Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 22:28

Επαρκή, λοιπόν, και αυτάρκη είναι τα όσα ομολογήθηκαν στη Νίκαια, όπως προείπαμε, τόσο για την ανατροπή κάθε ασεβούς αίρεσης όσο και για την ασφάλεια και ωφέλεια της εκκλησιαστικής διδασκαλίας. Επειδή, όμως, ακούσαμε ότι μερικοί, θέλοντας να πολεμήσουν εναντίον της, επιχειρούν να προβάλλουν κάποια σύνοδο που έγινε στο Αρίμηνο, και επιμένουν πεισματικά να ισχύει αυτή μάλλον παρά εκείνη· θεωρήσαμε αναγκαίο να σας γράψουμε και να σας υπενθυμίσουμε να μην ανέχεστε τέτοιου είδους ανθρώπους. Διότι αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά και πάλι μια παραφυάδα της Αρειανής αίρεσης. Διότι εκείνοι που απορρίπτουν τη σύνοδο που συγκλήθηκε εναντίον της (και αυτή είναι η σύνοδος που έγινε στη Νίκαια), τι άλλο επιθυμούν παρά να επικρατήσουν οι θέσεις του Αρείου; Τι άλλο λοιπόν αξίζουν οι άνθρωποι αυτοί, παρά αφενός να ονομάζονται Αρειανοί, και αφετέρου να υποστούν το ίδιο επιτίμιο με εκείνους; Αυτοί ούτε τον Θεό φοβήθηκαν που λέει: «Μη μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου» και «Όποιος κακολογεί πατέρα ή μητέρα, ας τιμωρείται με θάνατο»· ούτε σεβάστηκαν τους Πατέρες, οι οποίοι παρήγγειλαν να είναι ανάθεμα όσοι φρονούν τα αντίθετα από τη δική τους ομολογία.

Είναι, λοιπόν, ικανά και επαρκή τα όσα ομολογήθηκαν στη Νίκαια, όπως προείπαμε, τόσο για την ανατροπή κάθε ασεβούς αιρέσεως όσο και για την ασφάλεια και ωφέλεια της εκκλησιαστικής διδασκαλίας. Επειδή, όμως, ακούσαμε ότι κάποιοι, θέλοντας να την πολεμήσουν, επιχειρούν να επικαλούνται κάποια σύνοδο που έγινε στο Αρίμηνο και φιλονικούν για να επικρατήσει αυτή μάλλον παρά εκείνη, θεωρήσαμε αναγκαίο να σας γράψουμε και να σας υπενθυμίσουμε να μην ανέχεστε τέτοιες καταστάσεις· διότι αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά και πάλι μία παραφυάδα της αρειανικής αιρέσεως. Άλλωστε, αυτοί που απορρίπτουν τη σύνοδο η οποία συγκλήθηκε εναντίον της —δηλαδή τη σύνοδο που έγινε στη Νίκαια— τι άλλο επιθυμούν παρά να επικρατήσουν οι δοξασίες του Αρείου; Τι, επομένως, αξίζουν οι τοιούτοι παρά να ονομάζονται Αρειανοί και να υποβληθούν στο ίδιο επιτίμιο με εκείνους; Αυτοί δεν φοβήθηκαν ούτε τον Θεό που λέει: «μη μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου» και «όποιος κακολογεί τον πατέρα ή τη μητέρα του, ας τιμωρείται με θάνατο», ούτε σεβάστηκαν τους πατέρες που παρήγγειλαν να είναι ανάθεμα όσοι φρονούν τα αντίθετα από τη δική τους ομολογία.

Γι' αυτόν τον λόγο οι πατέρες μας καθιέρωσαν αυτές τις συνάξεις, ώστε όσα δεν μπορούμε να μαθαίνουμε καθημερινά, εξαιτίας της ελλείψεως εκείνων που θα μας τα διδάξουν και θα μας τα υπενθυμίσουν, αυτά, συναθροιζόμενοι κάθε χρόνο, να τα αποδεχόμαστε σε κοινή πανήγυρη. Έπειτα, να τα διαφυλάξουμε ως εφόδια για τον μετέπειτα χρόνο, και διατηρώντας το καθένα από αυτά ζωηρό στη μνήμη μας, να αποφύγουμε την αμαρτία και να επιδιώξουμε το έργο της δικαιοσύνης. «Μην μετακινείς τα αιώνια όρια. Και σε κτήμα ορφανών μην εισέλθεις». Μην προφασίζεσαι τα παιδιά σου, εσύ ο πλεονέκτης. Έχεις παιδιά; Θησαύριζε γι' αυτά αιώνιο θησαυρό. Και θησαυρός πολυτιμότερος των χρημάτων είναι η ευσέβεια. Άφησε στα παιδιά σου αγαθή μνήμη παρά άφθονο πλούτο. Κάνε τους πάντες πατέρες του παιδιού σου μέσω της αγαθοεργίας. Είναι ανάγκη κάποτε να αναχωρήσεις από αυτήν τη ζωή· έπειτα θα εγκαταλείψεις το παιδί σου σε ανηλικιότητα, έχοντας την ανάγκη προστατών. Διότι, εάν μεν υπήρξες καλός και αγαθός, ο καθένας θα αναθρέψει τον απόγονό σου σαν δικό του παιδί· επειδή θα θυμάται ότι και εσύ έγινες πατέρας ορφανών. Εάν όμως έζησες μέσα στην πονηριά, και λύπησες πολλούς, και έγινες σκληρότερος από κάθε θηρίο απέναντι σε όσους συναναστράφηκες, και έπειτα αναχωρήσεις από τη ζωή, τότε εγκατέλειψες τον απόγονό σου ως κοινό εχθρό όσων ζουν. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που βλέπει το μικρό του σκορπιού το φοβάται, μήπως όταν μεγαλώσει μιμηθεί τον πατέρα του, έτσι και οι δικοί σου απόγονοι, όντας κληρονόμοι της πατρικής πονηριάς, πριν ακόμη φτάσουν σε ώριμη ηλικία, θα αντιμετωπίσουν την επιβουλή των πάντων.

Αλλά εμείς δεν είμαστε τέτοιοι. Από πού κι ως πού; Αφού εμείς μετακινούμε αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες μας. Αποσπούμε γη, συνενώνουμε σπίτι με σπίτι και αγρό με αγρό, για να αφαιρέσουμε κάτι από τον πλησίον μας. Τα κήτη γνωρίζουν τον καθορισμένο από τη φύση χώρο διαβίωσής τους, έχουν καταλάβει τη θάλασσα που βρίσκεται έξω από τις κατοικημένες περιοχές, εκείνη που είναι έρημη από νησιά και στην οποία καμία ήπειρος δεν ορθώνεται στην απέναντι πλευρά. Γι' αυτόν τον λόγο παραμένει αταξίδευτη, καθώς ούτε η διάθεση για εξερεύνηση ούτε κάποια άλλη ανάγκη παρακινεί τους ναυτικούς να αποτολμήσουν τη διάπλους της.

Γνωρίζοντας ότι η πίστη δεν εδραιώνεται καλά, ούτε βεβαίως μπορεί ποτέ να είναι άρτια, αν δεν τελείται ολοκληρωμένα προς τον Θεό Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, προφέροντας την ομολογία. Έτσι παρέδωσαν αυτοί που από την αρχή έγιναν αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου· έτσι μας διαπαιδαγώγησαν οι Πατέρες, και είναι γνώρισμα των σοφών να γνωρίζουν το γεγραμμένο: «Μην μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου.» — «Ένας λοιπόν ο Κύριος, μία η πίστη, ένα το βάπτισμα», σύμφωνα με τις Γραφές. Διότι έχουμε βαπτιστεί σε μία θεότητα και κυριότητα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, όχι σε έναν πολυθεϊστικό αριθμό, ούτε βεβαίως λατρεύοντας την κτίση, διαφορετικά μας έχει συμβεί αυτό της αληθινής παροιμίας: «Σκύλος που επέστρεψε στο δικό του ξέρασμα» και «γουρούνι που, αφού λούστηκε, κύλισε στον βούρκο». Διότι όσοι έχουμε απαλλαγεί από το να λατρεύουμε την κτίση αντί για τον Κτίστη, διαμέσου βέβαια της πίστης στον ένα, εκ φύσεως και αληθινά όντα Θεό, και θεωρούμε καύχημα και ελπίδα σωτηρίας το γεγονός ότι αποβάλαμε την αρχαία και βέβηλη πλάνη, εάν δεν ομολογούμε ότι το Πνεύμα ανήκει ουσιωδώς στους θρόνους της αληθινής θεότητας, πού άραγε και από πού πορευόμαστε, καθώς, να ξέρεις καλά, δυσκολεύτηκα να το κατανοήσω και δεν έχω τι να πω· μάλλον όμως θα γινόταν σαφές και μάλιστα πάρα πολύ εύκολα.

λζʹ. Περί κτήσεως οικετών ληʹ. Πώς μετέβαλε το «Μη μετακινείς τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες σου» λθʹ. Όμοιο με το «Αυτός που ανταποδίδει τις αμαρτίες των πατέρων μέχρι την τρίτη και τέταρτη γενιά σε εκείνους που με μισούν» μʹ. Περί κλεπτών

ληʹ. ΠΩΣ ΜΕΤΕΒΑΛΕ ΤΟ «ΜΗ ΜΕΤΑΚΙΝΕΙΣ ΤΑ ΑΙΩΝΙΑ ΟΡΙΑ ΠΟΥ ΕΘΕΣΑΝ ΟΙ ΠΑΤΕΡΕΣ ΣΟΥ» «Ας μην μετακινεί κανείς τα όρια της γης, ούτε κάποιου συμπολίτη γείτονά του, ούτε κάποιου που κατέχει κτήμα στα σύνορα της χώρας και γειτονεύει με ξένο, θεωρώντας ότι το να μετακινεί κανείς τα ακίνητα σημαίνει αληθινά αυτό.» Και στη συνέχεια λέει: «Όποιος δε καλλιεργεί τα κτήματα του γείτονα υπερβαίνοντας τα όρια, αφενός ας αποζημιώσει για τη βλάβη, αφετέρου, προκειμένου να θεραπευτεί από την αναίδεια και συνάμα τη μικροπρέπειά του, ας καταβάλει στον ζημιωθέντα πρόσθετο πρόστιμο διπλάσιο της βλάβης.»

Διότι, μη έχοντας τη δυνατότητα να τεκμηριώσει τη δική του βούληση μέσα από τις θείες Γραφές, καταφεύγει στους σοφότατους, όπως νομίζει, πατέρες λέγοντας: 〈«όπως ακριβώς αποφάνθηκαν στα δικά τους συγγράμματα οι σοφότατοι από τους πατέρες»〉. Ο Αστέριος ισχυρίζεται ότι οι δικοί του πατέρες έλαβαν απόφαση και έγραψαν δόγμα περί του Θεού με βάση τη δική τους προαίρεση. Διότι η λέξη «δόγμα» σχετίζεται με την ανθρώπινη βούληση και γνώμη. Το ότι αυτό έχει πράγματι έτσι, μας το μαρτυρεί επαρκώς η δογματική τέχνη των ιατρών, το μαρτυρούν όμως και τα ονομαζόμενα 〈δόγματα〉 των φιλοσόφων· και νομίζω πως κανείς δεν αγνοεί ότι και οι αποφάσεις της συγκλήτου ακόμη και σήμερα ονομάζονται δόγματα της συγκλήτου. Αυτά παρακινήθηκε να τα πει ο Μάρκελλος, έχοντας λησμονήσει τον αποστολικό λόγο που λέει για τον Σωτήρα ότι «κατήργησε τον νόμο των εντολών με τα δόγματα», αλλά και κατακρίνει την υποχρέωση να ακολουθούμε τους πατέρες, ενώ η θεία Γραφή λέει: «ρώτησε τον πατέρα σου, και θα σου το αναγγείλει· τους πρεσβυτέρους σου, και θα σου πουν» και «μη μετακινείς τα αιώνια όρια τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου».

Έχοντας την καρδιά μου σε οδύνη και λύπη για όλα αυτά, με το που έφθασα στη μητρόπολη, επιθύμησα διακαώς να αδειάσω την πίκρα της ψυχής μου γράφοντας προς την αγάπη σας. Εσείς, όμως, σε ό,τι σας καθοδηγήσει το Άγιο Πνεύμα, εκεί να βαδίζετε, ακολουθώντας τον Θεό, χωρίς να προσκολλάστε σε σάρκα και αίμα, ούτε να δίνετε σε κανέναν αφορμή για καύχηση, ώστε να μην καυχηθούν για εσάς, καθώς η φιλοδοξία τους θα αυξάνεται εξαιτίας του δικού σας τρόπου ζωής. Αντιθέτως, να θυμάστε τους αγίους πατέρες, στους οποίους εμπιστευθήκατε τον εαυτό σας μέσω του μακάριου πατέρα σας, των οποίων και εμείς, με τη χάρη του Θεού, αξιωθήκαμε να έχουμε τη διαδοχή. Και να μη μετακινείτε τα όρια που έθεσαν οι πατέρες σας, ούτε να περιφρονείτε την απλότητα του πιο ανεπιτήδευτου κηρύγματος, ούτε να δίνετε προτεραιότητα σε ποικίλες διδασκαλίες. Αλλά να ακολουθείτε πιστά τον αρχαίο κανόνα της πίστεως, και ο Θεός της ειρήνης θα είναι μαζί σας. Ο Κύριος να σας διαφυλάττει υγιείς κατά την ψυχή και το σώμα εν αφθαρσία, όπως προσευχόμαστε.

Χρυσό πέπλο είναι η διήγηση των Γραφών, χρυσό το στημόνι, χρυσό το υφάδι. Δεν παρυφαίνω τους ιστούς των αραχνών, την αδυναμία των δικών μου λογισμών. «Μην μετακινείς τα όρια», λέει, «τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου». Το να κινεί κανείς τα όρια δεν είναι ασφαλές· πώς λοιπόν θα μεταθέσουμε εκείνα τα οποία μας έθεσε ο Θεός; Θέλεις να μάθεις πώς είδε τον Θεό; Γίνε και εσύ προφήτης. Και πώς είναι δυνατόν αυτό, θα πει κανείς, όταν κάποιος έχει γυναίκα και επιμελείται την ανατροφή παιδιών; Είναι δυνατόν, εάν το θελήσεις, αγαπητέ. Διότι και εκείνος είχε γυναίκα και ήταν πατέρας δύο παιδιών, αλλά τίποτα από αυτά δεν τον εμπόδισε. Διότι ο γάμος δεν αποτελεί εμπόδιο για την πορεία προς τον ουρανό· επειδή, εάν ήταν εμπόδιο και η γυναίκα επρόκειτο να μας επιβουλευθεί, ο Θεός, όταν την δημιούργησε εξ αρχής, δεν θα την είχε αποκαλέσει βοηθό.

Διότι, αναζητώντας να βρουν αρχή στην άναρχη ζωή, έχασαν και εκείνα που μπορούσαν να έχουν. Επειδή ούτε το ζητούμενο βρήκαν (ούτε άλλωστε είναι δυνατόν), και εξέπεσαν από την υγιή πίστη περί του Μονογενούς. Αλλά εμείς ας μη μετακινούμε τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες μας, αλλά ας υποτασσόμαστε παντού στους νόμους του Πνεύματος, και ακούγοντας ότι «Ήταν το φως το αληθινό», ας μην αναζητούμε να βρούμε τίποτε περισσότερο· διότι δεν είναι δυνατόν να υπερβούμε αυτήν τη ρήση. Διότι, αν γεννούσε όπως ο άνθρωπος, θα ήταν ανάγκη να υπάρχει κάποιο μεσοδιάστημα μεταξύ εκείνου που γεννά και εκείνου που γεννιέται· επειδή όμως αυτό γίνεται άρρητα και όπως αρμόζει στον Θεό, απομακρύνσου από το «πριν» και το «μετά». Διότι αυτά είναι ονομασίες του χρόνου· ο δε Υιός είναι δημιουργός και όλων των αιώνων.

Ωστόσο, ο Θεός δεν μας άφησε σε απόλυτη άγνοια· διότι σε όλους έχει φυσικώς εγκατασπαρεί από Εκείνον η γνώση της υπάρξεώς Του. Αλλά και αυτή η ίδια η κτίση, καθώς και η συνοχή και η κυβέρνησή της, διακηρύσσει το μεγαλείο της θείας φύσεως. Και αρχικά δια του νόμου και των προφητών, και έπειτα δια του μονογενούς Του Υιού, του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, φανέρωσε σε εμάς τη γνώση του Εαυτού Του, στον βαθμό που μας είναι εφικτό. Όλα λοιπόν όσα μάς έχουν παραδοθεί δια του νόμου και των προφητών και των αποστόλων και των ευαγγελιστών τα δεχόμαστε, τα γνωρίζουμε και τα σεβόμαστε, χωρίς να επιζητούμε τίποτα περισσότερο από αυτά· διότι ο Θεός, επειδή είναι αγαθός, είναι χορηγός κάθε αγαθού, χωρίς να υπόκειται σε φθόνο ούτε σε κανένα πάθος. «Διότι ο φθόνος βρίσκεται μακριά από τη θεία φύση, η οποία βεβαίως είναι απαθής και η μόνη αγαθή». Επειδή λοιπόν γνωρίζει τα πάντα και προνοεί για το συμφέρον του καθενός, μάς αποκάλυψε αυτό που μας συνέφερε να γνωρίζουμε, ενώ αποσιώπησε αυτό που δεν μπορούσαμε να αντέξουμε. Σε αυτά ας αρκεστούμε και σε αυτά ας παραμείνουμε, χωρίς να μετακινούμε τα αιώνια όρια ούτε να υπερβαίνουμε τη θεία παράδοση.

Ας ακούσουν οι γυναίκες, πώς η σεμνότητα της χηρείας είναι προτιμότερη, ακόμη και στα άλογα ζώα, από την απρέπεια της πολυγαμίας. ΤΙΤΛΟΣ Γ΄. — Περί των ορίων· και ότι δεν πρέπει να τα μετακινούμε. «Δεν θα μετακινήσεις τα όρια του πλησίον σου, τα οποία έστησαν οι πατέρες σου.» «Επικατάρατος αυτός που μετακινεί τα όρια του πλησίον· και όλος ο λαός θα πει, Γένοιτο, γένοιτο.» «Οι ασεβείς υπερέβησαν τα όρια.» «Μη μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου.» Υπάρχουν κάποια είδη ψαριών, τα οποία αξίζει και να τα μιμούμαστε· πώς τα γένη τους, έχοντας μοιράσει το καθένα τον κατάλληλο για αυτά χώρο, δεν καταπατούν το ένα τον χώρο του άλλου, αλλά παραμένουν στα δικά τους όρια. Κανένας γεωμέτρης δεν τους μοίρασε τις κατοικίες· δεν έχουν χτιστεί τείχη γύρω τους· δεν έχουν διαχωριστεί με ορόσημα. Διότι αυτός μεν ο κόλπος τρέφει αυτά τα γένη των ψαριών, και εκείνος άλλα· και εκείνα που πληθαίνουν εδώ, δεν απαντώνται καθόλου σε άλλους τόπους. Κανένα βουνό που υψώνεται με οξείες κορυφές δεν τα χωρίζει· κανένα ποτάμι δεν αποκόπτει τη διάβαση· αλλά υπάρχει κάποιος νόμος της φύσης, ο οποίος ισότιμα και δίκαια, σύμφωνα με τις ανάγκες του καθενός, κατανέμει σε όλα τον χώρο διαβίωσης.

Αλλά εμείς δεν είμαστε τέτοιοι, εφόσον μετακινούμε τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες μας. Αποσπούμε γη, ενώνουμε σπίτι με σπίτι, για να αφαιρέσουμε κάτι από τον πλησίον. Τα κήτη γνωρίζουν τον καθορισμένο από τη φύση χώρο διαβίωσής τους, ότι δηλαδή έχουν καταλάβει τη θάλασσα που βρίσκεται έξω από τα όρια των κατοικημένων περιοχών, μοιάζοντας στο μέγεθος με τα μεγαλύτερα βουνά, όπως λένε όσοι τα έχουν δει, και παραμένουν στα δικά τους όρια, χωρίς να προξενούν καταστροφές ούτε στα νησιά ούτε στις παράκτιες περιοχές.

Εάν ο Χριστός είναι μία σύνθετη φύση, και το απλό με το σύνθετο δεν είναι ομοούσια, ενώ ο Πατέρας είναι απλής φύσεως, τότε ο Χριστός δεν είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Εάν ο Χριστός είναι μία σύνθετη φύση από θεότητα και ανθρωπότητα, αλλά η μητέρα Του δεν αποτελείται από θεότητα και ανθρωπότητα, τότε ούτε με τη μητέρα Του είναι ομοούσιος. Έτσι, μετακινήσατε τα αιώνια όρια τα οποία έθεσαν οι πατέρες μας, οι οποίοι ονόμασαν τον Χριστό ομοούσιο με τον Πατέρα ως προς τη θεότητα και τον ίδιο ομοούσιο με εμάς ως προς την ανθρωπότητα.

Ο Σαούλ έσκισε το ιμάτιο του Σαμουήλ, και τι έπαθε; Ο Θεός έσκισε τη βασιλεία του και την έδωσε στον πραότατο Δαβίδ. Η Ιεζάβελ καταδίωξε τον Ηλία, και οι σκύλοι λούστηκαν στο αίμα της. Ο Ηρώδης θανάτωσε τον Ιωάννη, και καταφαγώθηκε από τα σκουλήκια και ξεψύχησε. Και τώρα ο μακάριος Γερμανός, που αστράφτει με τον βίο και τον λόγο του, ραπίστηκε και εξορίστηκε, καθώς και πάρα πολλοί άλλοι επίσκοποι και πατέρες, των οποίων τα ονόματα δεν γνωρίζουμε. Δεν είναι ληστρικό αυτό; Ο Κύριος, όταν τον πλησίασαν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι για να τον βάλουν σε πειρασμό και να τον παγιδεύσουν στα λόγια του, και τον ρώτησαν αν «επιτρέπεται να δώσουν φόρο στον καίσαρα», αποκρίθηκε σε αυτούς: «Φέρτε μου ένα νόμισμα». Όταν του το έφεραν, είπε: «Τίνος εικόνα έχει;» Και όταν εκείνοι απάντησαν «Του καίσαρα», λέει: «Αποδώστε τα του καίσαρα στον καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό». Υπακούμε σε εσένα, βασιλιά, στα ζητήματα της βιοτικής ζωής, στους φόρους, στα τέλη, στις συναλλαγές, σε όλα εκείνα για τα οποία σου έχουν ανατεθεί οι υποθέσεις μας· στην εκκλησιαστική τάξη, όμως, έχουμε τους ποιμένες που μας δίδαξαν τον λόγο και καθόρισαν την εκκλησιαστική θεσμοθεσία. Δεν μετακινούμε τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες μας, αλλά κρατούμε τις παραδόσεις όπως τις παραλάβαμε· διότι, αν αρχίσουμε να γκρεμίζουμε το οικοδόμημα της Εκκλησίας έστω και σε κάτι μικρό, σιγά σιγά θα καταλυθεί το παν.

Ω της τολμηρής γνώμης που αντιτίθεται στον Θεό και ενεργεί ενάντια στα προστάγματά του. Δεν προσκυνάς την εικόνα, τότε ούτε τον Υιό του Θεού να προσκυνάς, «ο οποίος είναι ζωντανή εικόνα του αόρατου Θεού» και απαράλλακτος χαρακτήρας του. Ο ναός, τον οποίο οικοδόμησε ο Σολομών, εγκαινιάστηκε με αίμα άλογων ζώων και διακοσμήθηκε με εικόνες άλογων ζώων, λεόντων και βοδιών, καθώς και με φοίνικες και ρόδια. Τώρα όμως η Εκκλησία εγκαινιάζεται με το αίμα του Χριστού και των αγίων του, και διακοσμήζεται με την εικόνα του Χριστού και των αγίων του. Ή κατάργησε την προσκύνηση κάθε ύλης ή μην καινοτομείς «και μη μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου», και δεν εννοώ αυτά που υπήρχαν πριν από την ένσαρκη παρουσία του Χριστού του Θεού μας, αλλά αυτά που καθιερώθηκαν μετά την έλευσή του. Διότι, επικρίνοντας τις παραδόσεις της Παλαιάς Διαθήκης, ο Θεός λέει: «Τους έδωσα προστάγματα που δεν ήταν καλά» εξαιτίας της σκληροκαρδίας τους. Επομένως, «αφού μεταβλήθηκε η ιεροσύνη, κατ' ανάγκην έγινε και μεταβολή του νόμου».

Καλός είναι ο νόμος, σαν λυχνάρι που φέγγει σε σκοτεινό τόπο, αλλά μέχρι να ξημερώσει η ημέρα· ήδη όμως ανέτειλε ο αυγερινός στις καρδιές μας και το ζωντανό νερό της θεογνωσίας σκέπασε τις θάλασσες των εθνών και όλοι γνωρίσαμε τον Κύριο. «Τα παλαιά παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια.» Λέει λοιπόν ο θείος απόστολος προς τον Πέτρο, την ύψιστη κορυφή των αποστόλων: «Εάν εσύ, που είσαι Ιουδαίος, ζεις σαν εθνικός και όχι σαν Ιουδαίος, πώς αναγκάζεις τα έθνη να ιουδαΐζουν;», και προς τους Γαλάτες γράφει: «Διαμαρτύρομαι σε κάθε άνθρωπο που περιτέμνεται, ότι είναι οφειλέτης να τηρήσει ολόκληρο τον νόμο.» Παλαιότερα, λοιπόν, όταν δεν γνωρίζαμε τον Θεό, ήμασταν δούλοι σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, τώρα όμως που γνωρίσαμε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκαμε από τον Θεό, πώς επιστρέφουμε και πάλι στα ασθενή και φτωχά στοιχεία; Είδα την ανθρώπινη μορφή του Θεού, «και σώθηκε η ψυχή μου.» Αντικρίζω την εικόνα του Θεού, όπως την είδε ο Ιακώβ, έστω και με διαφορετικό τρόπο· διότι εκείνος μεν είδε την άυλη, που προμήνυε αυτό που επρόκειτο να γίνει με τα άυλα μάτια του νου, εγώ όμως έχω την αναζωπύρωση της μνήμης Εκείνου που φανερώθηκε με σάρκα. Η σκιά των αποστόλων, καθώς και τα σουδάρια και τα σιμικίνθια απομάκρυναν ασθένειες, εκδίωκαν δαίμονες· και πώς η σκιά και η εικόνα των αγίων δεν θα δοξαστεί; Ή κατάργησε την προσκύνηση κάθε ύλης ή μην καινοτομείς «ούτε να μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου.» Δεν παρέδωσαν την εκκλησιαστική θεσμοθεσία μόνο με γραπτά κείμενα, αλλά και με ορισμένες άγραφες παραδόσεις.

Βλέπετε, πόση ισχύς και ποια θεία ενέργεια δίδεται σε αυτούς που προσέρχονται με πίστη και καθαρή συνείδηση στις εικόνες των αγίων. Γι' αυτό, αδελφοί, ας σταθούμε επάνω στην πέτρα της πίστεως και στην παράδοση της Εκκλησίας, χωρίς να μετακινούμε τα όρια τα οποία έθεσαν οι άγιοι πατέρες μας, μη δίνοντας τόπο σε εκείνους που επιθυμούν να εισάγουν καινοτομίες και να καταλύσουν το οικοδόμημα της αγίας του Θεού καθολικής και αποστολικής Εκκλησίας· διότι, εάν δοθεί η άδεια στον καθένα που το επιθυμεί, σιγά-σιγά θα καταλυθεί ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας. Όχι, αδελφοί, όχι, φιλόχριστα τέκνα της Εκκλησίας, μην καταισχύνετε τη μητέρα σας, μην καταστρέφετε τον στολισμό της. Αποδεχθείτε την, η οποία σας παρακαλεί μέσω εμού.

Το Πνεύμα το Άγιο και πανάγιο, ολόκληρος ο χορός των θεοφόρων και θεοπνεύστων πατέρων, πάντοτε με κάθε αναπνοή το διακήρυττε. Όμως ως «Τρισάγιο» αυτό, μέχρι και σήμερα, σε κανένα κείμενο των ιερών πατέρων δεν το έχουμε βρει. Αυτό είναι παραλήρημα του Γναφέως, ο οποίος από υπερβολική αλαζονεία τόλμησε με «γυμνή κεφαλή», όπως λέγεται (πράγμα που φανερώνει την αναίδεια των ακόλαστων γυναικών), θεωρώντας δήθεν τον εαυτό του σοφότερο από τα Σεραφείμ και ανώτερο στη μύηση, να «γναφεύσει» τον Τρισάγιο ύμνο σαν να ήταν κάποιο κακότεχνο ύφασμα. Διότι, αν αναφέρουμε τον Τρισάγιο ύμνο μόνο για τον Υιό, η αμφιβολία λύνεται χωρίς δισταγμό, ας μωρολογήσουμε και εμείς, και ας προσθέσουμε στο Τρισάγιο τη σταύρωση. Αλλά μη γένοιτο να το προφέρω αυτό με τα χείλη μου· έχοντας βρει τον Θεό ίλεω, ο θάνατος είναι προτιμότερος. Πάρε από εμένα αυτόν τον θάνατο. «Θάνατος υπάρχει σε αυτόν τον λέβητα». Εάν όμως κάποιος πει (κάτι που έχω ακούσει από πολλούς να λένε): «Για ποιο λόγο, ενώ λέμε ‹Δόξα τω Πατρί και τω Υιώ και τω Αγίω Πνεύματι›, προσθέτουμε πολλές φορές ‹σε Αυτόν που σταυρώθηκε με τη θέλησή Του και αναστήθηκε από τους νεκρούς› ή κάτι άλλο παρόμοιο, όταν λέμε το Τρισάγιο να μην προσθέσουμε το ‹ο σταυρωθείς δι' ημάς›;», θα του απαντήσουμε ότι τα έθη και οι παραδόσεις της Εκκλησίας πρέπει να επικρατούν. «Μην μετακινείς», λέει, «τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες σου». Και «καθετί που ξεχωρίζει για την αρχαιότητά του είναι σεβάσμιο», αποφάνθηκε ο Μέγας Βασίλειος.

Και ο Διονύσιος, ο μέγας στα θεία, αναφέρει ότι γενικώς δεν πρέπει να τολμούμε να πούμε, ούτε καν να διανοηθούμε κάτι για την υπερούσια θεότητα, παρά μόνον όσα μας έχουν θεοπρεπώς αποκαλυφθεί από τα ιερά λόγια. Επίσης, η Τρίτη Οικουμενική Σύνοδος λέγει: «Με κανέναν τρόπο δεν ανεχόμαστε να κλονίζεται από κάποιους η καθορισμένη πίστη, δηλαδή το σύμβολο της πίστεως, το οποίο συντάχθηκε συνοδικώς από τους αγίους πατέρες· ούτε βέβαια επιτρέπουμε στους εαυτούς μας ή σε άλλους είτε να αλλάξουν μία λέξη από τα εκεί γραμμένα είτε να παραβούν έστω και μία συλλαβή, έχοντας στον νου μας εκείνον που λέει: να μην μετακινείς τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες σου». Διότι δεν μιλούσαν αυτοί, αλλά το Πνεύμα του Θεού και Πατρός, το οποίο εκπορεύεται μεν από Αυτόν, αλλά δεν είναι αλλότριο προς τον Υιό ως προς την ουσία.

Σε αυτό γεννηθήκαμε, σε αυτό βαπτιστήκαμε, με αυτό ανατραφήκαμε, μέσα σε αυτό ζούμε, και μέσα σε αυτό θα κοιμηθούμε· και αν οι περιστάσεις το απαιτήσουν, μύριες φορές θα πεθάνουμε για αυτό, και κανείς δεν θα μπορέσει να μας χωρίσει από αυτήν την αληθινή ομολογία. «Μην μετακινείς τα αιώνια όρια», ούτε να αλλάζεις τις αρχαίες νομοθεσίες. Να ξέρεις ότι δεν πειθόμαστε από τη μακροσκελή σου διδασκαλία· περιφρονούμε ως προς αυτό την έντεχνη σοφία σου. Έναν διδάσκαλο έχουμε, τον Χριστό, ο οποίος είπε, το Πνεύμα το Άγιο το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός· τίποτε δεν προσθέτουμε σε αυτό, ούτε αφαιρούμε από αυτό. Ας μη χάσουμε σε τέτοιο βαθμό τον νου και τα λογικά μας. Πάψε, λοιπόν, να σκορπάς μάταια λόγια στον αέρα· σε άλλους κάνε τις δοκιμές σου, όχι σε εμάς· διότι σε εμάς ούτε τα κοινά ιδιώματα στην Τριάδα διαιρούνται, ούτε βεβαίως οι υποστατικές ιδιότητες ενώνονται, αλλά παραμένοντας τα μεν κοινά ιδιώματα αδιαίρετα, οι δε υποστατικές ιδιότητες ασύγχυτες, διαφυλάττουν το ευσεβέστατο δόγμα απολύτως καθαρό.

Όταν οι πατέρες άκουσαν να διαβάζεται αυτό και κρίνοντας ότι δεν είναι πλέον ανεκτό να μεταβάλλεται το σύμβολο από τον οποιονδήποτε το επιθυμεί, εξέδωσαν αμέσως όρο, να μην τολμά πλέον κανείς να αλλοιώνει την πίστη που εκτέθηκε από τους Πατέρες, δηλαδή το σύμβολο της πίστεως. Γι' αυτό και ο μακάριος Κύριλλος στην επιστολή του προς τον Ιωάννη Αντιοχείας, γνωρίζοντας τη σχετική απόφαση (διότι αυτός ήταν ο πρόεδρος εκείνης της μεγάλης συνόδου), λέει: «Κατά κανέναν τρόπο δεν ανεχόμαστε να κλονίζεται η πίστη που εκτέθηκε από τους Πατέρες μας, δηλαδή το σύμβολο της πίστεως, ούτε βέβαια επιτρέπουμε στους εαυτούς μας ή σε άλλους είτε να αλλάξουν μία λέξη από όσα περιέχονται εκεί, είτε να παραβούν έστω και μία συλλαβή, ενθυμούμενοι αυτόν που λέει: Μην μετακινείς αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες σου· διότι δεν μιλούσαν αυτοί, αλλά το Πνεύμα του Θεού και Πατρός, το οποίο εκπορεύεται μεν από αυτόν, δεν είναι δε ξένο προς τον Υιό ως προς τον λόγο της ουσίας». Ακούς πώς απαγορεύει να μεταβάλουν και να παραβούν όχι μόνο το νόημα, αλλά και λέξη και συλλαβή; «Δεν επιτρέπουμε», λέει, «στους εαυτούς μας ή σε άλλους», ομιλώντας εκ μέρους όλης της συνόδου· και καίτοι ήταν οικουμενική σύνοδος, οι ίδιοι έθεσαν τον όρο της απαγόρευσης και εξέφεραν εκείνους τους φοβερούς αναθεματισμούς. Εάν λοιπόν δεν το επιτρέπουν στους εαυτούς τους, πώς θα το επιτρέψουν σε εσένα;

Οζ΄. Του ιδίου, από την επιστολή προς τον Ιωάννη Αντιοχείας: Και με κανέναν τρόπο δεν ανεχόμαστε να σαλευθεί από οποιονδήποτε η καθορισμένη πίστη, δηλαδή το σύμβολο της πίστεως, ούτε βεβαίως επιτρέπουμε στους εαυτούς μας ή σε άλλους να αλλάξουν έστω και μία λέξη από τα όσα περιέχονται εκεί ή να παραβούν έστω και μία συλλαβή, έχοντας στον νου μας αυτόν που λέει: Μη μετακινείς αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου· διότι δεν μιλούσαν αυτοί, αλλά το Πνεύμα του Θεού και Πατρός, το οποίο εκπορεύεται μεν από Αυτόν, δεν είναι δε ξένο προς τον Υιό σύμφωνα με τον λόγο της ουσίας.

Του ιδίου, από τον λόγο που συντάχθηκε προς τους Ευνομιανούς, στο χωρίο: Διότι υπάρχουν, υπάρχουν μερικοί που νιώθουν φαγούρα στην ακοή και στη γλώσσα. Όσοι έχουν ασχοληθεί με τα γράμματα και θεωρούν όχι τυχαία δόξα το να γνωρίζουν τις ακριβείς σημασίες των λέξεων, και αποφάνθηκαν ότι είναι ορθό σε κάθε πράγμα να αποδίδεται η κατάλληλη λέξη που παρασταίνει την αμιγή ιδιότητα του σημαινομένου σε σχέση με οτιδήποτε άλλο, με όποιον τρόπο κι αν τυχαίνει να λέγεται, λένε ότι «εκείνοι που νιώθουν φαγούρα στην ακοή και στη γλώσσα» είναι όσοι επιθυμούν να μαθαίνουν ή να λένε κάτι πιο νέο, και πάντοτε «χαίρονται με τις καινοτομίες», και μεταθέτουν, για να μιλήσουμε σύμφωνα με τις Γραφές, τα όρια τα οποία έθεσαν οι πατέρες τους, και ευφραίνονται με τα πρόσφατα και τα ξένα, και επαναστατούν εναντίον των συνηθισμένων και παλαιόθεν γνωστών και αμετάβλητων θεωρώντας τα παρωχημένα, τετριμμένα και ανάξια λόγου, και αποδέχονται μάλλον ασμένως τα πιο νεωτεριστικά, ακόμη κι αν τυχαίνει να είναι ψευδή και να μην προσφέρουν καμία ωφέλεια που να εισχωρεί στην ψυχή.

Όσοι λοιπόν γίνονται εργάτες μιας τέτοιας παρανομίας, ας υπόκεινται στο ίδιο επιτίμιο και στον ίδιο αφορισμό, ώστε αφενός οι ίδιοι να παιδαγωγηθούν, αφετέρου οι άλλοι να μην αθετούν τους θεσμούς της Εκκλησίας και να μη μετακινούν τα όρια τα οποία έθεσαν οι θεοφόροι Πατέρες εν Αγίω Πνεύματι.

Μαζί με αυτήν ικέτευσε, ω θεόκλητε πατέρα, «τον ελεήμονα Κύριο» υπέρ του κόσμου, έχοντας παρρησία, ως καλός ποιμένας υπέρ παντός λογικού ποιμνίου, υπέρ της πόλεως και της Εκκλησίας και των πιστοτάτων βασιλέων, οι οποίοι πολεμούνται από ξένο λαό, και από εκείνους που επιχειρούν να «μετακινήσουν τα αιώνια όρια τα οποία έθεσε» ο Κύριος και οι αρχαίοι «πατέρες», προσπαθώντας όχι απλώς να συνενώσουν παράνομα οικία με οικία, αλλά χώρες με χώρες και πόλεις με πόλεις, και να κληρονομήσουν το Ουαί κατά τη δίκαιη κρίση του Θεού.

Ας είναι, λοιπόν, ο πιο θεοφοβούμενος και συνετός από αυτούς οικονόμος, και ένας άλλος παρόμοιος ας είναι δοχειάριος, ώστε ο έγκλειστος να έχει πάντοτε την ησυχία και το ανενόχλητο. Δεν συναινώ ούτε προτρέπω να υπάρχει σχολείο για κοσμικά παιδιά μέσα στην Εγκλείστρα· διότι το πράγμα είναι άθεσμο και προς την παράδοση των αγίων Πατέρων ξένο και αλλότριο. Γι' αυτόν τον λόγο και εγώ ο ίδιος το απαγόρευσα ως όφειλα, διότι, όπως λέει η Γραφή, «μη μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου».

Και αυτή μεν είναι η μαρτυρία, η υπογραφή και η βεβαίωση των προαναφερθέντων ιεραρχών. Εγώ δε, έχοντας καταρτίσει αυτήν την τυπική διάταξη σε είκοσι τέσσερα κεφάλαια, θεώρησα δίκαιο να την διασφαλίσω και με κάποιον αφορισμό, ώστε κανείς να μην τολμήσει ούτε να προσθέσει ούτε να αφαιρέσει κάτι από αυτήν. Διότι εγώ γνώρισα αληθινά ότι, μετά τον θάνατο κάποιων κτητόρων, ορισμένοι αποτόλμησαν να νοθεύσουν κάποιες από τις τυπικές διατάξεις της μονής και να διαγράψουν όσα τους φάνηκαν σωστά, σαν να μην είχαν ακούσει ότι «επικατάρατος είναι καθένας που μετακινεί αιώνια όρια» και ότι «μην μετακινείς αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου». Γι' αυτό κι εγώ γράφω τα εξής για ασφάλεια: Εάν κάποιος επιβουλευτεί την παρούσα τυπική μου διάταξη με σκοπό να εξαφανίσει ή να προσθέσει ή να αφαιρέσει κάτι από όσα έχουν διαταχθεί από εμένα με τη βοήθεια του Θεού, πρώτον μεν ας είναι υπόλογος στην παραπάνω προαναφερθείσα κατάρα, και έπειτα ας είναι αφορισμένος από τη δόξα του Θεού, από την αγία Εκκλησία και από τα μυστήρια του Χριστού.

Αυτά εμείς ας τα αποδεχθούμε και σε αυτά ας παραμείνουμε, χωρίς να μετακινούμε τα αιώνια όρια ούτε να υπερβαίνουμε τη θεία παράδοση. Εφόσον λοιπόν αυτά έχουν έτσι, εκείνο που ομολογείται κοινώς ας γίνεται πιστευτό από όλους τους χριστιανούς, ενώ εκείνο που αγνοείται ας μην αποτελεί αντικείμενο φιλονικίας. Διότι πολλά αποσιώπησε η Αγία Γραφή, εκπαιδεύοντάς μας να φρονούμε πάντοτε ταπεινά και να μην έχουμε υπεροπτικό φρόνημα κυριευόμενοι από έπαρση για τα δόγματα, ας μη δυσανασχετούμε λοιπόν εξαιτίας της άγνοιάς μας. Διότι θα έρθει ημέρα κατά την οποία θα μας διδάξει τα μυστήρια ο ίδιος ο Χριστός, τα οποία εδώ δεν μπορέσαμε να μάθουμε επειδή είναι δυσνόητα· και βεβαιώνει αυτόν τον λόγο ο μέγας μεταξύ των θεολόγων Γρηγόριος· διότι επεξηγώντας το θείο ευαγγελικό ρητό που λέει τα εξής: «Από τώρα δεν θα πιω πλέον από τούτο το γέννημα της αμπέλου μέχρις ότου το πιω καινούργιο μαζί σας στη βασιλεία του Πατέρα μου», πρόσθεσε και τα εξής:

Ας εξετάσουμε λοιπόν αυτά από πού προέρχονται και πώς έχουν: τη μεν εντολή που προστάζει, Μην μετακινείς τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες σου, οι άθλιοι ούτε καν σκέφτηκαν να τη βάλουν στο μυαλό τους. Απέναντι δε στα ευαγγελικά λόγια του Κυρίου, εναντίον του οποίου στρέφεται η μάχη και οι ύβρεις, συμπεριφέρονται παρόμοια με την κουφή οχιά που βουλώνει τα αυτιά της, όπως λέγεται, κλείνουν τα αυτιά τους σε αυτούς που τους γητεύουν.

Έλεγχος και ανατροπή του άθεσμου και αόριστου και όντως ψευδώνυμου όρου, ο οποίος εκδόθηκε από αυτούς που αποστάτησαν από την καθολική και αποστολική Εκκλησία και προσκολλήθηκαν σε αλλότριο φρόνημα, με σκοπό την αναίρεση της σωτηριώδους οικονομίας του Θεού Λόγου. Το να υπακούει κανείς πειθήνια και να ακολουθεί ακλόνητα τους όρους της ευσέβειας, καθώς και το να φρουρείται και να περιτειχίζεται από τους θεσμούς που έχουν τεθεί ορθά άνωθεν, είναι κάτι νόμιμο και σωτήριο. Και αυτό θα ήταν το πιο περιζήτητο και το πιο πολύτιμο από τα επιθυμητά αγαθά, γι' αυτούς τουλάχιστον που διαθέτουν αληθινά υγιή διάνοια και άρτιο νου. Διότι, εξαιτίας αυτού, επιτυγχάνεται η ειρήνη στη ζωή, εδραιώνεται ο ορθός βίος και η ορθότητα των δογμάτων, και καθίστανται ευμενή τα όσα προέρχονται από τη θεία χάρη. Σε αυτούς, αντίθετα, που προσπαθούν να παραβιάσουν τα αιώνια όρια, τα οποία τέθηκαν καλώς και εννόμως από τους πατέρες, και να καταστρέψουν τις ορθά καθιερωμένες καταστάσεις, θα συμβεί, καθώς ξεπερνούν τα όρια, να αποκτήσουν διεστραμμένο φρόνημα και να νοσούν σε όλη τους τη ζωή από φιλοταραχία και αστάθεια. Διότι προκαλούν μεγάλη διχόνοια τόσο απέναντι στους εαυτούς τους όσο και στους πλησίον τους, και επιφέρουν την ταραχή και την ανατροπή στον οίκο τους, σε ολόκληρη τη ζωή τους, αλλά και σε όσους βρίσκονται κοντά και μακριά.

Μείνε, λοιπόν, πιστός στην αποστολή σου· πορεύσου τον δικό σου δρόμο· μην μετακινείς τα όρια των πατέρων· μην απλώνεις το πόδι σου πέρα από το κατώφλι. Ενώ τάχθηκες να μοιράζεις άρτο, μην προσφέρεις φονικό φίδι, και αντί να χύνεις κρασί, μην παραθέτεις στους προσκεκλημένους δηλητήριο δρακόντων. Στον αγύριστο ας πάνε τα όσα έγραψες· δώσ' τα στις Άρπυιες· και ο κουτσός Ήφαιστος ας ανορθώσει τη χωλότητά τους, μετατρέποντάς τα σε στάχτη και σκόνη. Σε άλλους να γίνεις καθοδηγητής, οι οποίοι και θα σου προσφέρουν θυσίες ως ταυροκέφαλο, θα μυηθούν στον Βεελφεγώρ και θα γευθούν θυσίες νεκρών ειδώλων. Για εμάς, όμως, ένας είναι ο καθοδηγητής, ο Χριστός, καθώς και εκείνος που έλαχε να διοικεί τον αποστολικό θρόνο. Ψάλε στις ερήμους τα δικά σου, στις οποίες και ορθώς έχεις εκτοπιστεί· ανακοίνωσέ τα σε τείχη και ερειπωμένες επαύλεις, εκτός κι αν και αυτά χύσουν δάκρυα όπως τα τείχη της παλαιάς Σιών, σύμφωνα με την προφητική πρόσκληση, μη αντέχοντας την καταδρομή εναντίον των χριστιανών. Εάν δε ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, βγάλε τον, διότι εμείς είμαστε αγαθοί και αμόλυντοι από την κατηγορία.

«Αν, λοιπόν, σε εσένα επιτρέπεται να προσθέτεις, δεν επιτρέπεται πολύ περισσότερο σε εμένα, τον πρώτο θρόνο, τον κορυφαίο, στον οποίο έχουν εμπιστευθεί τα κλειδιά της βασιλείας από τον Σωτήρα μέσω της διαδοχής του θείου Πέτρου;» Κάθε άλλο. Εγώ δεν προσθέτω, δεν μετακινώ το αιώνιο όριο το οποίο έθεσε ο Χριστός και οι μετά τον Χριστό πατέρες μας. Γνωρίζω ότι «δεν επιτρέπεται» ούτε σε εμένα ούτε σε οποιονδήποτε άλλον, ακόμη κι αν καυχιέται μυριάδες φορές για υπερφυσικά χαρίσματα και υπεραίρεται όπως εκείνος που λέει: «Θα στήσω τον θρόνο μου πάνω από τα σύννεφα και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο», να προσθέσουμε κάτι στον λόγο του Χριστού, του μόνου ικανού εξηγητή της θεολογίας του Πνεύματος. Βεβαίως, εκείνος που διολίσθησε τόσο πολύ μέσα στην έπαρσή του, θα καταρριφθεί και θα απορριφθεί στο απέραντο χάος. Τι λοιπόν; Δεν είναι προσθήκη η λέξη «μόνου»; Όχι, διότι, ακόμη και όταν δεν προφέρεται, υπονοείται. Διότι, εάν δεν υπάρχει και άλλος Πατέρας στην Τριάδα, αλλά Ένας, όπως λέει ο Παύλος, Θεός ο Πατέρας, είναι αυταπόδεικτα φανερό ότι είναι και μόνος. Ή αλλιώς, υπόδειξε εσύ έναν δεύτερο πατέρα, και τότε αφαίρεσε από τον Έναν την ιδιότητα του μόνου. Αν όμως θεωρηθεί και προσθήκη, εσύ είσαι ο αίτιος για αυτήν, εσύ που εισήγαγες την πραγματική προσθήκη, το «εκ του Υιού», και μου έδωσες αναγκαστικά την αφορμή να προσθέσω το «μόνου», προς αναίρεση της προσθήκης που εσύ καινοτόμησες. Και πώς είναι προσθήκη η αναίρεση της προσθήκης; Αλλά γιατί λογομαχείς για τη δική μου, όπως λες, προσθήκη;

Επειδή δε έχουμε διδαχθεί από τον σοφό ότι αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και ότι σε κάθε θεωρία και σκέψη περί των θείων πραγμάτων πρέπει να προηγείται σε εμάς ο φόβος, και ο λόγος, ακολουθώντας τον, να μας καθοδηγεί προς το βούλημα του θείου νόμου· και επειδή οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί και οι επινοήσεις τους επισφαλείς, γι' αυτό και έχουμε προσταχθεί να μη μετακινούμε τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες μας· ας καταπαύσουμε, λοιπόν, τους δικούς μας λογισμούς, και ας παραδώσουμε και εμείς στον κριτή Λόγο την κρίση του προκείμενου ζητήματος, στον οποίο βεβαίως ο Πατέρας έχει δώσει όλη την κρίση.

Επειδή όμως χρειάστηκε και δεύτερη απολογία στον θείο Κύριλλο, για όσα τον κατηγορούσαν οι της Ανατολής, ένα από τα οποία είναι και αυτό που ερευνάται τώρα, ας δούμε τι λέει και εκεί για την εκπόρευση του θείου Πνεύματος, απευθυνόμενος σε αυτήν ακριβώς τη μομφή του Θεοδωρήτου. Λέει, λοιπόν, στην επιστολή προς τον Ιωάννη Αντιοχείας: «Με κανέναν τρόπο δεν ανεχόμαστε να σαλεύεται από κάποιους η ορισθείσα πίστη, δηλαδή το σύμβολο της πίστεως που παραδόθηκε από τους αγίους μας Πατέρες που συνήλθαν στη Νίκαια κατά τους καιρούς εκείνους· ούτε βέβαια επιτρέπουμε στους εαυτούς μας ή σε άλλους, ούτε μια λέξη να αλλάξουν από τα εκεί κείμενα, ούτε έστω μια συλλαβή να παραβούν, έχοντας στον νου μας εκείνον που λέει “μη μετακινείς τα αιώνια όρια που έθεσαν οι Πατέρες σου”· διότι δεν ήταν αυτοί που μιλούσαν, αλλά το ίδιο το Πνεύμα του Θεού και Πατρός, το οποίο εκπορεύεται μεν από αυτόν, δεν είναι όμως ξένο προς τον Υιό ως προς τον λόγο της ουσίας». Εδώ ακριβώς θα μπορούσε κάποιος να δει τη συμφωνία εκείνων των μακαρίων ανδρών. Διότι, σε μία και την αυτή φράση, χρησιμοποιώντας διάκριση, ο θείος Κύριλλος, τον μεν τρόπο της αιτίας τον αποδίδει στον Πατέρα, ενώ τον αφαιρεί από τον Υιό, καθώς έτσι κατανοείται αναγκαστικά το νόημα —ακόμη και αν ο λόγος δεν απέβλεπε στη μομφή του Θεοδωρήτου, και πολύ περισσότερο εφόσον εκείνη υπήρξε η αφορμή αυτών των λόγων—, τον δε τρόπο της οικειότητας ή της συνάφειας ή της ομοουσιότητας, ή όπως αλλιώς θα ήθελε κάποιος να τον ονομάσει, τον αποδίδει στον Υιό.

Και αυτά μεν ορίζει η Τρίτη Σύνοδος σχετικά με το σύμβολο της πίστεως. Η δε αγία και οικουμενική Τετάρτη Σύνοδος εκθέτει ακριβώς αυτά, και επιπλέον λέει στον δικό της όρο: «Με κανέναν τρόπο δεν ανεχόμαστε να κλονίζεται από κάποιους η καθορισμένη πίστη, δηλαδή το σύμβολο της πίστεως των αγίων Πατέρων που συνήλθαν στη Νίκαια κατά καιρούς· ούτε βέβαια επιτρέπουμε σε αυτούς ή σε άλλους είτε να αλλάξουν λέξη από τα εκεί γραμμένα, είτε να παραβούν έστω και μία συλλαβή, ενθυμούμενοι αυτόν που λέει: ‘Μην μετακινείς τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες σου’, διότι δεν ήταν αυτοί που μιλούσαν, αλλά το Πνεύμα του Θεού και Πατρός, το οποίο εκπορεύεται μεν από Αυτόν, αλλά δεν είναι ξένο προς τον Υιό ως προς την ουσία». Έτσι και ο μακάριος Κύριλλος, συμφωνώντας με τα προλεχθέντα, λέει για το σύμβολο της πίστεως γράφοντας προς τον Ακάκιο: «Σε αυτό δεν είναι δυνατόν να προστεθεί τίποτα, και από αυτό δεν είναι δυνατόν να αφαιρεθεί τίποτα».

Όχι έτσι, τέκνα· μη· παρακαλώ· αλλά αφυπνιστείτε όλοι· Ιδού, δεν θα παύσω να σας αναγγέλλω το δικαίωμα του Θεού· και επαναλαμβάνοντας ότι είμαι καθαρός από το αίμα όλων σας, δεν θα αποσιωπήσω τίποτα· διότι δεν δειλιάζω, έστω κι αν είμαι ανάξιος, ούτε και δίστασα να σας αναγγείλω την αλήθεια του Θεού. Σε ό,τι, λοιπόν, έχει ταχθεί ο καθένας, σύμφωνα με αυτό ας επιμελείται το έργο του. Έχεις οριστεί στο να εργάζεσαι; Εργάζου, άνθρωπε του Θεού, με ζήλο· διότι ο Χριστός βλέπει και αποδέχεται τον κόπο σου. Να προφυλάσσεις το σκεύος που σου χρησιμεύει στο προκείμενο έργο· διότι κάποιοι κομματιάζετε τα εργαλεία και έρχεστε γελώντας για συγχώρεση, κάνοντας μετάνοια. Βλέπεις αφοβία ψυχής και περιφρόνηση; Αλλά ας μην γίνεται έτσι. Τάχθηκες σε τούτο το έργο· γιατί πηγαίνεις αλλού και μεταθέτεις τα όρια που έθεσαν οι πατέρες σου; Ο θείος λόγος σου λέει: —Σε αυτό που τάχθηκες, σε αυτό να μένεις—. Πρόσεχε πώς καθοδηγείς αυτούς που είναι υπό την ευθύνη σου, με απάθεια και σύνεση, και πώς φροντίζεις με επιμέλεια για όσα είναι αναγκαία.