνευτές σου». Έπειτα λέει: «Και οι άρχοντές σου μόλυναν τα άγιά μου».

Προχωρώντας δε, κάνει την ίδια εξομολόγηση με αυτήν που περιέχεται στον πεντηκοστό (ν') ψαλμό, τόσο στα άλλα σημεία όσο και με τα εξής λόγια: «Ότι αι ανομίαι μου υπερήραν την κεφαλήν μου. Προσώζεσαν και εσάπησαν οι μώλωπές μου από προσώπου της αφροσύνης μου». Και εσύ ο ίδιος, αν τα συγκεντρώσεις, θα διαπιστώσεις ότι τα περισσότερα από όσα βρίσκονται στο πρώτο μέρος των Ψαλμών έχουν ειπωθεί μετά τους χρόνους της ιστορίας του Ουρία, ενώ εκείνα που έπονται του πεντηκοστού (ν') ψαλμού προηγούνται χρονικά της πράξης σχετικά με τον Ουρία. Γιατί άραγε δεν τοποθετήθηκαν πρώτα, σύμφωνα με τη χρονική ακολουθία, όσα ήταν πρώτα στον χρόνο; Αντιθέτως, αυτά που ειπώθηκαν πρώτα, όταν ζούσε ακόμη ο Σαούλ, βρίσκονται στο δεύτερο μέρος των Ψαλμών, ενώ στο πρώτο μέρος βρίσκονται τα χρονικά μεταγενέστερα. Θεωρώ ότι έλαβαν αυτή την τάξη, προκειμένου ο λόγος να μην κατευθύνεται από τα καλύτερα στα χειρότερα· διότι η επιγραφή «εις το τέλος, μη διαφθείρης» φαίνεται ότι έχει τηρηθεί και στην κατάταξη των Ψαλμών. Γι' αυτόν τον λόγο τα πιο θλιβερά έχουν τεθεί πρώτα, ώστε να φυλαχθούν για τη δεύτερη θέση τα πιο ευχάριστα, καθώς τα χειρότερα καλύπτονται και εξαφανίζονται μέσω των καλύτερων που ακολουθούν στο δεύτερο μέρος. Είναι δε πιθανό ο Δαβίδ να ήθελε να καλύψει το μεταγενέστερο αμάρτημά του μέσω των προγενέστερων κατορθωμάτων του. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι από υπερβολική ευσέβεια έταξε πρώτες τις εξομολογήσεις του, επειδή «δίκαιος εαυτού κατήγορος εν πρωτολογία» (ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του).

«Για ποιο από αυτά να σου φανώ ίλεως;» λέει κάπου στη Γραφή ο Θεός. «Τι από αυτά να επαινέσω; Ή μάλλον, για ποια από αυτά να σας στεφανώσω;» ΣΤ΄. Επειδή, λοιπόν, τέτοια είναι τα δικά σου και έτσι έχουν τα πράγματα, πες μου και τις δικές μου αδικίες, ώστε είτε να πάψω να είμαι κακός, είτε να ντραπώ. Διότι εγώ προπάντων εύχομαι να μην αμαρτάνω καθόλου· εάν όμως συμβεί, τότε, όταν αδικώ, να επανέρχομαι στον ορθό δρόμο· αυτή είναι η δεύτερη καλύτερη μοίρα όσων σκέπτονται ορθά. Διότι, εάν δεν γίνομαι εξ αρχής κατήγορος του εαυτού μου κατά το παράδειγμα του δικαίου, χαίρομαι τουλάχιστον να θεραπεύομαι από κάποιον άλλον. Μικρή, λέει, είναι η πόλη σου, και ούτε καν πόλη, αλλά ένα χωριό ξερό και άχαρο, που κατοικείται από λίγους.

Διότι ο δίκαιος στην αρχή του λόγου του είναι κατήγορος του εαυτού του. Όμως, αναγκαστικά έδωσε την εντολή πρώτα να εξομολογείται κανείς και μετά να ψάλλει, επειδή πρέπει να υμνούμε τον Θεό από καθαρή καρδιά. Και πώς αλλιώς καθαρίζεται κανείς, απαλλασσόμενος από τα αμαρτήματα, παρά μόνο μέσω της εξαγόρευσης;

Είθε να έχω την ευλογία σας σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με αλυσίδες, δεν συγκρίνομαι με κανέναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε μέσα σας τον Ιησού. Και κυρίως, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, όπως είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του», και: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς», και: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι», διότι «αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· διότι λέει: «Ο Θεός, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό». Για τον λόγο αυτόν, οι μεγάλοι εκείνοι, ο Αβραάμ και ο Ιώβ, ονόμαζαν τους εαυτούς τους χώμα και στάχτη ενώπιον του Θεού. Και ο Δαβίδ: «Ποιος είμαι εγώ ενώπιόν σου, Κύριε, που με δόξασες μέχρις αυτού του σημείου;» Και ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, λέει προς τον Θεό: «Είμαι αδύναμος στη φωνή και βραδύγλωσσος». Να έχετε λοιπόν και εσείς ταπεινό φρόνημα, για να υψωθείτε· διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Είθε να ωφεληθώ από εσάς σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με δεσμά, δεν συγκρίνομαι ούτε με έναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε τον Ιησού Χριστό μέσα σας. Και μάλιστα, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, καθώς είναι γραμμένο ότι «ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του».

«Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του κατά την πρώτη του απολογία». Προκατέλαβε, λέγει, την πράξη του και προσεταιρίστηκε τον δικαστή· διότι τίποτε δεν συνηθίζει να εξοργίζει τόσο πολύ, όσο η άρνηση. Δεν θα μιλήσει με το ίδιο ύφος. Επομένως, και με το να προλάβει να ομολογήσει, και με το να τα αναγγείλει αυτά με τη δική του συνείδηση, κέρδισε την εύνοιά του.

Θέλεις να κατηγορείς; Σου δίνω μια χρήσιμη αφορμή. Θέλεις να κακολογείς; Κακολόγησε τις αμαρτίες σου. Διότι λέγει η Γραφή: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς». Είδες κατηγορία που να φέρνει στεφάνι και έπαινο και δικαιοσύνη; Πάλι λέγει: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του»· του εαυτού του, όχι κάποιου άλλου. Εάν γίνεις κατήγορος άλλου, καταδικάζεσαι· εάν γίνεις του εαυτού σου, στεφανώνεσαι. Και για να μάθεις πόσο καλό είναι να κατηγορεί κανείς το δικό του παράπτωμα, λέγει: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του». Και όμως, εάν είναι δίκαιος, πώς είναι κατήγορος; Εάν είναι κατήγορος, πώς είναι δίκαιος;

Ο δίκαιος δεν είναι υπόλογος σε κατηγορία. Αλλά, για να μάθεις ότι, ακόμη και αν κάποιος είναι αμαρτωλός, εφόσον κατηγορεί τα αμαρτήματά του, μέσω αυτής της κατηγορίας γίνεται δίκαιος, γι' αυτόν τον λόγο είπε: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του εν πρωτολογία». Τι σημαίνει, όμως, το «εν πρωτολογία»;

Γι' αυτό και ο προφήτης έλεγε: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του». Έτσι λοιπόν και αυτός, εάν είχε προλάβει τον έλεγχο του Δεσπότη, ίσως να είχε αξιωθεί κάποιας φιλανθρωπίας χάρη στην άπειρη αγαθότητα του Δεσπότη. Διότι δεν υπάρχει κανένα αμάρτημα, όσο υπερβολικά μεγάλο και αν είναι, που να νικά τη φιλανθρωπία Του, εάν εμείς επιδείξουμε μετάνοια στον κατάλληλο χρόνο και ζητήσουμε συγχώρεση. Και είπε ο Κάιν: «Το αμάρτημά μου είναι πολύ μεγάλο για να συγχωρεθώ».

Σε καμία περίπτωση. Ας έλθουμε λοιπόν στα αμαρτήματα της ψυχής. Η αμαρτία εμπεριέχει την αισχύνη, η αμαρτία εμπεριέχει το όνειδος, και έχει αναπόσπαστα συνδεδεμένη μαζί της την ατιμία· η μετάνοια έχει την παρρησία, η μετάνοια έχει τη νηστεία, η μετάνοια κατέχει τη δικαιοσύνη. Διότι λέγει η Γραφή: «Πες εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς»· και, «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του». Επειδή, λοιπόν, γνωρίζει ο Σατανάς ότι η μεν αμαρτία έχει την αισχύνη, πράγμα ικανό να αποτρέψει αυτόν που αμαρτάνει, ενώ η μετάνοια έχει την παρρησία, πράγμα ικανό να προσελκύσει αυτόν που μετανοεί, αντέστρεψε την τάξη, και έδωσε την αισχύνη στη μετάνοια, και την παρρησία στην αμαρτία.

Πάλι εκπέσαμε, και ούτε έτσι μας τιμωρεί, αλλά μας έδωσε το φάρμακο της μετάνοιας, το οποίο είναι ικανό να εξαφανίσει και να εξαλείψει όλα μας τα αμαρτήματα, αρκεί μόνο να γνωρίζουμε ποιο είναι αυτό το φάρμακο και πώς πρέπει να το εφαρμόζουμε. Ποιο είναι, λοιπόν, το φάρμακο της μετάνοιας, και πώς παρασκευάζεται; Πρώτον, από την επίγνωση και καταδίκη των δικών μας αμαρτημάτων και από την εξομολόγηση. Διότι λέει η Γραφή: «Γνώρισα την ανομία μου και δεν έκρυψα την αμαρτία μου· είπα: θα εξομολογηθώ εναντίον του εαυτού μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου»· και πάλι: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς»· και επίσης: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του». Δεύτερον, από πολλή ταπεινοφροσύνη· διότι είναι σαν μια χρυσή αλυσίδα, όπου, αν πιάσεις την αρχή της, όλα τα άλλα ακολουθούν. Εάν, δηλαδή, ομολογήσεις την αμαρτία σου όπως πρέπει να την ομολογήσεις, η ψυχή ταπεινώνεται· διότι η συνείδηση, ελέγχοντάς την πιεστικά, την κάνει να καταστέλλεται. Πρέπει όμως να προστεθούν και άλλα στοιχεία στην ταπεινοφροσύνη, ώστε να είναι τέτοια, σαν και αυτήν για την οποία προσευχόταν ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Καρδιά καθαρή δημιούργησε μέσα μου, ω Θεέ»· και πάλι: «Καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Διότι αυτό που έχει συντριβεί δεν εξανίσταται, δεν επιτίθεται, αλλά είναι έτοιμο να υπομείνει την κακοπάθεια, ενώ το ίδιο δεν ορθώνεται με έπαρση.

Επειδή όμως αυτό δεν έγινε, θρηνεί και λέγει: «Σε εμένα ας πέσει το χέρι σου· και αν δεν αρκεί, και στον οίκο του πατέρα μου». Διότι εγώ, λέγει, ο ποιμένας αμάρτησα. Ήταν σαν να έλεγε: «Ακόμη και αν εκείνοι αμάρτησαν, εγώ ήμουν υπεύθυνος για την τιμωρία, αφού δεν τους διόρθωσα. Όταν μάλιστα και το αμάρτημα είναι δικό μου, δίκαιο θα ήταν να υποστώ εγώ την τιμωρία». Διότι, θέλοντας να μεγεθύνει το έγκλημα, χρησιμοποίησε το όνομα του ποιμένα. Έτσι λοιπόν σταμάτησε την οργή, έτσι ανακάλεσε την απόφαση· τόσο μεγάλη δύναμη έχει η εξομολόγηση. Διότι «ο δίκαιος ευθύς εξαρχής είναι κατήγορος του εαυτού του»· τόση είναι η μέριμνα και η συμπάθεια του άριστου ποιμένα. Επειδή σπαράσσονταν τα σπλάχνα του βλέποντάς τους να πέφτουν, ωσάν να θανατώνονταν τα γνήσια παιδιά του· γι' αυτό και παρακαλούσε να έλθει η οργή επάνω του. Αυτό μάλιστα θα το είχε πράξει και στην αρχή της σφαγής, αν δεν έλπιζε ότι καθώς αυτή προχωρούσε, θα έφτανε και στον ίδιο. Όταν λοιπόν είδε ότι αφενός αυτό δεν συνέβαινε, αφετέρου δε ότι η συμφορά κατέτρωγε εκείνους, δεν το υπέμεινε πλέον, αλλά φλεγόταν από πόνο περισσότερο παρά για τον Αμνών, τον πρωτότοκο. Διότι τότε δεν ζήτησε τον θάνατο, ενώ τώρα αξιώνει να πέσει αυτός πριν από τους άλλους.

Επειδή δεν είναι δυνατόν να βρεθεί άνθρωπος εντελώς αναμάρτητος· γι' αυτό και κάποιος έλεγε: «Ποιος θα καυχηθεί ότι έχει αγνή την καρδιά του; Ή ποιος θα πει με παρρησία ότι είναι καθαρός από αμαρτία;» Και ο Παύλος, αφού είπε, «Η συνείδησή μου δεν με ελέγχει για τίποτα», πρόσθεσε: «Αλλά δεν δικαιώνομαι εξαιτίας αυτού»· και το χωρίο, «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του», είναι ολοφάνερο ότι αναφέρεται στα αμαρτήματά του. Για να μην μπορεί, λοιπόν, κανείς να πει: «Αν όλοι βρίσκονται μέσα στην αμαρτία, και δόθηκε η εντολή στον αμαρτωλό να μη διηγείται τα δικαιώματα του Θεού, ποιος θα είναι εκείνος που θα τα διηγηθεί;»· για να μην τα λέει αυτά κάποιος, παραθέτει λεπτομερώς και τα είδη των αμαρτιών.

γ΄. Αλλά καθώς μιλούσα, μου ήρθε στο νου να φέρω στο μέσο και να εξετάσω γιατί άραγε, παρόλο που ομολόγησε την αμαρτία του, και καταδίκασε τα όσα έγιναν, και είπε ότι η αμαρτία του είναι μεγαλύτερη από το να συγχωρηθεί, και ότι δεν είναι άξιος καμίας απολογίας, δεν μπόρεσε να ξεπλύνει τα αμαρτήματά του (παρόλο που ο προφήτης λέει: «Λέγε εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς»), αλλά αντιθέτως κατακρίθηκε; Διότι δεν μίλησε όπως πρόσταξε ο προφήτης. Επειδή ο προφήτης δεν είπε απλώς: «Λέγε εσύ τις ανομίες σου», αλλά τι; «Λέγε εσύ πρώτος», λέει, «τις ανομίες σου». Αυτό είναι το ζητούμενο: όχι απλώς το να τις πεις, αλλά να τις πεις πρώτος, να μην περιμένεις εκείνον που θα σε ελέγξει και θα σε κατηγορήσει. Αυτός όμως δεν μίλησε πρώτος, αλλά περίμενε να ελεγχθεί από τον Θεό, και μάλιστα ενώ ελεγχόταν, το αρνείτο. Όταν όμως πλέον αποκαλύφθηκε φανερά αυτό που είχε γίνει, τότε ομολόγησε την αμαρτία, το οποίο δεν αποτελεί πια εξομολόγηση. Κι εσύ λοιπόν, αγαπητέ, όταν αμαρτήσεις, μην περιμένεις την κατηγορία από άλλον, αλλά προτού κατηγορηθείς και διαβληθείς, εσύ ο ίδιος να καταδικάζεις τα πεπραγμένα σου. Διότι, εάν σε ελέγξει πλέον κάποιος άλλος, το κατόρθωμα δεν ανήκει πια στη δική σου εξομολόγηση, αλλά η διόρθωση είναι αποτέλεσμα της δικής του κατηγορίας. Γι' αυτό και κάποιος άλλος λέει: «Ο δίκαιος γίνεται κατήγορος του εαυτού του από την αρχή του λόγου του».

Διότι το «έχω προείπει και πάλι λέγω, σαν να είμαι παρών για δεύτερη φορά, και ενώ απουσιάζω τώρα γράφω», δεν υπονοεί τίποτε άλλο παρά αυτό ακριβώς που υπάρχει φόβος μήπως συμβεί και σε εμάς. Διότι τώρα, έστω κι αν δεν παρευρίσκεται ο Παύλος, ο οποίος τότε απειλούσε τους Κορινθίους, είναι όμως παρών ο Χριστός, ο οποίος τότε μιλούσε μέσω εκείνου. Και αν επιμένουμε να παραμένουμε ανένδοτοι, δεν θα μας λυπηθεί, αλλά θα μας καταφέρει μεγάλο πλήγμα και εδώ και εκεί. «Ας προφθάσουμε, λοιπόν, να παρουσιαστούμε ενώπιόν Του με εξομολόγηση», ας εκχύσουμε ενώπιόν Του τις καρδιές μας. «Αμάρτησες;» λέει, «μην το επαναλάβεις πλέον, και παρακάλεσε για τα προηγούμενα σφάλματά σου». Και πάλι: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή της απολογίας του». Ας μην περιμένουμε, λοιπόν, τον κατήγορο, αλλά ας προλάβουμε να καταλάβουμε εμείς τη δική του θέση, και έτσι, μέσω της ειλικρινούς μας στάσης, θα καταστήσουμε τον Κριτή πιο επιεική.

ΤΙΤΛΟΣ Ζʹ. — Περί γνωσιμαχούντων (εκείνων που αναγνωρίζουν και ομολογούν τις αμαρτίες τους). «Την ανομία μου την έκανα γνωστή, και την αμαρτία μου δεν την έκρυψα.» «Την ανομία μου εγώ θα την αναγγείλω, και θα μεριμνήσω για την αμαρτία μου.» «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή της απολογίας του.» «Πριν από την κρίση εξέταζε τον εαυτό σου, και στον καιρό της επίσκεψης του Θεού θα βρεις εξιλέωση.» «Να μην ντραπείς να ομολογήσεις τις αμαρτίες σου.» ΤΙΤΛΟΣ Ηʹ. — Περί των γυναικών: ότι πρέπει αυτές να υποτάσσονται στους δικούς τους άνδρες και να μην κάνουν τίποτα χωρίς αυτούς. «Είπε ο Θεός στη γυναίκα: Προς τον άνδρα σου θα είναι η στροφή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει.» «Εάν μια γυναίκα υπανδρευτεί, και έχει πάνω της τάματα σύμφωνα με τη ρητή υπόσχεση των χειλιών της, όσα έθεσε ως δέσμευση για την ψυχή της, και τα ακούσει ο άνδρας της, και σιωπήσει απέναντί της την ημέρα που θα τα ακούσει, τότε θα ισχύσουν όλα τα τάματά της, και οι δεσμεύσεις της, τις οποίες έθεσε για την ψυχή της, θα ισχύσουν. Εάν όμως ο άνδρας της εκφράσει την άρνησή του την ημέρα που θα τα ακούσει, όλα τα τάματά της και οι δεσμεύσεις της, που έθεσε για την ψυχή της, δεν θα παραμείνουν σε ισχύ, διότι ο άνδρας της αρνήθηκε· και ο Κύριος θα την καθαρίσει.» «Η γυναίκα που τιμά τον δικό της άνδρα, θα φανεί σοφή σε όλους.» «Οι γυναίκες ας υποτάσσονται στους δικούς τους άνδρες όπως στον Κύριο· διότι ο άνδρας είναι κεφαλή της γυναίκας, όπως και ο Χριστός είναι κεφαλή της Εκκλησίας· και αυτός είναι κεφαλή του σώματος.»

Λέω, λοιπόν, ότι δεν πρέπει να θεωρούμε τα επερχόμενα δεινά ως διαζύγιο που μας δόθηκε από τον Θεό ή έστω ως μπόλιασμα των βαρβάρων, που μοιάζουν με αγριελιές, στη δική μας ήμερη ελιά, αλλά ως μια μικρή παιδαγωγία, σαν κι αυτήν που συνηθίζει να επιφέρει ο Θεός, μετριάζοντας την υπερβολή και μην παραδίδοντας τα πάντα στους πειραστές, αλλά δείχνοντας έλεος σε αυτούς που δοκιμάζονται, και μάλιστα εάν εκείνος που προκαλεί τα δεινά, μη γνωρίζοντας κορεσμό στις ανόσιες πράξεις, από την ασέβειά του υπερηφανεύεται ακόμη και απέναντι σε Εκείνον από τον οποίο έλαβε τη δύναμη να μαστιγώνει, όπως ο αρχισωματοφύλακας Ναβουζαρδάν, που παρέδωσε την πόλη του Θεού στη φωτιά και λεηλάτησε τα λειτουργικά σκεύη, και όπως ο Βαλτάσαρ, που διασκέδαζε με αυτά, εξυβρίζοντας τα θυσιαστήρια και χλευάζοντας τα θεία μυστήρια, ενώ εκείνος που πάσχει, αφού γίνει με τα πρώτα του λόγια κατήγορος του εαυτού του, επικαλείται πιο θερμά ως παρηγορητή τον Θεό που τον παιδαγώγησε.

Ότι ο Πνευματικός κυρίως δεν πρέπει να ρωτά. «Να γνωρίζεις, τέκνο, ότι στα άλλα δικαστήρια, όποιος φανέρωσε τον εαυτό του ως φταίχτη, τιμωρείται· σε αυτό όμως το δικαστήριο της εξομολογήσεως, όποιος φανερώσει πρώτος και από μόνος του την αμαρτία του, συγχωρείται. Γι' αυτό, ο Πνευματικός δεν έχει χρέος να ρωτά τον εξομολογούμενο τι ακριβώς έκανε· διότι έτσι ο μετανοών ελέγχεται, και δεν εξομολογείται. Αλλά ο ίδιος ο εξομολογούμενος πρέπει από μόνος του να ομολογεί τις αμαρτίες του, για να λάβει και τη συγχώρησή τους. Διότι έτσι παραγγέλλει και ο Θεός: "Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή της απολογίας του· όταν όμως επέλθει ο αντίδικος, ελέγχεται" και "Λέγε εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς". Επομένως, και εσύ τέκνο, προς καταισχύνη της αμαρτίας και του διαβόλου, λέγε πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς.»

Να γνωρίζεις, τέκνο μου, ότι στα άλλα δικαστήρια, όποιος φανερώσει τον εαυτό του ως ένοχο, τιμωρείται· σε τούτο όμως το δικαστήριο της εξομολογήσεως, όποιος φανερώσει πρώτος και από μόνος του την αμαρτία του, συγχωρείται. Γι' αυτό δεν έχει υποχρέωση ο Πνευματικός να ερωτά τον εξομολογούμενο τι και τι έπραξε, διότι έτσι ο μετανοών ελέγχεται και δεν εξομολογείται· αλλά ο ίδιος ο εξομολογούμενος πρέπει από μόνος του να ομολογεί τις αμαρτίες του, για να λάβει και τη συγχώρησή τους· διότι έτσι παραγγέλλει και ο Θεός: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του με τον πρώτο του λόγο· όταν όμως επιτεθεί ο αντίδικος, ελέγχεται».

Ότι η εξομολόγηση πρέπει να είναι κατηγορητική. Γ'. Πρέπει να μην κατηγορείς τον έναν και τον άλλον όταν εξομολογείσαι, προφασιζόμενος ότι αυτοί έγιναν η αιτία για να αμαρτήσεις, όπως ακριβώς ο Αδάμ προφασίστηκε την Εύα και η Εύα τον όφι· όχι· αλλά αποκλειστικά και μόνο να κατηγορείς τον εαυτό σου και την κακή σου προαίρεση. «Εάν θέλεις να κατηγορήσεις», (σου λέει ο θείος Χρυσόστομος στην Ομιλία ΝΑ' εις τον Ματθαίον), «κατηγόρησε τον εαυτό σου»· και ο Παροιμιαστής λέει: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του»· του εαυτού του, λέει, και όχι των άλλων, ώστε, προσπαθώντας να λιγοστέψεις τις αμαρτίες σου με την εξομολόγηση, να μην τις αυξήσεις προσθέτοντας και την κατάκριση. Το τι πρέπει να λες στον Πνευματικό σε συμβουλεύει ο Ιωάννης της Κλίμακος: «Πες και μην ντραπείς: Δικό μου είναι το τραύμα, Πάτερ, δική μου η πληγή, η οποία προκλήθηκε από τη δική μου ραθυμία και όχι από κάποιον άλλον· κανείς δεν ευθύνεται για αυτήν, ούτε άνθρωπος, ούτε πνεύμα, ούτε σώμα, ούτε τίποτα άλλο, παρά μόνο η δική μου αμέλεια».

Προς τον κύριο Ιωάννη τον Περιβλεπτηνό. Και πώς δεν πρόκειται να συγχωρήσω εκείνον που κατ' αυτόν τον τρόπο βρήκε το σφάλμα του και έτσι το μίσησε, ώστε να το δημοσιοποιήσει μέσω της δικαιωτικής του ομιλίας; Αν όμως πρέπει να πω την αλήθεια, ούτε καν συγχώρηση συνιστά αυτό, διότι δεν προηγήθηκε κατηγορία. Αλλά και αυτό θα μπορούσαμε να το θεωρήσουμε ως αποτέλεσμα της δικής σου ειλικρίνειας, εξαιτίας της οποίας έγινες ο ίδιος κατήγορος του εαυτού σου από τα πρώτα σου λόγια, καθώς εγώ εκείνη τη μακροχρόνια σιωπή δεν τη θεωρούσα δικό σου έγκλημα, αλλά απόδειξη των δικών μου αμαρτιών, εξαιτίας των οποίων από τους φίλους και τους πλησίον άλλοι στάθηκαν απέναντί μου και, μολονότι βρίσκονταν κοντά, στάθηκαν μακριά, και έλεγα ακριβώς εκείνα τα λόγια του Ιώβ: δεν με αναγνώρισαν οι πιο κοντινοί μου, και όσοι γνώριζαν το όνομά μου με ξέχασαν, και ο Κύριος μου φέρθηκε έτσι, και με αντιμετώπισε με φοβερή οργή.