Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 25:2

Βλέποντας, λοιπόν, όπως είναι γραμμένο στον Εκκλησιαστή, ότι «είπα: θα γίνω σοφός, αλλά η σοφία απομακρύνθηκε από εμένα πολύ πιο πέρα από ό,τι ήταν, και είναι βαθύ βάθος· ποιος θα τη βρει;» και αυτό που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «έγινε θαυμαστή η γνώση Σου σε εμένα, κραταιώθηκε, δεν μπορώ να τη φτάσω», καθώς και αυτό που λέει ο Σολομώντας: «η δόξα του Θεού κρύβει τον λόγο», πολλές φορές σκέφτηκα να συγκρατηθώ και να σταματήσω να γράφω· ναι, πιστέψτε με. Για να μη φανεί, όμως, ότι σας λυπώ ούτε ότι ωθώ εκείνους ανάμεσά σας, οι οποίοι ερεύνησαν και φιλονίκησαν, να καταπέσουν στην ασέβεια εξαιτίας της σιωπής μου, πίεσα τον εαυτό μου να γράψει λίγα, και αυτά τα απέστειλα στη θεοσέβειά σας. Διότι, ακόμη και αν η κατάληψη της αλήθειας, όπως ακριβώς είναι, βρίσκεται τώρα μακριά από εμάς λόγω της αδυναμίας της σάρκας, εντούτοις είναι δυνατόν, όπως είπε ο ίδιος ο Εκκλησιαστής, «να γνωρίσει κανείς την αφροσύνη των ασεβών και, αφού τη βρει, να πει ότι είναι πιο πικρή από τον θάνατο». Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, επειδή το γνωρίζω αυτό και έχω τη δυνατότητα να το βρω, έγραψα, ξέροντας ότι για τους πιστούς η καταδίκη της ασέβειας αποτελεί επαρκή γνώση για την ευσέβεια. Διότι, αν και δεν είναι δυνατόν να κατανοήσουμε τι ακριβώς είναι ο Θεός, είναι όμως δυνατόν να πούμε τι δεν είναι. Γνωρίζουμε δε ότι δεν είναι όπως ο άνθρωπος και ότι δεν είναι θεμιτό να επινοούμε και να αποδίδουμε σε Αυτόν τίποτα από τα κτιστά.

Διότι σε αυτήν εκπαιδεύονται οι σοφοί. Κατανόηση δε των λόγων της φρονήσεως είναι η διδασκαλία περί του μόνου και αληθινού Θεού. Διότι μεταξύ των Ελλήνων, άλλοι μεν είπαν ότι ο Θεός είναι σώμα, άλλοι δε τον παρομοίασαν και με είδωλα. Οι δε αιρετικοί, παρεφρόνησαν και αυτοί σχετικά με το Ον. Για τον λόγο αυτόν, ο συγγραφέας εξηγεί την αληθινή γνώση περί του Θεού, και αφενός μεν για το ανέκφραστό Του αναφέρει: «Η δόξα του Θεού κρύπτει τον λόγο». Για δε την πρόνοιά Του λέει: «Σε κάθε τόπο τα μάτια του Κυρίου παρατηρούν και τους κακούς και τους αγαθούς»· και πάλι: «Ο πλούσιος και ο φτωχός συναντήθηκαν μεταξύ τους· και τους δύο όμως τους δημιούργησε ο Κύριος»· και, «Όταν ο δανειστής και ο χρεώστης συναντηθούν, ο Κύριος επιβλέπει και τους δύο»· και, «Διότι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου· και παρατηρεί όλες τις πορείες του». Ως προς δε την κριτική Του ιδιότητα λέει: «Οι θυσίες των ασεβών είναι βδέλυγμα στον Κύριο· οι προσευχές όμως όσων πορεύονται ορθά είναι δεκτές από Αυτόν»· και πάλι: «Ο Κύριος γκρεμίζει τους οίκους των υβριστών, στερέωσε όμως το όριο της χήρας». Αναφορικά δε με τη δημιουργική Του ιδιότητα, δεν κάνει λόγο γενικά, αλλά αναφέρει ότι μέσω του δικού Του Λόγου και της σοφίας Του δημιουργεί τα πάντα· πράγμα που προπαντός χαρακτηρίζει τον αληθινό Θεό, το ότι δηλαδή είναι Πατέρας του Υιού. Λέει λοιπόν: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη»· και πάλι: «Ο Κύριος δημιούργησε τις χώρες, και τις ακατοίκητες περιοχές, και τα κατοικημένα πέρατα της γης κάτω από τον ουρανό».

Αλλά εάν έχουμε πειστεί, και από το εύλογο και από την ίδια την αλήθεια, ότι έτσι πρέπει να σκεφτόμαστε, τότε βαδίζουμε στον σωστό δρόμο. Όμως να ξέρεις ότι θα πουν και το εξής: «Εκείνο το οποίο αποτελεί τον χαρακτήρα κάποιου, ω άριστοι, προφανώς δεν θα μπορούσε να υπάρχει σε δική του, αυθύπαρκτη υπόσταση, ούτε θα είχε δική του ύπαρξη, αλλά θα έπρεπε μάλλον να νοηθεί μέσα σε ένα υποκείμενο και στην κατηγορία του συμβεβηκότος, έστω κι αν τυχόν ενυπάρχει αχώριστα, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα είδη στα σώματα. Άρα ο Υιός είναι ανύπαρκτος, εάν, σύμφωνα με εσάς, υπάρχει ως χαρακτήρας μέσα στον Πατέρα». Α. Άχρηστο, όπως φαίνεται, και συγκαταλέγεται στα εξαιρετικά αισχρά το να επιθυμεί κανείς να κατανοήσει κάτι με άριστο και αλάθητο τρόπο, τουλάχιστον για εκείνους που είναι τόσο διεστραμμένοι. Το να νοσεί κανείς στη σύνεση, θεωρείται από αυτούς τιμητικό. Και δεν υπάρχει τίποτα που να ισοσταθμίζει τη συνεχή εκτροπή προς την υπερβολική ανοησία, ενώ το να είναι κάτι ορθό θεωρείται ότι ανήκει στη χειρότερη μοίρα. Δεν είναι άραγε καλύτερο να κατανοήσουμε ότι το να ατενίσουμε με τον ανθρώπινο νου μας τη φύση του Υιού, όποια κι αν είναι αυτή, είναι εντελώς ανέφικτο, και ότι υπερβαίνει τη δύναμη του λόγου για να την εκφράσουμε; Διότι, «η δόξα του Κυρίου κρύβει τον λόγο», σύμφωνα με τη Γραφή. Από πάρα πολλές θεωρήσεις συλλέγουμε με κόπο και μόλις και μετά βίας τη γνώση «ως δι' εσόπτρου», και συγκεντρώνοντας στον νου μας την «ως εν αινίγματι» θέαση με ισχνές και σαν απολεπισμένες φαντασίες εννοιών, κερδίζουμε το ακλόνητο της πίστης.

Διότι γνώριζε ότι «η δόξα του Θεού κρύβει τον λόγο», και ότι το θεοπρεπές αξίωμα είναι ανώτερο από κάθε δική μας σκέψη και φωνή, καθώς και ότι είναι δυσκολοπρόφερα και πάρα πολύ δύσκολο να διασαφηνιστούν τα ιδιώματα της θείας φύσεως.

Διότι «πιστός είναι», λέει, «ο Θεός, μέσω του οποίου κληθήκατε σε κοινωνία με τον Υιό του», και «Ο Παύλος, απόστολος του Ιησού Χριστού διά θελήματος Θεού»· και πάλι προς κάποιους ο Παύλος γράφει: «Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός· και αν είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος διά του Θεού». Όλα αυτά βεβαίως αναφέρονται στο πρόσωπο του Θεού και Πατέρα, και ασφαλώς κανείς δεν θα έφτανε σε τέτοιο βαθμό παραφροσύνης, εκτός αν συμμεριζόταν τα φρονήματα των προαναφερθέντων, ώστε να ισχυριστεί ευλόγως ότι η έννοια και η πράξη της υπηρεσίας αποδίδονται και στην ίδια τη δόξα του Πατέρα, επειδή χρησιμοποιήθηκε και για αυτόν η έκφραση «διά του οποίου» (δι' ου). Διότι η Αγία Γραφή ενίοτε δεν στέκεται με αυστηρότητα στις λέξεις, χωρίς να αδικεί καθόλου το υποκείμενο, αλλά αποδίδει με κάπως καταχρηστικό τρόπο τα ρήματα και τις εκφράσεις στα νοήματα, με σκοπό να τα καταστήσει σαφή όπως θεωρεί σωστό. Πλην όμως είναι ωφέλιμο να προσθέσουμε σε αυτά και το εξής: «Η δόξα του Κυρίου κρύβει τον λόγο»· διότι κάθε δύναμη των λόγων είναι ανεπαρκής για την ακριβή εξήγηση της άρρητης και θεοπρεπούς δόξας. Γι' αυτό δεν πρέπει να σκανδαλιζόμαστε από την ταπεινότητα των εκφράσεων, αλλά μάλλον πρέπει να ομολογούμε ότι η θεία και ανέκφραστη φύση υπερβαίνει και τη δύναμη της γλώσσας και την οξύτητα κάθε νου· διότι με αυτόν ακριβώς τον τρόπο θα επιδείξουμε μεγάλη ευσέβεια.

Διότι σε αυτά ονομάζει «χείρα» τη δύναμη, όπως όταν λέει κάπου μέσω ενός προφήτη «Η χείρ μου εστερέωσε τον ουρανό», αντί για το «Η δύναμις». Ο δε Υιός έχει μέσα Του ολόκληρο το ίδιο του Πατρός, όχι κατά συμμετοχή, έστω και αν λέγεται ότι του το έχει δώσει ο Πατέρας. Διότι διαφορετικά θα είχε τη θεότητα επίκτητη και όχι φυσική. Έτσι, ο Πατέρας δίνει στον Υιό όλα τα δικά Του, σαν να νοείται ότι και ο άνθρωπος δίνει στο παιδί που γεννήθηκε από αυτόν τα ιδιώματα της ανθρώπινης φύσης, ή σαν να λέγεται ότι και η φωτιά δίνει στη θερμότητα που προέρχεται από αυτήν κατ' ενέργειαν το ιδίωμα της δικής της φύσης. Σε τέτοιες περιπτώσεις, και το να παρέχουν κάτι είναι αζήμιο για όσους το παρέχουν, διότι η προέλευση δεν γίνεται με μερισμό ή αποκοπή αυτών που νοούνται ότι παρέχονται. Και το ότι φαίνεται να τα έλαβαν είναι ακατηγόρητο για όσους τα λαμβάνουν. Διότι μόνο λόγω του «Από πού» λέγονται αυτά, και τα γεννώμενα νοούνται, για να το πω έτσι, ως μια φυσική ποιότητα αυτών που τα γεννούν, φανερώνοντας το τι είναι κατ' ουσίαν αυτός που γεννά, και καταλαμπρύνοντας την κατά φύσιν ενέργεια της δικής τους πηγής. Και αυτά πάλι, λέγονται ως παραδείγματα, ενώ προφανώς ο Θεός είναι ανώτερος από αυτά. Γι' αυτό, λοιπόν, δεν θα κατηγορήσουμε τον ασθενή ανθρώπινο λόγο, διότι «δόξα Κυρίου κρύπτει λόγον», όπως είναι γραμμένο. Και αν βλέπουμε σαν μέσα από καθρέφτη και με τρόπο αινιγματικό, και κατανοούμε εν μέρει, πώς να μην ατονούμε πολύ περισσότερο με τα λόγια που εκφράζουμε με τη γλώσσα;

Αλλά ίσως, όταν η θεία Γραφή λέγει ότι ο Υιός έχει αποσταλεί από τον Πατέρα, αμέσως ο αιρετικός χρησιμοποιεί τη λέξη ως τροφή για τη δική του πλάνη, και ασφαλώς θα πει κάπου: «Εσείς που αποφεύγετε να πείτε τον Υιό κατώτερο από τον Πατέρα, πώς δεν βλέπετε ότι αποστέλλεται από αυτόν ως από κάποιον μεγαλύτερο και ανώτερο;». Τι θα πούμε λοιπόν; Ότι η λέξη της αποστολής ταιριάζει κυρίως στα μέτρα της κένωσης. Διότι ακούς τον Παύλο, που συνδέοντας και τα δύο, λέγει ότι ο Υιός τότε στάλθηκε από τον Πατέρα, όταν και γεννήθηκε από γυναίκα και υποτάχθηκε στον νόμο ως άνθρωπος μαζί μας, αν και είναι νομοθέτης και Κύριος. Αν, λοιπόν, θεωρηθεί ότι ο Υιός έλαβε μορφή δούλου, και έπειτα λέγεται ότι αποστέλλεται από τον Πατέρα, δεν υφίσταται απολύτως καμία βλάβη στο να είναι και ομοούσιος με αυτόν και ισόδοξος και να μην μειονεκτεί απολύτως σε τίποτα. Διότι, βεβαίως, οι δικές μας λέξεις, όταν προφέρονται για τον Θεό, απορρίπτουν την αυστηρή έρευνα· και πρέπει να μην τις κατανοούμε έτσι, εννοώ σύμφωνα με τη δική μας συνήθεια, αλλά όπως θα ταίριαζε στην ίδια τη θεία και υπέρτατη φύση. Διότι τι πειράζει, αν η ανθρώπινη γλώσσα δεν έχει λέξεις ικανές να επαρκέσουν για την εξήγηση της θείας δόξας; Είναι λοιπόν άτοπο, εξαιτίας της αδυναμίας της ανθρώπινης γλώσσας και της λεκτικής φτώχειας, να αδικείται η υπεροχή της ανώτατης από όλες δόξας. Να θυμάσαι τον Σολομώντα που λέγει: «Η δόξα του Κυρίου κρύβει τον λόγο».

Τι θα μπορούσε να γίνει πιο μεγαλειώδες από τα κατορθώματα του Σωτήρος; Πώς τα θειότερα δεν θα ξεπεράσουν κάθε ανθρώπινο λόγο; Διότι «η δόξα κρύβει τον λόγο», λέει η θεία Γραφή. Ο μακάριος Μωυσής όμως, αν και ήταν τόσο μεγάλος στην αρετή, ώστε να ακούσει τον Θεό να του λέει: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου», δεν ντρεπόταν να λέει ότι είναι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, και ακατάλληλος για τη διακονία του κηρύγματος. Αν λοιπόν, λέγοντας τέτοια πράγματα, απαλλάχθηκε από κάθε ψόγο και αισχρή κατηγορία, αλλά μάλλον θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει τον προφήτη άξιο κάθε επαίνου, πώς δεν θα παραχωρήσουμε ευλόγως στα υπέρ τον νόμο κατορθώματα του Σωτήρος τη δύναμη να υπερισχύουν κάθε λόγου; Επιπλέον, είναι ακόλουθο να πούμε ότι εμείς δεν έχουμε ασκηθεί στους αγώνες των λόγων, ούτε υποσχόμαστε επίδειξη της αττικής γλώσσας. Ας μεριμνούν άλλοι για αυτές τις σπουδές και για την περίλαμπρη ενασχόληση με τους λόγους. Για εμάς, αγαπητοί, ο λόγος είναι σύντομος και το να γράφουμε αποτελεί επιταγή ανάγκης. «Διότι αλίμονό μου, αν δεν ευαγγελίζομαι». Επειδή, αν το κάνω αυτό με τη θέλησή μου, έχω μισθό. Αν όμως το κάνω χωρίς τη θέλησή μου, μου έχει εμπιστευθεί μια οικονόμηση. Γι' αυτό νομίζω ότι κανείς δεν μπορεί να επικρίνει δικαίως τα δικά μου φτωχά λόγια. Όσα λοιπόν η χάρη του Θεού υπαγορεύει στη διάνοια, αυτά και θα καταστήσουμε φανερά σε εσάς, περιορίζοντας την άκαιρη ντροπή με σώφρονα λογισμό.

Αποδεικνύοντας δε ότι τα ζητήματα αυτά είναι εντελώς ανέκφραστα, και ο σοφότατος Σολομών είπε: «Η δόξα του Κυρίου κρύπτει τον λόγο». Το ότι δε ο τρόπος της γεννήσεως του Υιού διαφεύγει ακόμη και από τους ίδιους τους αγίους αγγέλους, καίτοι βρίσκονται τόσο πολύ πιο πάνω από εμάς, μας το βεβαιώνει ο μακάριος Ησαΐας λέγοντας: «Τη γενεά του ποιος θα μπορέσει να την περιγράψει;» Ακόμη σαφέστερα, πάλι, το εξηγεί ο προφήτης Αββακούμ λέγοντας: «Κάλυψε τους ουρανούς η αρετή του». Διότι τι άλλο θα μπορούσε να σημαίνει το ότι η αρετή του Υιού κάλυψε και αυτούς τους ουρανούς, παρά το ότι ο λόγος περί αυτού είναι ανώτερος και από το ίδιο το ουράνιο πλήθος και τα άγια τάγματα; Επομένως, η γέννηση του Χριστού είναι άρρητη σε ολόκληρη την κτίση και εντελώς ακατάληπτη. Ακολουθώντας όμως τις θείες Γραφές, και βλέποντας σαν μέσα σε καθρέφτη και αινιγματωδώς, λέμε ότι και γεννήθηκε και συνυπάρχει αϊδίως, κατά κάποιους τέτοιους τρόπους· αν και γνωρίζω ότι τα παραδείγματα είναι μικρά και δεν μπορούν να μας φανερώσουν επαρκώς πώς ακριβώς έχει η φύση του Θεού και ο τρόπος της γεννήσεως. Είναι όμως λογικό να κατανοήσουμε ότι δεν υπάρχει τίποτα ανάμεσα στα δημιουργήματα, που να μην υπολείπεται της δόξας του Θεού.

Όμως γράφεται με γραφίδα ανθρώπου. Διότι ο λόγος περί της θεότητος, αν αυτή νοηθεί πάλι γυμνή και καθ' εαυτήν και έξω από τη σάρκα, ελάχιστα έχει ανάγκη τον δικό μας λόγο, ο οποίος δεν γνωρίζει να εκφράζει τα υπέρ νουν, ούτε βέβαια να διατρανώνει εκείνα που βρίσκονται πέρα από κάθε λόγο. «Διότι η δόξα του Κυρίου κρύπτει τον λόγο», σύμφωνα με τα γεγραμμένα.

Ιππολύτου. Αυτός που κρύβει μέσα του τη «δόξα του Θεού» ή του «βασιλέα», τιμά την εντολή του.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟ 1556. Επειδή ο νους δεν μπορεί να νοήσει όσα υπερβαίνουν τον νου, ούτε ο λόγος να εκφράσει όσα υπερβαίνουν τον λόγο —διότι ότι έτσι έχουν τα πράγματα το βεβαιώνουν οι θείες Γραφές, λέγοντας: «Η δόξα του Κυρίου αποκρύπτει τον λόγο», δηλαδή: η δεσποτική δόξα είναι ανώτερη και υψηλότερη από κάθε λόγο· και δεν είπε: «Η φύση από την οποία προέρχεται η δόξα», αλλά: «Η δόξα που προέρχεται από την ουσία»—, ας υποχωρεί λοιπόν κάθε ανθρώπινη φύση μπροστά στο μεγαλείο του πράγματος και ας μην εξετάζει με περιέργεια την ουσία, αλλά ας προσκυνεί το αξίωμά της· ας υποχωρεί επίσης ολόκληρο το πλήθος των αγγέλων, των αρχαγγέλων και των άνω δυνάμεων. Σε αυτό ακριβώς αποβλέπει το ρητό που θέλησες να μάθεις: «Η αρετή του κάλυψε τους ουρανούς». Διότι δηλώνει ότι ο λόγος περί της θείας ουσίας είναι ανώτερος από ολόκληρο το πλήθος των αγγέλων και από τα άγια τάγματα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΕ΄. Η δόξα του Θεού κρύβει τον λόγο. [Cod. f. 119 a.] Εκείνος που κρύβει τη δόξα του Θεού ή τη βασιλεία του Θεού, ή εκείνος που επιθυμεί να δοξάζει τον Θεό ή τον βασιλιά, οφείλει να υπακούει. Η δε λέξη «κρύβω» σημαίνει «φυλάσσω». Η χάρη και η φιλία ελευθερώνουν. Ο χαριτωμένος άνθρωπος είναι προσφιλέστατος, και αυτά μπορούν να ελευθερώσουν το φρόνημά του. Το να τρώει κανείς πολύ μέλι δεν είναι καλό. Και πιο πάνω, το μέλι έχει αναφερθεί ως αλληγορία.

Γι' αυτόν τον λόγο, αυτός εξηγεί την αληθινή γνώση περί του Θεού, λέγοντας, όσον αφορά το ανέκφραστο Αυτού: «Η δόξα του Θεού κρύβει τον λόγο»· όσον αφορά δε την πρόνοιά Του, αναφέρει: «Σε κάθε τόπο οι οφθαλμοί του Κυρίου παρατηρούν τους κακούς και τους αγαθούς». Και πάλι: «Πλούσιος και φτωχός συναντήθηκαν μεταξύ τους, και τους δύο όμως τους δημιούργησε ο Κύριος». Και: «Όταν δανειστής και οφειλέτης συναντηθούν, ο Κύριος επιβλέπει και τους δύο». Και: «Διότι ενώπιον των οφθαλμών του Θεού βρίσκονται οι οδοί του ανθρώπου, και Αυτός παρατηρεί όλες τις πορείες του». Όσον αφορά δε την κρίση Του, αναφέρει: «Οι θυσίες των ασεβών είναι βδέλυγμα στον Κύριο· οι προσευχές όμως των ευθέων γίνονται δεκτές από Αυτόν». Και πάλι: «Ο Κύριος κατακρημνίζει τις οικίες των αλαζόνων, στερέωσε όμως τα όρια της χήρας (στο χειρόγραφο διαβαζόταν: της χώρας)». Όσον αφορά δε το δημιουργικό Του έργο, δεν αναφέρει απλώς ότι δημιουργεί, αλλά ότι δημιουργεί τα πάντα διά του δικού Του Λόγου και της Σοφίας· πράγμα που χαρακτηρίζει κατεξοχήν τον αληθινό Θεό, το ότι δηλαδή είναι Πατέρας του Υιού. Λέει, λοιπόν: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Και πάλι: «Ο Θεός δημιούργησε χώρες και ακατοίκητους τόπους, και τα κατοικημένα πέρατα της υπ' ουρανόν».