Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 18:3

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΑΝΩΝ ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ. Οι Αρειομανίτες, όπως φαίνεται, έχοντας άπαξ αποφασίσει να γίνουν αποστάτες και παραβάτες της αλήθειας, προσπαθούν πεισματικά να ελκύσουν στον εαυτό τους το γεγραμμένο: «Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, περιφρονεί τα πάντα»· διότι ούτε όταν ελέγχονται σταματούν, ούτε όταν βρίσκονται σε αδιέξοδο ντρέπονται· αλλά, έχοντας όψη πόρνης, αποθρασύνθηκαν απέναντι σε όλους με τις ασέβειές τους. Και πράγματι, ενώ τα ρητά που προφασίζονταν, δηλαδή το «Ο Κύριος με έκτισε», και το «Έγινε ανώτερος από τους αγγέλους», και το «Πρωτότοκος», και το «Όντας πιστός σε Αυτόν που τον εποίησε», έχουν ορθό νόημα και αποδεικνύουν την ευσέβεια προς τον Χριστό, δεν γνωρίζω πώς πάλι οι ίδιοι, σαν να περιλούστηκαν από το δηλητήριο του φιδιού, και μη βλέποντας αυτά που πρέπει να βλέπουν, ούτε κατανοώντας αυτά που διαβάζουν, σαν να τα ξερνούν από τα βάθη της ασεβούς καρδιάς τους, άρχισαν πλέον να διασύρουν και τον λόγο του Κυρίου: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα»· λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν αυτός να χωράει σε εκείνον, και εκείνος σε τούτον; Ή πώς είναι γενικώς δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος, να χωράει στον Υιό που είναι μικρότερος; Ή τι το θαυμαστό υπάρχει αν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, από τη στιγμή που και για εμάς έχει γραφτεί: "Διότι μέσα σε αυτόν ζούμε, και κινούμαστε, και υπάρχουμε";»

Του ιδίου, κατά Αρειανών λόγος τρίτος Οι Αρειομανίτες, όπως φαίνεται, έχοντας αποφασίσει μια για πάντα να γίνουν αποστάτες και παραβάτες της αλήθειας, επιμένουν πεισματικά να εφαρμόσουν στον εαυτό τους το γεγραμμένο: «όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί τα πάντα»· διότι, ούτε όταν ελέγχονται σταματούν, ούτε όταν περιέρχονται σε αδιέξοδο ντρέπονται, αλλά σαν να έχουν «πρόσωπο πόρνης, αποθρασύνθηκαν απέναντι σε όλους» μέσα στις ασέβειές τους. Διότι, ενώ τα ρητά που προφασίζονταν, δηλαδή το «ο Κύριος με έκτισε» και το «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» και το «πρωτότοκος» και το «όντας πιστός σε αυτόν που τον έκανε», έχουν ορθό νόημα και αποδεικνύουν την ευσέβεια προς τον Χριστό, δεν γνωρίζω πώς πάλι αυτοί, σαν να περιλούστηκαν με το «δηλητήριο του όφεως» και μη βλέποντας αυτά που πρέπει να βλέπουν, ούτε κατανοώντας αυτά που διαβάζουν, ξεστομίζοντας λόγια σαν από το βάθος της ασεβούς τους καρδιάς, άρχισαν πλέον να διασύρουν και τον λόγο που ειπώθηκε από τον Κύριο «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν αυτός να χωράει σε εκείνον, και εκείνος σε τούτον; Ή πώς είναι γενικά δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος, να χωράει στον Υιό, που είναι μικρότερος; Ή τι το θαυμαστό υπάρχει, αν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, εφόσον και για εμάς έχει γραφτεί: "διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε";»

Όπως, για παράδειγμα, αν κάποιος καταδυθεί στον βυθό, δεν βλέπει πλέον το φως, ούτε όσα φαίνονται στο φως, επειδή το βλέμμα του είναι στραμμένο προς τα κάτω και τον σκεπάζει ο όγκος του νερού· αλλά, καθώς αντιλαμβάνεται μόνο όσα βρίσκονται στον βυθό, νομίζει ότι δεν υπάρχει τίποτα πέρα από αυτά, και ότι ακριβώς αυτά τα ορατά πράγματα είναι τα κυριότερα όντα. Έτσι και οι παράφρονες άνθρωποι του παρελθόντος, αφού βυθίστηκαν στις σαρκικές επιθυμίες και φαντασιώσεις, και λησμόνησαν την έννοια και τη δόξα του Θεού, χρησιμοποιώντας σκοτεινιασμένο λογικό, ή μάλλον τον παραλογισμό, θεοποίησαν τα ορατά πράγματα, δοξάζοντας την κτίση αντί για τον Κτίστη, και λατρεύοντας ως θεούς τα έργα περισσότερο από τον αίτιο και Δημιουργό αυτών, τον Δεσπότη Θεό. Και όπως στο προαναφερθέν παράδειγμα, εκείνοι που καταδύονται στον βυθό, όσο περισσότερο κατεβαίνουν, τόσο πιο πολύ προχωρούν στα σκοτεινότερα και βαθύτερα μέρη, έτσι ακριβώς έπαθε και το γένος των ανθρώπων. Διότι δεν κράτησαν την ειδωλολατρία σε απλή μορφή, ούτε παρέμειναν σε αυτά από τα οποία ξεκίνησαν, αλλά όσο παρέμεναν στα πρώτα, τόσο επινοούσαν για τους εαυτούς τους νεότερες δεισιδαιμονίες. Και μη χορταίνοντας με τα πρώτα, βυθίζονταν πάλι σε άλλα κακά, προοδεύοντας στα πιο αισχρά έργα και διευρύνοντας την ασέβειά τους όλο και περισσότερο. Αυτό άλλωστε μαρτυρεί και η Θεία Γραφή λέγοντας: «Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί».

Λέγοντας αυτά και αναπτύσσοντας τις θείες Γραφές, πολλές φορές τους ελέγξαμε. Και πάλι όμως άλλαζαν σαν χαμαιλέοντες, φιλονικώντας, επισύροντας έτσι στους εαυτούς τους το γεγραμμένο: «όταν ο ασεβής φθάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί». Υπήρξαν βεβαίως πολλές αιρέσεις πριν από αυτούς, οι οποίες, έχοντας αποτολμήσει περισσότερα από το δέον, έπεσαν στην αφροσύνη. Αυτοί όμως, επιχειρώντας με όλα τα λόγια τους να αναιρέσουν τη θεότητα του Λόγου, δικαίωσαν από μόνοι τους εκείνες τις αιρέσεις, καθώς πλησίασαν εγγύτερα στον αντίχριστο. Γι' αυτό και αποκηρύχθηκαν και αναθεματίστηκαν από την Εκκλησία. Λυπούμαστε, λοιπόν, για την απώλειά τους, και μάλιστα διότι, αν και κάποτε διδάχθηκαν και αυτοί τα της Εκκλησίας, τώρα αποσκίρτησαν· δεν εκπλησσόμαστε όμως. Διότι αυτό έπαθαν και ο Υμέναιος και ο Φίλητος, και πριν από αυτούς ο Ιούδας, ο οποίος, αν και ακολούθησε τον Σωτήρα, ύστερα έγινε προδότης και αποστάτης.

Διότι ο μεν άτεγκτος και σκληρός, σύμφωνα με τη σκληρότητά του και την αμετανόητη καρδιά του, θησαυρίζει για τον εαυτό του οργή κατά την ημέρα της οργής, επισύροντας αμαρτία πάνω στην αμαρτία και αυξάνοντας τα δικά του κακά. Επειδή, όταν ο αμαρτωλός φτάσει στο βάθος των κακών, φτάνει στην καταφρόνηση. Ο καλοπροαίρετος όμως, ακόμη και αν κάποτε γλιστρήσει μία φορά από κάποια συναρπαγή του διαβόλου, βαραίνεται τόσο φοβερά στη συνείδησή του, ώστε να μην μπορεί να σιωπά, ούτε να κρύβει το δικό του κακό. Διότι από το περίσσευμα της καρδιάς λαλεί το στόμα. Γι' αυτό, μη αντέχοντας να σιωπά, φανέρωσε εκείνα που τον συνείχαν, λέγοντας: «Σαν βαρύ φορτίο βάρυνάν πάνω μου»· είναι φανερό δε, ότι εννοούσε τις ανομίες του. Και πάλι: «Σάπισαν και κακοφόρμισαν οι πληγές μου εξαιτίας της αφροσύνης μου».

Να θυμάσαι τον Καλό Ποιμένα, ότι καταδιώκοντας θα σε ελευθερώσει. Ακόμη κι αν έχουν απομείνει μόνο δύο πόδια ή ο λοβός του αυτιού, ξέφυγε μακριά από εκείνον που σε τραυμάτισε. Να θυμάσαι τους οικτιρμούς του Θεού, ότι θεραπεύει με έλαιο και οίνο. Μην απελπίζεσαι για τη σωτηρία. Ανάκαλεσε στη μνήμη σου τα όσα έχουν γραφτεί, ότι εκείνος που πέφτει ανορθώνεται και εκείνος που απομακρύνεται επιστρέφει, εκείνος που πληγώθηκε θεραπεύεται, εκείνος που αιχμαλωτίστηκε από θηρία διασώζεται, εκείνος που εξομολογείται δεν απορρίπτεται. Διότι ο Κύριος δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει. Μην αδιαφορήσεις για τη σωτηρία σου επειδή έπεσες στο βάθος των κακών.

Αλλά εσύ, αφού απέτιναξες τον ζυγό εκείνης της θείας κοινωνίας, και αφού εγκατέλειψες τον άχραντο νυμφώνα του αληθινού Βασιλέως, πέφτοντας αισχρά σε αυτήν την ατιμωτική και ασεβή φθορά, επειδή δεν έχεις τρόπο να ξεφύγεις από αυτήν την πικρή κατηγορία, ούτε υπάρχει για σένα κανένα μέσο ή μηχανή να συγκαλύψεις το φοβερό αυτό κακό, προχωράς ευθέως με θράσος. Και επειδή, όπως ακριβώς λέγεται, «ο ασεβής, όταν πέσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί τα πάντα», απαρνείσαι τις ίδιες τις υποσχέσεις σου προς τον Νυμφίο, διακηρύσσοντας δυνατά ότι ούτε παρθένος είσαι ούτε έδωσες ποτέ τέτοια υπόσχεση, εσύ που τόσα πολλά σημεία της παρθενίας έλαβες και τόσα πολλά επέδειξες. Θυμήσου την καλή ομολογία, την οποία ομολόγησες ενώπιον του Θεού, των αγγέλων και των ανθρώπων. Θυμήσου τη σεμνή συνοδεία και τον ιερό χορό των παρθένων, τη σύναξη του Κυρίου και την Εκκλησία των οσίων, και τη γηραιά εν Χριστώ γιαγιά σου, η οποία ανανεωνόταν και άκμαζε στην αρετή. Θυμήσου και τη μητέρα σου εν Κυρίω, η οποία συναγωνιζόταν εκείνην και πάσχιζε με κάποιους πρωτόγνωρους και ασυνήθιστους κόπους να συντρίψει τη δύναμη της σαρκικής συνήθειας. Θυμήσου παρομοίως και την αδελφή σου, η οποία αφενός τις μιμούνταν και αφετέρου φιλοτιμούνταν να τις ξεπεράσει, και με τα πλεονεκτήματα της παρθενίας της ξεπερνούσε τα κατορθώματα των προγόνων της, και η οποία με κόπο προσκαλούσε εσένα, την αδελφή της, όπως τουλάχιστον πίστευε, σε ισάξιο πνευματικό αγώνα τόσο με τον λόγο όσο και με τον βίο της.

Και πάλι: Εάν ο Λόγος του Θεού και Πατέρα είναι ο Υιός, και εκτός από αυτόν δεν υπάρχει άλλος, για ποιο λόγο, λέει, ο Πατέρας βρίσκεται να του λέει 'Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα'; Διότι είναι προφανές ότι ο Πατέρας δεν έκανε τις συνομιλίες προς αυτόν χωρίς λόγο, επειδή καθετί που λέγεται, οπωσδήποτε λέγεται με λόγο, και όχι διαφορετικά. Και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει κάπου, ότι 'γνωρίζω τον Πατέρα, και τηρώ τον λόγο του'. Και πάλι: 'Ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε'. Όταν λοιπόν ο Πατέρας συνομιλεί μαζί του μέσω του λόγου, και ο ίδιος επίσης ομολογεί, άλλοτε μεν ότι τηρεί τον λόγο του Πατέρα, και άλλοτε πάλι, ότι οι Ιουδαίοι δεν άκουγαν τον δικό του λόγο, αλλά τον λόγο του Πατέρα, πώς δεν θα ομολογούνταν αναντίρρητα, λέει, ότι άλλος είναι ο Υιός από τον ενδιάθετο λόγο, δηλαδή τον λόγο που βρίσκεται σε νοητική κίνηση, του οποίου μετέχοντας και πληρούμενος ονομάζεται προφορικός λόγος και εκφραστής της ουσίας του Πατέρα, δηλαδή ο Υιός; Τέτοια λοιπόν κακά συνδέει ο παράφρονας με τον εαυτό του, και αντιλέγοντας συγχρόνως σε όλες τις θείες γραφές δεν ντρέπεται, αποδεικνύοντας αληθινό για τον εαυτό του το γεγραμμένο: 'Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί'.

«Και αυτά έχουν αποκαλυφθεί στα αφτιά του Κυρίου Σαβαώθ, ότι δεν θα σας συγχωρεθεί αυτή η αμαρτία, μέχρι να πεθάνετε». Είναι αλήθεια, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί (τα πάντα)»· αυτό ακριβώς θα μπορούσε να δει κανείς να έχουν πάθει οι Ισραηλίτες. Διότι, ενώ βρέθηκαν μέσα στον τρόμο κάθε κακού και έβλεπαν να επικρέμαται πάνω τους ο κίνδυνος από την ωμότητα των Ασσυρίων, έπειτα, ενώ έπρεπε να θρηνούν για τη δική τους ραθυμία και να εξευμενίζουν τον Θεό, να χτυπούν το στήθος τους (σε ένδειξη πένθους), να ξυρίσουν τα κεφάλια τους και να ζωθούν με σάκους, καθώς οι καιροί το απαιτούσαν, αυτοί στράφηκαν ακριβώς στο αντίθετο.

Νόμιζαν δηλαδή ότι οι προφήτες λένε ψέματα και ότι τους γεμίζουν με κενούς φόβους. Ή, ακόμα κι αν ξεσπούσε πραγματικά πόλεμος εναντίον τους, πίστευαν ότι θα αποδεικνύονταν ανώτεροι από την ισχύ των εχθρών, αντιτάσσοντας απέναντί τους σκληρή και ακαταμάχητη δύναμη και αποφασιστικότητα. Διότι είναι αλήθεια, σύμφωνα με τα γραφόμενα, ότι «Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, περιφρονεί τα πάντα». Αλλά όσοι βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση, σαν τις ανίατες πληγές, σχεδόν κραυγάζουν ότι έχουν ανάγκη από καυτηριασμό και χειρουργική τομή, και βρίσκονται στην επιθυμία τέτοιων πραγμάτων. Διότι διψούν, κατά κάποιον τρόπο, την αναγκαιότητα του να τιμωρηθούν, έστω κι αν τελικά δεν το εκφράζουν με αυτά ακριβώς τα λόγια.

Ας ακούσουν, λοιπόν: «Πορευθείτε στο φως της φωτιάς σας και στη φλόγα που ανάψατε», και ακόμη το: «Θα φάτε τους καρπούς των δικών σας πράξεων». <Ποίμαινε τον λαό σου με τη ράβδο σου, τη φυλή σου, τα πρόβατα της κληρονομιάς σου, που κατοικούν ολομόναχα σε δάσος στο μέσο του Καρμήλου· θα βοσκήσουν στη Βασανίτιδα και στη Γαλααδίτιδα, όπως τις ημέρες του αιώνα. Και όπως τις ημέρες της εξόδου σου από την Αίγυπτο, θα δείτε θαυμαστά πράγματα.> Ο λόγος πάλι έχει προσαρμοστεί σε όσα παρεμβάλλονται και στρέφεται προς το καλό, προτρέποντας προς το καλύτερο με την ελπίδα των αγαθών που νοούνται εν Χριστώ, και παρακινώντας πολύ καλά προς την επιλογή του ορθού βίου. Διότι έχει θορυβήσει βέβαια όχι λίγο, με την προαγγελία των δυσάρεστων, εκείνους που εύκολα ρέπουν προς τη ραθυμία, αλλά τους επαναφέρει πάλι, παρεμβάλλοντας πολύ σωστά αυτό που γνωρίζει να ευφραίνει, ώστε εκείνοι προς τους οποίους απευθύνεται ο νουθετικός λόγος να μην απελπιστούν και γκρεμιστούν στα βράχια, χωρίς επιστροφή και αχαλίνωτα. Διότι έχει γραφτεί: «Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, αδιαφορεί». Εισάγεται λοιπόν είτε το πρόσωπο του ίδιου του Θεού και Πατέρα, που λέει στον Υιό: «Ποίμαινε τον λαό σου με τη ράβδο σου, τη φυλή σου, τα πρόβατα της κληρονομιάς σου», είτε πάλι το προφητικό πρόσωπο να κραυγάζει κατά κάποιον τρόπο προς τον ίδιο τον Εμμανουήλ, ότι πρέπει να ποιμαίνει με τη ράβδο τον δικό Του λαό ή κλήρο.

Λέει, λοιπόν, ότι οι αμαρτίες του υψώθηκαν πάνω από το κεφάλι του· όπου το «υψώθηκαν» σημαίνει ότι του επιβλήθηκαν σαν ένα εξαιρετικά δυσβάσταχτο φορτίο. Αυτό, άλλωστε, μας το ερμηνεύει αμέσως και ο γειτονικός στίχος, λέγοντας ότι τον βάρυναν σαν φορτίο βαρύ· διότι ο έλεγχος για τις αμαρτίες αποτελεί δυσβάσταχτο φορτίο για τον νου και τη διάνοια. Όμως, ο Κύριος απαλλάσσει από το κακό όσους έχουν ασθενήσει, λέγοντας: «Ελάτε προς εμένα, όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω.» Και ο Δαβίδ διδάσκει ότι κάτι άλλο συνέβη στον εαυτό του, λέγοντας: «Σαν φορτίο βαρύ βάρυναν πάνω μου.» Διότι τα τολμήματά του βάραιναν τη συνείδησή του, σε βαθμό που να μην μπορεί να τα βαστάξει, εξαιτίας της ευγένειας και της αγαθής διάθεσης της ψυχής του. Επειδή, ο μεν άκαμπτος και σκληρόκαρδος, ανάλογα με τη σκληρότητά του, θησαυρίζει για τον εαυτό του οργή, αυξάνοντας τα δικά του κακά· «Διότι όταν ο αμαρτωλός φτάσει στα βάθη των κακών, καταφρονεί»· ενώ ο έχων αγαθή διάθεση, έστω και αν γλιστρήσει κάποια φορά από κάποια αρπαγή του διαβόλου, βαραίνεται φοβερά στη συνείδηση, ώστε να μην μπορεί να σιωπά, ούτε να κρύβει το δικό του κακό. «Άλλωστε από το περίσσευμα της καρδιάς λαλεί το στόμα.» Γι' αυτό, μην αντέχοντας να σιωπά, φανέρωσε αυτά που τον πίεζαν, λέγοντας: «Σαν φορτίο βαρύ βάρυναν πάνω μου», εννοώντας προφανώς τις ανομίες μου. Αυτό, όμως, δεν μπορούν να το πουν όσοι δεν αισθάνονται τα δικά τους αμαρτήματα.

Παγιδευμένος ο δυστυχής σε τόσα και τόσο μεγάλα κακά, προτίθεμαι, ω Δέσποινα, να προσέλθω σε τέτοια υπερφυή και θειότατα μυστήρια, στα οποία επιθυμούν να εγκύψουν ακόμη και οι Άγγελοι, και φοβάμαι μήπως ως ανάξιος, όπως εκείνος που δεν φορούσε ένδυμα γάμου, δεθώ χειροπόδαρα και ριχτώ στο σκοτάδι, καταδικαζόμενος στη σκοτεινή κατοικία που μου αρμόζει, αντί για τον φωτισμό και την κοινωνία της θείας χάριτος. Αλλά τι να κάνω; Αν μεν μετέχω αναξίως σε τέτοια φρικωδέστατα μυστήρια, περιμένω ότι θα υποστώ τέτοιες και χειρότερες τιμωρίες· αν πάλι παραμένω αμέτοχος σε αυτά, προβάλλοντας συνεχώς την αναξιότητά μου, πέφτω κατά κάποιον τρόπο στο βάθος των κακών από περιφρόνηση, και έτσι γίνομαι ένοχος για τις ίδιες ή και μεγαλύτερες κολάσεις.

Αν εκείνος που γνωρίζει το καλό και δεν το πράττει έχει αμαρτία, πολύ περισσότερο έχει εκείνος που γνωρίζει το κακό και το πράττει. Αν η μετάνοια είναι καλό, εκείνος που την αναβάλλει πράττει κακό. Και η ίδια η μετάνοια θα αγανακτήσει εναντίον του, διότι θεώρησε ότι αυτή φοβάται το κακό και δεν μπορεί να σε βοηθήσει. Αν όμως παραμένεις στην κακία αντλώντας ευχαρίστηση, θα σε αποστραφεί, διότι, ενώ γνώρισες το καλό της, προτίμησες την κακία αντί γι' αυτήν. Η μετάνοια κηρύττει άφεση και δεν επιτρέπεται να την καταφρονεί κανείς. Παραμένει κοντά σε όσους επιστρέφουν και αποστρέφεται όσους επιμένουν στην κακία. Άκουσε τι λέει ο Θεός: ο ασεβής, όταν πέσει σε βάθος κακών, καταφρονεί. Γι' αυτό λέει: θα κραυγάσουν προς εμένα και δεν θα τους εισακούσω.

Οι γονείς θρηνούν για τις ζημιές, μαζί με την ψυχή του. Εκείνος όμως που πλανήθηκε στην καρδιά του και διέφθειρε τους δρόμους του, δεν δίνει καμία σημασία σε αυτά, αλλά, ρίχνοντας την ευλάβεια κατάχαμα, ντύνεται την αναίδεια και, ασχημονώντας, δεν ντρέπεται. Διότι ούτε τους ανθρώπους αισχύνεται, ούτε την αγανάκτηση του Θεού βάζει στον νου του. Επειδή ούτε στους γονείς του απένειμε την οφειλόμενη και πρέπουσα τιμή, ούτε κατέστησε τον εαυτόν του άξιο για το πνευματικό έργο. Από εκεί λοιπόν πηγάζουν λοιδορίες για την ιδιότητά του, και βλασφημίες προς την ίδια την ευσέβεια, πράγμα που είναι φοβερό και να το λέει κανείς. Και όπως ο ασεβής, όταν φτάσει στα βάθη των κακών καταφρονεί τα πάντα, έτσι και αυτός, έχοντας ξεπέσει σε τόση έλλειψη φόβου Θεού, δεν πτοείται, αλλά μοιάζει με εκείνον που πούλησε όλα του τα υπάρχοντα και αγόρασε για τον εαυτό του μια πολύτιμη στολή, και έπειτα, έχοντας χάσει τα λογικά του, τη γέμισε με βρώμικα και κουρελιασμένα μπαλώματα. Αυτή η στολή, αν τη φορέσει, δεν θα είναι πλέον για έπαινο και δόξα του, αλλά για χλεύη και όνειδος. Διότι, ποιος δεν θα περιγελάσει αυτόν που χθες στο όρος ζωνόταν για να υπηρετήσει τους ομόψυχους αδελφούς του, κατά μίμηση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και σήμερα περιστοιχίζεται από υπηρέτες, και του πλένουν τα πόδια υπηρέτριες, και ξαπλώνει σε μαλακό κρεβάτι, και έχει στραφεί πάλι προς τον τρυφηλό και εμπαθή βίο;

Ζ΄. Διότι, επειδή το να μην αμαρτάνει κανείς καθόλου είναι ίδιον του Θεού και της πρώτης και ασύνθετης φύσης (καθόσον η απλότητα είναι ειρηνική και αστασίαστη)· τολμώ δε να πω ότι είναι ίδιον και της αγγελικής φύσης, ή ότι πλησιάζει πάρα πολύ σε αυτό, λόγω της εγγύτητάς της προς τον Θεό. Το να αμαρτάνει όμως είναι ανθρώπινο και ανήκει στην κατώτερη, σύνθετη φύση· διότι η σύνθεση αποτελεί την αρχή της διάσπασης. Γι' αυτό ο Δεσπότης δεν θεώρησε σωστό να εγκαταλείψει αβοήθητο το πλάσμα Του, ούτε να το παραβλέψει όταν κινδύνευε να χωριστεί από Αυτόν. Αλλά, όπως ακριβώς τους έφερε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία, έτσι, αφού έλαβαν υπόσταση, τους έπλασε εκ νέου, με μια πλάση θειότερη και υψηλότερη από την πρώτη. Αυτή η ανάπλαση, για όσους βρίσκονται στην αρχή, είναι σφραγίδα, ενώ για τους πιο τέλειους στην πνευματική ηλικία, είναι και χάρισμα και ανόρθωση της εικόνας που είχε εκπέσει εξαιτίας της κακίας· και τούτο, για να μη γίνουμε χειρότεροι λόγω της απελπισίας και, κατρακυλώντας διαρκώς προς το χειρότερο, βρεθούμε εντελώς έξω από το αγαθό και την αρετή εξαιτίας της απόγνωσης· ούτε, έχοντας πέσει στο βάθος των κακών, όπως λέγεται, να περιφρονήσουμε τη σωτηρία μας αδιαφορώντας. Αντιθέτως, όπως ακριβώς εκείνοι που διανύουν μια μακρινή οδό, αφού αναπαύσουν τους κόπους τους σε κάποιο κατάλυμα, συνεχίζουν, έτσι και εμείς να διανύσουμε το υπόλοιπο της οδού ακμαίοι και πρόθυμοι. Αυτή είναι η χάρη και η δύναμη του βαπτίσματος, το οποίο δεν επιφέρει κατακλυσμό του κόσμου όπως παλαιότερα, αλλά προσφέρει την κάθαρση της αμαρτίας του καθενός και την ολοκληρωτική απόπλυση από τις προσχώσεις ή τα μολύσματα που εισήλθαν μέσα μας εξαιτίας της κακίας.

Και ποιο είναι το μέτρο των Αμορραίων που δεν έχει ακόμη συμπληρωθεί; Και πώς ο αμαρτωλός είτε αφήνεται ατιμώρητος, είτε τιμωρείται πάλι· το πρώτο, επειδή ίσως φυλάσσεται για την άλλη ζωή, και το δεύτερο επειδή θεραπεύεται σε τούτη εδώ; Και πώς ο δίκαιος είτε κακοπαθεί επειδή ίσως δοκιμάζεται, είτε ευημερεί επειδή προστατεύεται, εάν βέβαια είναι φτωχός στην πνευματική αντίληψη και δεν βρίσκεται πολύ πιο πάνω από τα ορατά πράγματα, και πώς η συνείδηση, το οικείο και αλάνθαστο κριτήριο, διδάσκει το καθένα από αυτά; Ποια είναι η πληγή, και από πού προέρχεται; Είναι άραγε δοκιμασία της αρετής ή τιμωρία της κακίας; Και ότι είναι προτιμότερο να καμπτόμαστε θεωρώντας την ως τιμωρία, έστω κι αν δεν είναι έτσι, και να ταπεινωνόμαστε κάτω από την κραταιά χείρα του Θεού, παρά να υπερηφανευόμαστε θεωρώντας την ως δοκιμασία. Αυτά να διδάξεις και να νουθετήσεις, ώστε να μη δυσανασχετούμε υπερβολικά με την παρούσα πληγή, ούτε, πέφτοντας στον βυθό των κακών, να αδιαφορούμε (διότι υπάρχει και ένα τέτοιο πάθημα στους πολλούς), αλλά να αντιμετωπίζουμε με σωφροσύνη τη νουθεσία και να μην προκαλούμε μεγαλύτερη συμφορά, εξαιτίας της αναισθησίας μας απέναντι σε αυτήν.

Ο Κύριος ο Θεός σου βρίσκεται μέσα σου, δυνατός να σε σώσει· και θα φέρει σε σένα ευφροσύνη, και θα σε ανανεώσει με την αγάπη Του, και θα συγκεντρώσει τους συντετριμμένους, και θα σώσει τους καταπιεσμένους, και θα προσδεχθεί τους αποδιωγμένους. Αυτά επιθυμούν και οι άγιοι και οι λογισμοί, και αυτά απαιτεί ο δικός μου λόγος. Αλλά δεχθείτε λόγια φρονήσεως, όπως λέει ο θείος Σολομών, για να μην επιδείξετε καταφρόνηση πέφτοντας σε βάθος κακών, ούτε να καταποθείτε από τη δική σας αμάθεια μάλλον, παρά από τη δυσχέρεια που σας έχει καταλάβει.

γ'. Εάν δε ο δίκαιος, όταν αμελεί, παροικεί στον θάνατο, ο ασεβής ενοικεί και κατοικεί μόνιμα σε αυτόν. Διότι δεν υπάρχει γι' αυτόν καμία ανασύνταξη μέσα στον θάνατο· επειδή, όπως λέει ο Σολομών, «όταν πέσει σε βάθος κακών, καταφρονεί». Αν έλεγα, σαλεύτηκε το πόδι μου, το έλεός σου, Κύριε, με βοηθούσε. Διότι όποιος επιγνώσει και ομολογήσει το δικό του αμάρτημα, και αφού κλονιστεί ούτε αμελήσει ούτε απελπιστεί, αλλά έλθει σε συναίσθηση, αυτός αισθάνεται αμέσως την εύνοια και το έλεος του Θεού προς βοήθειά του. Κατά το πλήθος των οδυνών στην καρδιά μου, οι παρηγοριές σου εύφραναν την ψυχή μου. Είναι γνώρισμα και αυτό ενός επιστήμονα ιατρού, το να εφαρμόζει τα φάρμακα ανάλογα με τα τραύματα. Οδύνες δε στην καρδιά, είτε εννοείς τις λύπες για τα δικά μας αμαρτήματα, οι οποίες γεννιούνται από την επιστροφή και την κατάνυξη, είτε αυτές για την ευημερία των αμαρτωλών, είτε τις συμφορές που μας επιβάλλονται αδίκως, σε όλες αυτές ο Θεός παρέχει την ανάλογη παρηγοριά. Διότι όσοι αδίκως υφίστανται επιβουλές, έχουν ως καινούργια παρηγοριά αυτόν τον μακαρισμό του Χριστού: Μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης, ότι αυτών εστιν η βασιλεία των ουρανών.

Ο ασεβής, όταν πέσει στα βάθη των κακών, περιφρονεί τα πάντα. Ούτε τα ανθρώπινα δεινά δεν υπομένουν να πάθουν. Βλέπεις πόσο μπορεί να συμβάλει στη σαφήνεια έστω και μία λέξη που προστίθεται στο νόημα; Διότι, ενώ ήταν δυνατόν να πει «Δεν βρίσκονται σε κόπους», πρόσθεσε το «σε κόπους ανθρώπων». Ως άνθρωπο δε εδώ εννοεί αυτόν που διαφυλάσσει το αξίωμα του λογικού όντος και ζει ενάρετα, ή εκείνον που, όταν σφάλει, διορθώνεται μέσω της μετάνοιας που του παρέχεται από τον Θεό.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΔʹ. Οι σοφές γυναίκες οικοδόμησαν οίκους. [Cod. f. 62 b.] Η Εκκλησία, δια της υπομονής και της ελπίδας του Χριστού, ανοικοδόμησε οίκο για τον εαυτό της, δηλαδή ανέγειρε και ανόρθωσε με τη διδασκαλία και την πίστη εκείνους που προσέρχονται σε αυτήν. Η δε άφρων τα κατέστρεψε με τα χέρια της· το οποίο σημαίνει την αίρεση, που έχει γίνει η ίδια υπαίτια του δικού της αιώνιου θανάτου. Αυτός που πορεύεται ορθά, φοβάται τον Κύριο. Δεν είναι απλώς ο φόβος που προκαλεί μόνο το να πορεύεται κανείς ορθά, αλλά προκαλεί και το να φοβάται τον Θεό· διότι, όπως ακριβώς ο ασεβής, όταν πέσει στο βάθος των κακών, περιφρονεί τα πάντα, έτσι και ο ευσεβής φοβάται· ώστε και ως προς αυτό ο ενάρετος βίος είναι καλός· επειδή και ο φόβος, όταν προστίθεται, κάνει τους ανθρώπους ευλαβέστερους.

Μεγάλα είναι τα φάρμακα της μετανοίας· κανείς ας μην απελπίζεται για τον εαυτό του. Εκείνος είναι πράγματι άξιος απελπισίας, ο οποίος απελπίζεται για τον εαυτό του· εκείνος δεν έχει πλέον ελπίδες σωτηρίας. Δεν είναι φοβερό το να φτάσει κανείς στο βάθος των κακών, αλλά το να παραμένει πεσμένος αφού έχει φτάσει εκεί. Δεν είναι ασεβές το να φτάσει στο βάθος των κακών, αλλά το να αδιαφορεί αφού έχει φτάσει. Για εκείνο λοιπόν που οφείλεις να μεριμνάς, πες μου, εσύ απεναντίας το περιφρονείς;

Για να μάθουμε, λοιπόν, ότι και μετά την αγανάκτηση, και την απειλή, και την τόση μακροθυμία του χρόνου που τους δόθηκε για μετάνοια, πως όχι μόνο δεν ωφελήθηκαν σε τίποτα, αλλά και επέμειναν στα ίδια, γι' αυτό λέει: «Όταν εισέρχονταν οι υιοί του Θεού προς τις θυγατέρες των ανθρώπων, και εκείνες γεννούσαν σε αυτούς, εκείνοι ήταν οι γίγαντες οι απ' αιώνος, οι άνθρωποι οι ονομαστοί». Είδες υπερβολή αγνωμοσύνης; Είδες ψυχή ανάλγητη; Ούτε ο φόβος της τιμωρίας ούτε ο χρόνος της μακροθυμίας τους απέτρεψε από τις πονηρές πράξεις· αλλά, αφού κατρακύλησαν μια φορά στους γκρεμούς και τυφλώθηκε το μάτι της διάνοιάς τους, δεν θέλησαν πια στη συνέχεια να ανανήψουν, σαν να είχαν καταβυθιστεί από κάποια μέθη της πονηρής επιθυμίας, όπως ακριβώς λέει και κάποιος σοφός: «Ο ασεβής, όταν πέσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί τα πάντα».

Έτσι και το ένδυμα, όταν αρχίσει να σκίζεται και παραμεληθεί, το σκίσιμο προχωρά σε όλο του το μήκος· και η στέγη, όταν πέσουν λίγα κεραμίδια και παραβλεφθεί, προκαλεί την κατάρρευση ολόκληρου του οίκου. Αυτά, λοιπόν, αναλογιζόμενοι εμείς, ας μην καταφρονούμε ποτέ τα μικρά, για να μην περιπέσουμε στα μεγάλα· εάν όμως τυχόν τα καταφρονήσουμε και φθάσουμε στο βάθος των κακών, ούτε και όταν βρεθούμε εκεί ας απελπιστούμε, για να μην περιπέσουμε σε καρηβαρία. Διότι είναι δύσκολο πλέον να ανέλθει από εκεί αυτός που δεν νήφει σε μεγάλο βαθμό, όχι μόνο εξαιτίας της μεγάλης αποστάσεως, αλλά και εξαιτίας της ίδιας της θέσεως. Διότι και η αμαρτία είναι βάθος, και παρασύροντας προς τα κάτω συνθλίβει.

Και όπως ακριβώς οι πειρατές που πλέουν στη θάλασσα δεν επιτίθενται όταν βλέπουν τα πλοία να βγαίνουν από το λιμάνι —διότι τι όφελος θα είχαν να βυθίσουν ένα άδειο σκάφος;— αλλά όταν επιστρέφουν έχοντας πλήρες το φορτίο τους, τότε μεταχειρίζονται κάθε μέσο, έτσι και εκείνος ο πονηρός δαίμονας, όταν μας δει να έχουμε συγκεντρώσει πολλά, δηλαδή νηστεία, προσευχές, ελεημοσύνη, σωφροσύνη και κάθε άλλη αρετή, όταν δει το πλοίο μας γεμάτο από τους πολύτιμους λίθους της ευσέβειας, τότε επιτίθεται, προσπαθώντας από παντού να διαρρήξει τον θησαυρό, ώστε να βυθίσει το σκάφος ακριβώς στα στόμια του λιμανιού και να μας στείλει πλέον γυμνούς προς εκείνο το λιμάνι. Γι' αυτό ο προφήτης παραγγέλλει σε όλους λέγοντας: «Εις το τέλος μη διαφθείρης». Διότι, πράγματι, μετά από μια τέτοια πτώση, η ανόρθωση είναι δυσανάκλητη. «Διότι όποιος φτάσει στο βάθος των κακών, περιφρονεί τα πάντα». Και σε εκείνους μεν που πέφτουν στην αρχή, όλοι μας τους συγχωρούμε εξαιτίας της απειρίας τους· εκείνον όμως που υποσκελίζεται έπειτα από πολλούς αγώνες, δύσκολα θα τον έκρινε κανείς άξιο συγγνώμης ή απολογίας, διότι τότε η πτώση φαίνεται να είναι αποτέλεσμα ραθυμίας. Και δεν είναι μόνο αυτό το φοβερό, αλλά και το ότι είναι πολλοί εκείνοι που σκανδαλίζονται από την πτώση ενός τέτοιου ανθρώπου, ώστε και για τον λόγο αυτόν το αμάρτημα γίνεται και πάλι ασυγχώρητο.

Διότι, εάν ο διάβολος είχε τόση δύναμη, ώστε να σε κατακρημνίσει από εκείνη την κορυφή και το ύψος της αρετής στο έσχατο σημείο της κακίας, πολύ περισσότερο ο Θεός θα έχει τη δύναμη να σε ανελκύσει πάλι προς εκείνη την παρρησία· και να σε κάνει όχι μόνο τον ίδιο όπως πριν, αλλά και πολύ πιο μακάριο από πρωτύτερα. Αρκεί μόνο να μην καταπέσεις, ούτε να αποκόψεις τις αγαθές ελπίδες, ούτε να πάθεις ό,τι παθαίνουν οι ασεβείς. Διότι δεν είναι το πλήθος των αμαρτημάτων που συνηθίζει να οδηγεί στην απόγνωση, αλλά το να έχει κανείς ασεβή ψυχή. Γι' αυτό ο Σολομών δεν είπε απλώς ότι «οποιοσδήποτε φτάσει στο βάθος των κακών, γίνεται καταφρονητής», αλλά μόνο «ο ασεβής». Διότι αυτό το πάθος είναι χαρακτηριστικό μόνο εκείνων, όταν φτάσουν στο βάθος των κακών. Και αυτό ακριβώς είναι που δεν τους επιτρέπει να αναβλέψουν και να επανέλθουν εκεί από όπου εξέπεσαν.

Αν σου απομένει, αδελφέ, κάποια ελπίδα σωτηρίας· αν υπάρχει κάποια μικρή ανάμνηση του Θεού· αν υπάρχει κάποιος πόθος για τα μελλοντικά αγαθά· αν υπάρχει κάποιος φόβος για τις τιμωρίες που έχουν αποταμιευθεί για όσους δεν μετανοούν, συνέλθε γρήγορα· σήκωσε τα μάτια σου στον ουρανό· έλα σε συναίσθηση. Σταμάτησε την πονηρία σου· αποτίναξε τη μέθη που σε έχει κυριεύσει. Σήκω εναντίον αυτού που σε έριξε κάτω. Θυμήσου την ευσπλαχνία του Θεού, ότι θεραπεύει με λάδι και κρασί. Μην απελπίζεσαι για τη σωτηρία. Φέρε στη μνήμη σου τα γραμμένα: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, και αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;» Αυτός που έχει πληγωθεί θεραπεύεται, αυτός που έχει αιχμαλωτιστεί από θηρία σώζεται, αυτός που εξομολογείται δεν απορρίπτεται· διότι ο Θεός δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να σωθεί. Επειδή έπεσες σε βάθος κακών, μην αδιαφορήσεις. Είναι καιρός ανοχής, καιρός μακροθυμίας, καιρός ίασης, καιρός διόρθωσης. Γλίστρησες; Σήκω. Αμάρτησες; Ησύχασε. Μη σταθείς στον δρόμο των αμαρτωλών, αλλά απομακρύνσου με ορμή. Διότι, όταν αποστραφείς την αμαρτία και στενάξεις, τότε θα σωθείς. Διότι από τους κόπους προέρχεται η υγεία, και από τους ιδρώτες η σωτηρία· υπάρχει σωτηρία, υπάρχει διόρθωση. Έχε θάρρος, μην απελπίζεσαι. Δεν υπάρχει νόμος που να δικάζει και να καταδικάζει σε θάνατο χωρίς ευσπλαχνία, αλλά χάρη που κυβερνά, η οποία αναβάλλει την τιμωρία και περιμένει τη διόρθωση. Δεν έχουν κλείσει ακόμη οι θύρες· ο Νυμφίος ακούει· η αμαρτία δεν κυριαρχεί πλέον.

Διότι, όπως λέει, ο ασεβής, όταν φθάσει στο βάθος των κακών περιφρονεί τα πάντα, και στο εξής, όπως ακριβώς ο χοίρος χαίρεται να κυλιέται στον βούρκο, έτσι και η ψυχή εκείνη, έχοντας καταχωθεί στις κακές συνήθειες, δεν αντιλαμβάνεται καν τη δυσωδία των αμαρτημάτων, αλλά μάλλον τέρπεται και αντλεί ηδονή από αυτές, προσκολλώμενη στην κακία σαν να ήταν κάποιο αγαθό· και αν κάποτε, έστω και αργά, ανανήψει και έλθει σε συναίσθηση, με πολύν κόπο και ιδρώτα ελευθερώνεται από εκείνα στα οποία θεληματικά υποδούλωσε τον εαυτό της μέσω της πονηρής συνήθειας.

Η τρίτη ζημία που προξενούν στον εαυτό τους όσοι αμαρτάνουν με την ελπίδα της μετάνοιας, είναι η εν γνώσει καταφρόνηση που δείχνουν για τη σωτηρία τους και για όλες τις εντολές του Κυρίου μετά την αμαρτία. Διότι, κατά τον Σολομώντα: «Όταν ο ασεβής φθάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί». Αυτοί, όταν φθάσουν στα έσχατα της πονηρίας, πωρώνεται ο νους τους, σκληραίνει η καρδιά τους και δεν υπολογίζουν πλέον καθόλου την αμαρτία. Κάποιοι μάλιστα από αυτούς προχωρούν ακόμη περισσότερο, διότι όχι μόνο καταφρονούν, αλλά και αρέσκονται στις αμαρτίες τους, και ευφραίνονται με αυτές, και καυχώνται σαν να επρόκειτο για μεγάλα τους κατορθώματα, όπως λέγει ο Σολομών: «Αλίμονο σε όσους ευφραίνονται με τα κακά, και χαίρονται με την κακή διαστροφή!». Και ο Ησαΐας: «Την αμαρτία τους την ανήγγειλαν και την φανέρωσαν όπως τα Σόδομα».