Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 20:6

Και ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε θέση τιμής, δεν το κατενόησε· εξισώθηκε με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά. Αυτή η οδός τους αποτελεί σκάνδαλο γι' αυτούς· και έπειτα από αυτά, θα ευαρεστούνται με το στόμα τους. Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος, και αξιότιμο ο ελεήμων άνδρας, ο οποίος φέρει την τιμή μέσα στη φυσική του κατασκευή.

Ο άνθρωπος, ο οποίος ελαττώθηκε κατά τι σε σύγκριση με τους αγγέλους, για τον οποίο και ο Σολομών λέει: Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας· αυτός, επειδή δεν συναισθάνθηκε το δικό του αξίωμα, αλλά υπέκυψε στα πάθη της σάρκας, εξισώθηκε με τα ασύνετα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά.

Και βεβαίως είναι γεγραμμένο ότι «Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Διότι η αρετή μας διαμορφώνει κατά Θεόν και εντυπώνει στις ψυχές μας ορισμένα χαρακτηριστικά, τρόπον τινά, της ύψιστης φύσεως. <Μην κρίνετε, και δεν θα κριθείτε.> (A f. 110, C f. 119) Αποκόπτει ένα πάρα πολύ οδυνηρό πάθος των διανοιών μας, το οποίο αποτελεί την αρχή και τη γένεση της υπεροψίας.

Θα διαπίστωνες ότι αληθεύει και εκείνο, ότι δηλαδή είναι εντελώς λίγοι αυτοί που μεριμνούν για τη δικαιοσύνη, και είναι μεγάλη στη ζωή η σπανιότητα των αγαθών ανδρών· διότι είναι δύσκολο να βρει κανείς πιστό άνδρα, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Πλην όμως, ένας τέτοιος άνθρωπος είναι εκλεκτός, και έχει αξιωθεί της άνωθεν φροντίδας όχι τυχαία. Διότι, ακόμη κι αν βρίσκεται μέσα στον κόσμο ανακατεμένος με τους άλλους, εντούτοις δεν υφίσταται καμία βλάβη από αυτό, σαν κρίνο που αρπάζεται μέσα από τα αγκάθια, και δεν πρόκειται να καταστραφεί ο δίκαιος μαζί με τους ασεβείς, σύμφωνα με τις φωνές των αγίων. ΠΑΛΛ. Είναι λοιπόν βέβαιο, ότι με την προστασία του Θεού και με τη συνδρομή των αγίων αγγέλων, και την πλεονεξία που προέρχεται από την κακία θα αποπλύνουμε, και το να μην περιπέσουμε σε καμία περίπτωση και με κανέναν τρόπο στις καταδίκες των πονηρών αναμφίβολα θα επιτύχουμε, πιστεύοντας στον Θεό που έχει ανακράξει ξεκάθαρα μέσω ενός από τους προφήτες: «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που κρατώ το δεξί σου χέρι, που σου λέω, μη φοβάσαι, Ιακώβ, ολιγάριθμε Ισραήλ, εγώ σε βοήθησα, λέει ο Κύριος, ο λυτρωτής σου, Ισραήλ». ΚΥΡ. Ή μήπως το γεγονός ότι ο Λωτ κρατιόταν από το χέρι των αγγέλων δεν αποδεικνύει τον παντοδύναμο Θεό ως βοηθό των αγίων; Διότι αυτοί θα αποτελούσαν τύπο του Θεού. Ως τρεις βέβαια στην αρχή παρουσιάστηκαν στον Αβραάμ στη δρυ του Μαμβρή, και ως δύο επισκέφθηκαν τα Σόδομα. «

Εδώ λοιπόν ζητείται, να βρεθεί κάποιος από εσάς πιστός κατά τη συνείδηση. Διότι το να βρει κανείς πιστό άνθρωπο είναι δύσκολο έργο· όχι για να δείξεις σε εμένα τη συνείδησή σου (διότι δεν πρόκειται να κριθείς από ανθρώπινο δικαστήριο), αλλά για να δείξεις στον Θεό το άδολο της πίστεως, σε Εκείνον που ερευνά νεφρούς και καρδιές, και γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων. Σπουδαίο πράγμα είναι ο πιστός άνθρωπος, καθώς είναι πλουσιότερος από κάθε πλούσιο. Διότι στον πιστό ανήκει όλος ο κόσμος των υλικών αγαθών, επειδή τα περιφρονεί και τα καταπατά. Διότι εκείνοι που φαινομενικά πλουτούν και έχουν αποκτήσει πολλά, είναι φτωχοί στην ψυχή· καθώς όσο περισσότερα συγκεντρώνουν, τόσο φθείρονται από την επιθυμία αυτών που τους λείπουν. Ο πιστός άνθρωπος όμως, το πιο παράδοξο, πλουτεί μέσα στη φτώχεια του· διότι γνωρίζοντας ότι πρέπει να έχει μόνο ενδύματα και τροφή, και αρκούμενος σε αυτά, έχει καταπατήσει τον πλούτο.

Ο σοφός Σολομών, αποκτώντας σοφία όχι με πειστικά λόγια σοφίας αλλά με τις διδαχές του Αγίου Πνεύματος, σε όσα μας αναγνώστηκαν προ ολίγου, εξυμνώντας τον άνθρωπο βροντοφώναζε λέγοντας: «Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Εγώ, όμως, ματαίως φαίνεται σκεφτόμουν μέσα μου, τόσο αυτά που είχα στη δική μου διάνοια όσο και εκείνα που είχα διδαχθεί από τη Γραφή περί του ανθρώπου. Διότι συλλογιζόμουν πώς είναι κάτι μέγα ο άνθρωπος, το φθαρτό αυτό ον που υπόκειται σε μύρια πάθη, που από τη γέννησή του μέχρι τα γηρατειά του εξαντλεί ένα σμήνος από αμέτρητα δεινά, και για τον οποίο αναφέρεται και στη Γραφή: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;». Και ενώ ο ψαλμωδός τον περιφρονεί ως ευτελές ον, η παροιμία εξυμνεί τον άνθρωπο ως κάτι μέγα. Αλλά αυτήν την απορία μου την έλυσε η αφήγηση της δημιουργίας του ανθρώπου που αναγνώστηκε. Ακούσαμε δηλαδή τώρα ότι ο Θεός έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Βρήκα, λοιπόν, εγώ από τον λόγο αυτόν και τα δύο, και ότι ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα και ότι ο άνθρωπος είναι μέγα πράγμα. Διότι, εάν αποβλέψεις μόνο στη φύση από την οποία έχει δημιουργηθεί, θα σου φανεί ένα τίποτα και άξιος του μηδενός· εάν όμως αποβλέψεις στην τιμή με την οποία τιμήθηκες, μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος. Ποια είναι αυτή η τιμή; Σύγκρινε τη δημιουργία του ανθρώπου με εκείνη όλων των άλλων: Είπε ο Θεός «Ας γίνει φως», και έγινε φως· «Ας γίνει στερέωμα», και ο μέγας ουρανός έχει απλωθεί από πάνω μας, έχοντας παραχθεί μόνο με τον λόγο.

Τα άστρα και ο ήλιος και η σελήνη και όλα όσα βλέπουμε με τα μάτια μας και κατανοούμε με τον νου μας, έλαβαν την ύπαρξή τους με έναν λόγο. Η θάλασσα και η γη και ο διάκοσμος που υπάρχει σε αυτά, κάθε λογής γένη ζώων, διάφορες ποικιλίες φυτών, όλα έγιναν με ένα πρόσταγμα. Ο άνθρωπος, όμως, δεν δημιουργήθηκε έτσι. Διότι δεν ειπώθηκε: «Ας γίνει άνθρωπος», αλλά κάτι περισσότερο διακρίνεται σε αυτόν: ανώτερη από το φως, ανώτερη από τον ουρανό, ανώτερη από τους φωστήρες, ανώτερη από όλα είναι η δημιουργία του ανθρώπου. Διότι λέει η Γραφή: «Έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο». Καταδέχεται να διαπλάσει το δικό μας σώμα με το ίδιο Του το χέρι. Δεν υπηρέτησε άγγελος στην πλάση, δεν μας έβγαλε η γη από μόνη της σαν τα τζιτζίκια, δεν χρησιμοποίησε κάποιους λειτουργούς και διακόνους για το δημιούργημά Του, αλλά ο Ίδιος φιλοτεχνεί με το χέρι Του παίρνοντας χώμα από τη γη. Όταν λοιπόν αποβλέψεις στο υλικό που ελήφθη, εύλογα θα πεις: «Τι είναι ο άνθρωπος;». Όταν όμως κατανοήσεις τον Πλάστη και την προσωπική Του δημιουργική ενέργεια, πάλι, αλλάζοντας σκέψη, θα αποφανθείς με εσωτερική πεποίθηση ότι: «Μέγα είναι ο άνθρωπος», αφού αφενός μεν εξαιτίας της ύλης από την οποία έχει κατασκευαστεί, λογίζεται ως ένα τίποτα σύμφωνα με τη δική του φύση, αφετέρου δε εξαιτίας της τιμής με την οποία έχει τιμηθεί, κρίνεται ως κάτι αληθινά μέγα χάρη στο «κατ' εικόνα» και το «καθ' ομοίωσιν».

ΟΜΙΛΙΑ Β΄ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ Ο σοφός Σολομών, έχοντας αποκτήσει σοφία όχι με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας αλλά με τα διδάγματα του Αγίου Πνεύματος, στα κείμενα που μόλις μας αναγνώστηκαν, εξυμνώντας τον άνθρωπο αναφωνούσε λέγοντας: «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Εγώ, όμως, μάταια εξέταζα μέσα μου τόσο αυτά που είχα στη δική μου διάνοια όσο και εκείνα που είχα διδαχθεί από τη Γραφή σχετικά με τον άνθρωπο. Διότι από μόνος μου αναλογιζόμουν: πώς είναι κάτι το μέγα ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό ον, που υπόκειται σε μύρια πάθη, το οποίο από τη γέννησή του μέχρι τα γηρατειά του υφίσταται ένα σμήνος από μύρια κακά, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;» Και ο μεν ψαλμωδός τον περιφρονεί ως ένα ευτελές ον, ενώ η Παροιμία εξυμνεί τον άνθρωπο ως κάτι το σπουδαίο. Αλλά αυτή μου την απορία την έλυσε η αφήγηση της δημιουργίας του ανθρώπου, όταν διαβάστηκε. Διότι ακούσαμε τώρα ότι ο Θεός έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Βρήκα μέσα από αυτόν τον λόγο και τα δύο, ότι ο άνθρωπος είναι και ένα τίποτα και κάτι το μέγα: εάν αποβλέψεις μόνο στη φύση του, είναι ένα τίποτα και άξιος για το τίποτα, εάν όμως αποβλέψεις στην τιμή με την οποία τιμήθηκε, είναι μέγα πράγμα ο άνθρωπος. Ποια είναι αυτή η τιμή; Είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως», και έγινε φως. Σύγκρινε τη δημιουργία του ανθρώπου και τη δημιουργία του φωτός. Εκεί είπε: «Γενηθήτω στερέωμα».

Διότι δεν υπάρχει κανένα απολύτως κακό στη φύση των όντων, το οποίο να βρίσκεται έξω από την ελεύθερη προαίρεση και να θεωρείται ότι διαθέτει δική του υπόσταση. Επειδή «κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό και τίποτα δεν είναι απορριπτέο», και «όλα όσα δημιούργησε ο Θεός είναι πάρα πολύ καλά». Αλλά επειδή με τον προαναφερθέντα τρόπο εισχώρησε στη ζωή των ανθρώπων η αλληλουχία της αμαρτίας, και από μια μικρή αφορμή ξεχύθηκε μέσα στον άνθρωπο απεριόριστη η κακία, και εκείνο το θεοειδές κάλλος της ψυχής, το οποίο δημιουργήθηκε κατά μίμηση του πρωτοτύπου, μαύρισε σαν το σίδερο από τη σκουριά της κακίας, τότε πλέον δεν διέσωζε τη χάρη της οικείας σε αυτήν και κατά φύσιν εικόνας, αλλά μεταμορφώθηκε σύμφωνα με το αίσχος της αμαρτίας. Γι' αυτό «αυτό το μέγα και τίμιο» ον, ο άνθρωπος, όπως ονομάστηκε από τη Γραφή, έχοντας εκπέσει από την οικεία του αξία, όπως ακριβώς παθαίνουν όσοι από γλίστρημα πέφτουν στο βούρκο και αλλοιώνουν τη μορφή τους με τον πηλό με αποτέλεσμα να γίνονται αγνώριστοι ακόμη και στους οικείους τους, έτσι και αυτός, πέφτοντας στον βούρκο της αμαρτίας, έχασε μεν το να είναι εικόνα του άφθαρτου Θεού, και ενδύθηκε εξαιτίας της αμαρτίας τη φθαρτή και πήλινη εικόνα. Αυτήν την εικόνα τον συμβουλεύει ο θείος λόγος να αποβάλει, ξεπλένοντάς την σαν με κάποιο καθαρό νερό, δηλαδή με την καθαρότητα της ζωής, ώστε, με την αφαίρεση του γήινου καλύμματος, να φανερωθεί και πάλι το κάλλος της ψυχής.

Και ο Σολομών μπορεί επίσης να πει κάποια παροιμία σχετικά με αυτόν τον δίκαιο: «Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας, είναι όμως δύσκολο έργο να βρει κανείς άνδρα πιστό.» Βρήκαμε λοιπόν, εμείς βρήκαμε αυτόν που αναζητούσε ο σοφός· αλλά, ενώ εκείνος έλεγε ότι είναι δύσκολο να βρεθεί πιστός άνδρας, ο Παύλος δεν εκφράζεται έτσι. Αλλά τι λέει; — «Οι οποίοι μέσω της πίστεως κατατρόπωσαν βασίλεια», υπονοώντας τον Αντώνιο και τους ζηλωτές του· διότι αυτός, περιφρονώντας τα βασίλεια του κόσμου, τη δόξα, την τιμή και τον πλούτο, τα κατανίκησε, «πέτυχε την πραγματοποίηση των επαγγελιών» του μέλλοντος, «έφραξε στόματα λεόντων», δηλαδή των ηδονών, «απέφυγε τα στόματα της μάχαιρας», δηλαδή την κοσμική (έξωθεν) σοφία, «ενδυναμώθηκε από την ασθένεια», δηλαδή την ακράτεια, «έγινε ισχυρός στον πόλεμο», τον πόλεμο δηλαδή εναντίον του διαβόλου, «έτρεψε σε φυγή στρατόπεδα αλλοτρίων», δηλαδή των δαιμόνων. «Γυναίκες πήραν πίσω τους νεκρούς τους μέσω της αναστάσεως», όσες μητέρες έφεραν τα αμαρτωλά παιδιά τους στον δίκαιο.

Δεν είπε: «Ας το επιθυμεί ο καθένας, διότι πράττει καλώς» (διότι αυτό θα έλεγε, εάν ήθελε να επαινέσει όχι το έργο, αλλά εκείνον που το επιθυμεί)· αλλά, «Καλού έργου». Διότι, για να παραλείψω το γεγονός ότι το δύσκολο και δυσκατόρθωτο πράγμα το ονομάζουν έργο όχι μόνο οι σοφοί των εθνικών, αλλά και οι ιερές Γραφές όταν λέγουν: «Άνδρα δε πιστό είναι έργο να βρεις», θα πω εκείνο που γίνεται κατανοητό από όλους. Έργο είναι, ω άριστε, το πράγμα, όχι άνεση· φροντίδα, όχι τρυφή· υπεύθυνη διακονία, όχι ανεξέλεγκτη αρχή· πατρική μέριμνα, όχι τυραννική αυθαιρεσία· οικονομική προστασία, όχι ανέλεγκτη εξουσία. Εγώ το έργο της επισκοπής το επαινώ εξαιρετικά, διότι είναι θείο· τον διακαή πόθο όμως γι' αυτήν δεν τον επαινώ, διότι είναι επισφαλής.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Κ΄. Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, κ.τ.λ. [Κώδ. φ. 44 α.] Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος κατά το ότι δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού· εάν όμως προσλάβει και την πρακτική αρετή, στην οποία ανήκει η ελεημοσύνη, γίνεται άνδρας τίμιος· εκείνον δε που το πράττει αυτό με πίστη και πνευματική γνώση, είναι δύσκολο να τον βρει κανείς. Μακάρια θα αφήσει τα παιδιά του. [Κώδ. φ. 84 β.] Εκείνος που τηρεί το δίκαιο απέναντι στον Θεό και απέναντι στους ανθρώπους, θα σώσει όσους τον ακούν καθώς και τον ίδιο του τον εαυτό.

Είσαι αμαρτωλός; Είσελθε στην εκκλησία, πες «αμάρτησα», και έλυσες την αμαρτία. Διότι, βεβαίως, και τον Δαβίδ παρουσιάσαμε ως παράδειγμα, ο οποίος αφού αμάρτησε, έλυσε την αμαρτία του· έπειτα προτείναμε μία δεύτερη οδό, το να πενθήσει κανείς για την αμαρτία του, και λέγαμε: τι είδους κόπος είναι αυτός; Δεν χρειάζεται να καταβάλει χρήματα, ούτε να οδοιπορήσει σε μακρύ δρόμο, ούτε τίποτε άλλο παρόμοιο, παρά μόνο να πενθήσει για την αμαρτία του· και παραθέσαμε το εξής από την Αγία Γραφή, ότι ο Θεός μετεμελήθη για τον Αχαάβ, επειδή εκείνος πένθησε και έγινε σκυθρωπός· και αυτό το έλεγε ο Ίδιος στον Ηλία: «Είδες πώς περπάτησε ο Αχαάβ ενώπιόν μου, πενθώντας και όντας σκυθρωπός; Δεν θα πράξω σύμφωνα με τον θυμό μου». Έπειτα προσφέραμε και μία τρίτη οδό μετανοίας, και φέραμε στο μέσον από τη Γραφή ως παράδειγμα τον Φαρισαίο και τον τελώνη, λέγοντας ότι ο μεν Φαρισαίος, αλαζονευόμενος υπερήφανα, εξέπεσε της δικαιοσύνης· ενώ ο τελώνης, επειδή ταπεινοφρόνησε, κατέβηκε στο σπίτι του φέροντας τον καρπό της δικαιοσύνης, και χωρίς να καταναλώσει ούτε έναν κόπο, έγινε δίκαιος· λόγια κατέθεσε, και ουσιαστικά αγαθά έλαβε. Εμπρός, λοιπόν, ας προχωρήσουμε στη συνέχεια, και ας παρουσιάσουμε μία τέταρτη οδό μετανοίας. Και ποια είναι αυτή; Εννοώ, βεβαίως, την ελεημοσύνη, τη βασίλισσα των αρετών, η οποία ανάγει ταχύτατα τους ανθρώπους στις αψίδες των ουρανών, την άριστη συνήγορο. Μεγάλο πράγμα είναι η ελεημοσύνη· γι' αυτό και ο Σολομών αναφωνούσε: «Μεγάλο πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας».

Και πολύς λόγος γινόταν από τον Παύλο γι' αυτό το έλεος. Διότι άκουσέ τον άλλοτε μεν να λέει: «Μόνο τους φτωχούς να θυμόμαστε»· άλλοτε δε: «Εάν αξίζει να μεταβώ κι εγώ». Και παντού, διαρκώς, τον βλέπεις να μεριμνά γι' αυτό. Και πάλι: «Ας μαθαίνουν δε και οι δικοί μας να πρωτοστατούν στα καλά έργα»· και πάλι: «Διότι αυτά είναι καλά και ωφέλιμα για τους ανθρώπους». Άκουσε δε και κάποιον άλλον να λέει: «Η ελεημοσύνη σώζει από τον θάνατο»· και άλλον: «Εάν αφαιρέσεις το έλεος, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;» και: «Εάν εισέλθεις», λέει, «σε κρίση με τον δούλο σου»· και κάποιος άλλος: «Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας».

δʹ. Διότι αυτό αποτελεί μεγάλο αγαθό και δώρο του Θεού, και όταν κατορθώνεται μας εξομοιώνει κατά το δυνατόν με τον ίδιο τον Θεό· διότι αυτό είναι προπαντός ο άνθρωπος. Όταν, λοιπόν, κάποιος διατύπωσε το γνώρισμα του ανθρώπου, ανέφερε το εξής: «Μέγα πράγμα», λέει, «είναι ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Αυτή η χάρη είναι μεγαλύτερη από το να ανασταίνει κανείς νεκρούς. Διότι από το να εγείρει κανείς τους πεθαμένους στο όνομα του Ιησού, είναι κατά πολύ μεγαλύτερο το να τρέφει τον Χριστό που πεινά· επειδή εδώ μεν εσύ ευεργετείς τον Χριστό, ενώ εκεί Εκείνος εσένα.

4. Ακόμη, λοιπόν, ρωτάς πώς φθείρεται το σώμα από παντού; Αλλά τρώει και πίνει; Μα αυτό δεν αποτελεί τεκμήριο ανθρώπινης ζωής, επειδή και τα άλογα ζώα τρώνε και πίνουν. Όταν λοιπόν η ψυχή κείται νεκρή, ποιο είναι το όφελος της βρώσεως και της πόσεως; Διότι, όπως ακριβώς όταν το σώμα κείται νεκρό, ένα λαμπρό ένδυμα που το περιβάλλει δεν προσφέρει κανένα όφελος, έτσι και ένα ακμαίο σώμα που περιβάλλει μια νεκρή ψυχή δεν ωφελεί σε τίποτε. Διότι, όταν τα λόγια της περιστρέφονται διαρκώς γύρω από μάγειρες, γύρω από τραπεζοποιούς και γύρω από σιτοποιούς, και δεν αρθρώνει τίποτε το ευσεβές, δεν είναι νεκρή; Διότι, ας δούμε τι είναι ο άνθρωπος. Οι θύραθεν φιλόσοφοι λένε ότι είναι ζώο λογικό, θνητό, δεκτικό νου και επιστήμης. Εμείς όμως ας μη λάβουμε τον ορισμό από εκείνους, αλλά από πού; Από τη θεία Γραφή. Πού λοιπόν η Γραφή εξέθεσε τον ορισμό του ανθρώπου; Άκουσέ την που λέει: «Ήταν άνθρωπος δίκαιος, αληθινός, θεοσεβής, που απείχε από κάθε πονηρό πράγμα». Αυτό είναι ο άνθρωπος. Και πάλι κάποιος άλλος λέει: «Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Όσους όμως δεν είναι τέτοιοι, έστω κι αν διαθέτουν νου, έστω κι αν είναι χίλιες φορές δεκτικοί επιστήμης, η Γραφή δεν τους αναγνωρίζει ως ανθρώπους, αλλά τους αποκαλεί σκύλους, και άλογα, και έχιδνες, και φίδια, και αλεπούδες, και λύκους, και ό,τι πιο άτιμο υπάρχει από αυτά τα θηρία. Αν λοιπόν αυτό είναι ο άνθρωπος, εκείνος που ζει μέσα στη σπατάλη δεν είναι άνθρωπος. Διότι πώς θα μπορούσε να είναι, αυτός που δεν φροντίζει για τίποτε από αυτά; Επειδή δεν είναι δυνατόν να συνυπάρξουν η σπατάλη και η νήψη· αυτά τα δύο αλληλοαναιρούνται.

Διότι μόλις εμφανιστεί, μας εγκαταλείπει πιο εύκολα και από σκιά. Γιατί λοιπόν υπερηφανεύεσαι, άνθρωπε, που είσαι σαν καπνός ή ματαιότητα; «Διότι ο άνθρωπος παρομοιάστηκε με ματαιότητα». «Σαν τον καπνό είναι οι ημέρες του». «Ξεράθηκε το χόρτο, και το άνθος του έπεσε». Αυτά τα λέω, όχι για να εξευτελίσω την ανθρώπινη φύση, αλλά για να χαλιναγωγήσω την αλαζονεία. Διότι πράγματι, «μεγάλο πράγμα είναι ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Αλλά αυτός ο Οζίας, αν και ήταν βασιλιάς και φορούσε το διάδημα, επειδή ήταν δίκαιος, υπερηφανεύτηκε κάποτε, και έχοντας υπερηφανευτεί περισσότερο από την αξία του, εισήλθε στο ιερό. Και άκουσε πώς: Εισήλθε, λέει, στα άγια των αγίων, και έπειτα λέει, θέλω να προσφέρω θυμίαμα. Όντας βασιλιάς, αρπάζει την εξουσία της ιεροσύνης.

Έχοντας, λοιπόν, αυτά κατά νου, ας οδηγήσουμε και τους εαυτούς μας και τα παιδιά μας και τους οικείους μας στο σχολείο της ελεημοσύνης, και αυτό προπάντων ας μαθαίνει ο κάθε άνθρωπος, επειδή αυτό ακριβώς συνιστά τον άνθρωπο. Διότι μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων. Εάν δεν έχει αυτό το γνώρισμα, εκπίπτει ακόμη και από το να είναι άνθρωπος. Αυτό δημιουργεί σοφούς. Και γιατί απορείς εάν αυτό είναι ο άνθρωπος; Αυτό είναι ο Θεός. Διότι λέγει: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας». Ας μάθουμε, λοιπόν, να είμαστε ελεήμονες για όλους τους λόγους, και προπάντων διότι και εμείς οι ίδιοι έχουμε ανάγκη από πολύ έλεος. Και ας θεωρούμε ότι δεν ζούμε καν εκείνο το χρονικό διάστημα κατά το οποίο δεν ελεούμε. Εννοώ όμως την ελεημοσύνη που είναι καθαρή από την πλεονεξία. Διότι, εάν εκείνος που αρκείται στα δικά του και δεν μεταδίδει σε κανέναν δεν είναι ελεήμων, πώς μπορεί να θεωρηθεί ελεήμων εκείνος που αρπάζει τα ξένα, ακόμη κι αν δώσει αναρίθμητα αγαθά;

Έτσι και αλλού λέει: «Επιδιώκω δε, μήπως και καταλάβω εκείνο, για το οποίο και καταλήφθηκα». Δεν είπε, «Κατέλαβα», αλλά, «Και καταλήφθηκα». Πώς όμως λέει αυτός, «Τι είναι ο άνθρωπος;» Καίτοι κάποιος άλλος λέει, «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Και άλλος, «Κατ’ εικόνα Θεού τον εποίησε». Διότι του έλαχε η επιστασία ολόκληρης της κτίσης. Υπάρχουν δε κάποιοι, των οποίων ούτε ο κόσμος δεν είναι αντάξιος. Αλλά εκείνα μεν αναφέρονται στην αρετή, και όταν κάποιοι την επιδεικνύουν· ενώ το, «Τι είναι ο άνθρωπος;» έχει ειπωθεί για τη φύση του. Και βέβαια είναι και η φύση του μεγάλη· μεγάλη μεν, αλλά εάν δεις τη γνώση της οποίας αξιώθηκε, είναι πολύ υποδεέστερη από αυτήν.

Πράγματι, σπουδαίο πράγμα είναι ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνθρωπος. Διότι ελεημοσύνη είναι όταν γίνεται με προθυμία, όταν γίνεται με αφθονία, όταν δεν νομίζεις ότι δίνεις αλλά ότι λαμβάνεις, όταν ενεργείς ως ευεργετούμενος, όταν αισθάνεσαι ότι κερδίζεις και δεν χάνεις· επειδή διαφορετικά αυτό δεν είναι καν χάρη. Διότι εκείνος που ελεεί τον άλλον πρέπει να χαίρεται και όχι να δυσανασχετεί.

Και πάλι: «Ας μαθαίνουν δε και οι δικοί μας να πρωτοστατούν σε καλά έργα»· και πάλι: «Διότι αυτά είναι καλά και ωφέλιμα στους ανθρώπους». Άκουσε δε και κάποιον άλλον που λέει: «Η ελεημοσύνη σώζει από τον θάνατο». Και εάν αφαιρέσεις το έλεος, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί; Και εάν εισέλθεις, λέει, σε κρίση με τον δούλο σου. Σπουδαίο πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας. Διότι αυτό ακριβώς είναι ο ελεήμων άνθρωπος· ή μάλλον, αυτό είναι ο Θεός, το να ελεεί. Βλέπεις πόση είναι η δύναμη του ελέους του Θεού; Αυτό τα δημιούργησε όλα, αυτό έφτιαξε τον κόσμο μόνο από αγαθότητα· γι' αυτό και απείλησε με τη γέεννα, για να επιτύχουμε τη βασιλεία· και επιτυγχάνουμε τη βασιλεία εξαιτίας του ελέους. Διότι, ενώ ήταν μόνος, για ποιον λόγο δημιούργησε τόσους πολλούς; Όχι από αγαθότητα; Όχι από φιλανθρωπία; Αν ρωτήσεις: «Γιατί έγινε τούτο και τούτο;», παντού θα βρεις την αγαθότητα. Ας ελεήσουμε τους πλησίον μας, για να ελεηθούμε και εμείς οι ίδιοι· διότι αυτό το έλεος δεν το συγκεντρώνουμε τόσο για εκείνους, όσο για τους ίδιους μας τους εαυτούς κατά την ημέρα εκείνη, όταν η φλόγα του πυρός θα είναι σφοδρή. Αυτό το έλεος έχει τη δύναμη να σβήνει το πυρ, ενώ για εμάς γίνεται αιτία φωτός. Έτσι, μέσω αυτού θα απαλλαγούμε από το πυρ της γέεννας· επειδή, από πού θα σπλαχνιστεί και θα ελεήσει; Από την αγάπη γεννιέται το έλεος.

Και ο μεν βασιλιάς, όσο χρυσάφι κι αν σου επιβάλει, έστω κι αν κρεμαστείς και δεθείς με σχοινιά, του δίνεις ό,τι επιθυμεί· κι αν ακόμη είσαι φτωχός, δεν εξετάζει τη δυνατότητα των προσώπων, αλλά αποβλέπει στο δικό του κέρδος. Ο Θεός όμως δεν ενεργεί έτσι, αλλά απαιτεί ανάλογα με τη δύναμη του καθενός. Διότι, για ποιο λόγο υπάρχουν οι φτωχοί; Μήπως δεν μπορούσε ο Θεός να ρίξει χρυσή βροχή; Αντιθέτως, το επέτρεψε ώστε η φτώχεια εκείνου να γίνει για εσένα μέσο εξιλέωσης και παρηγοριάς για τα αμαρτήματά σου. Μεγάλο πράγμα είναι ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνθρωπος· δες, λοιπόν, πόσο σπουδαία είναι η ελεημοσύνη.

ΤΙΤΛΟΣ ΛΣΤ΄. — Περί επιμονής· και ότι η επιμονή φέρνει αποτέλεσμα. «Η συνεχής σταγόνα σκάβει την πέτρα.» «Ποιος από εσάς θα έχει φίλο, και θα πάει σε αυτόν τα μεσάνυχτα, και θα του πει: Φίλε, δάνεισέ μου τρία ψωμιά, επειδή ένας φίλος μου ήρθε σε μένα από ταξίδι, και δεν έχω τι να του παραθέσω· και εκείνος απαντώντας από μέσα, του πει: Μη με ενοχλείς· ήδη η πόρτα είναι κλειστή, και τα παιδιά μου είναι μαζί μου στο κρεβάτι, δεν μπορώ να σηκωθώ να σου δώσω. Σας λέω: αν και δεν θα του δώσει επειδή είναι φίλος του, τουλάχιστον εξαιτίας της φορτικότητάς του θα σηκωθεί και θα του δώσει όσα χρειάζεται.» «Υπήρχε κάποιος κριτής σε κάποια πόλη, που δεν φοβόταν τον Θεό και δεν ντρεπόταν άνθρωπο· υπήρχε δε και μία χήρα σε εκείνη την πόλη, και ερχόταν σε αυτόν λέγοντας: Απόδωσέ μου το δίκιο από τον αντίδικό μου. Και δεν ήθελε για πολύ καιρό. Μετά από αυτά όμως είπε μέσα του: Αν και δεν φοβάμαι τον Θεό, ούτε άνθρωπο ντρέπομαι, τουλάχιστον επειδή με ενοχλεί αυτή η χήρα, θα της αποδώσω το δίκιο, για να μην έρχεται διαρκώς και με ταλαιπωρεί. Είπε δε ο Κύριος: Ακούσατε τι λέει ο άδικος κριτής; Ο δε Θεός δεν θα αποδώσει άραγε δικαιοσύνη στους εκλεκτούς του που βοούν προς αυτόν ημέρα και νύχτα, και ας μακροθυμεί απέναντί τους; Ναι, σας λέω, ότι θα αποδώσει τη δικαιοσύνη τους ταχύτατα.» ΤΙΤΛΟΣ ΛΖ΄. — Περί πιστού ανθρώπου· και ότι είναι σπάνιο να βρει κανείς πιστό άνδρα. «Πιστό άνδρα, είναι δύσκολο να βρεις.» «

Ναι, αληθώς ομίλησες, ω μακάριε. Όμως και η πράξη της αγαθοεργίας και της ελεημοσύνης σου εξασφάλισε, μετά τον Θεό, αυτήν την ταιριαστή σε σένα δόξα, και «όνομα νέο», καθώς είναι γεγραμμένο, σου προστέθηκε. Και μάρτυρές μου σε αυτόν τον λόγο είναι ο Σολομών και ο Ησαΐας μαζί. Διότι ο μεν Σολομών λέγει ότι «μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και τίμιος ο ελεήμων άνδρας», ο δε Ησαΐας, ομιλώντας εκ προσώπου του Θεού, λέγει ότι «σε όσους με υπηρετούν θα δοθεί όνομα νέο, το οποίο θα ευλογηθεί επί της γης».

Πώς, ενώ ο θεοπάτορας Δαβίδ λέει «οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι» και τα εξής, ο γιος του Σολομών αποφαίνεται «μέγα πράγμα ο άνθρωπος και πολύτιμο ο ανήρ»; Ο θείος Δαβίδ, ο οποίος ως επί το πλείστον υποτιμά την ανθρώπινη φύση, και ο σοφός Σολομών, ο οποίος τη μεγαλύνει, δεν εισάγουν απόψεις αντίθετες μεταξύ τους· διότι δεν είναι μόνο αυτοί που διατυπώνουν τέτοιες κρίσεις για το ανθρώπινο γένος, αλλά σε πολλά σημεία της Θείας Γραφής θα βρεις από τη μία πλευρά να εξυψώνεται η φύση μας, και από την άλλη πάλι να ευτελίζεται και να υποβιβάζεται. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και όσοι από τους δικούς μας ιερούς πατέρες μυήθηκαν από εκεί στην αληθινή σοφία, αν και αυτοί διατύπωσαν διαφορετικές απόψεις για το ανθρώπινο στοιχείο, με τη διαφορετικότητα των κρίσεών τους δεν φαίνεται να προκαλούν κάποια διχόνοια ή σύγκρουση ούτε με τον εαυτό τους ούτε μεταξύ τους, αλλά αντίθετα διαπιστώνεται ότι έχουν επιτύχει ομόνοια και συμφωνία. Το πώς όμως, παρότι διατυπώνουν διαφορετικές κρίσεις, δεν επακολουθεί καμία σύγκρουση ή εναντίωση ως προς την αλήθεια, είναι εύκολο να το κατανοήσει κανείς από τα ακόλουθα.

Από τον τέταρτο λόγο. Αναφέρει ότι είναι σπουδαίο πράγμα ο άνθρωπος, καθόσον είναι εικόνα του Θεού και πλάστηκε από θεϊκά χέρια· πολύτιμος όμως γίνεται ο ελεήμων άνθρωπος διά των δεσποτικών εντολών, διαμορφώνοντας αυτή την τιμή για τον εαυτό του μέσω των όσων πράττει. Λέει ακόμη ότι ο μακάριος Παύλος, γράφοντας: «Εγώ δεν θεωρώ ότι το έχω ήδη κατακτήσει· ένα όμως κάνω, λησμονώντας μεν όσα βρίσκονται πίσω, επεκτεινόμενος δε σε όσα βρίσκονται μπροστά» και τα εξής, και προσθέτοντας έπειτα: «Εντούτοις, στο σημείο που έχουμε φτάσει, ας βαδίζουμε σύμφωνα με τον ίδιο κανόνα», εννοεί ως κανόνα του κατά Θεόν δρόμου εκείνον που έχει παραδοθεί εκ των προτέρων.

Χρεώστες μυρίων ταλάντων είναι και εκείνοι που ανέλαβαν την προστασία του λαού και πολλών ανθρώπων (διότι κάθε άνθρωπος αποτελεί ένα τάλαντο, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Μέγα πράγμα είναι ο άνθρωπος»), και έπειτα δεν χρησιμοποίησαν σωστά την εξουσία τους. Το ότι δε πωλείται ο χρεώστης μαζί με τη γυναίκα και τα παιδιά του, φανερώνει την αποξένωση από τον Θεό. Διότι αυτός που πωλείται, περιέρχεται στην εξουσία άλλου κυρίου.