Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 26:4

Κβʹ. Πανούργος σκοπός της διαλέξεως εναντίον εκείνων που κακοβούλως διαστρέφουν και παρερμηνεύουν τις ευαγγελικές και πατερικές γραφές περί του Χριστού, του Θεού μας. Ο λόγος του σοφού θέτει κανόνα για όσους θέλουν να λαλούν με σοφία τα σοφά λόγια του Θεού, λέγοντας: «Μην αποκρίνεσαι στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, αλλά αποκρίσου στον άφρονα προς την αφροσύνη του, ώστε να μη νομίσει μέσα του πως είναι φρόνιμος». Αυτό λοιπόν λέει ο σοφός Σολομών: αν κάποιος, θέλοντας με άφρονα τρόπο να διαστρέψει τις θείες Γραφές, σε φέρνει σε δύσκολη θέση λέγοντας για τα άρρητα και ακατάληπτα: «Από πού είναι φανερό ότι ο Υιός του Θεού είναι γεννητός, ενώ το Άγιο Πνεύμα εκπορευτό; Ή πώς είναι δυνατόν εκείνο που γεννάται να είναι συνάναρχο με εκείνον που το γεννά;» και γενικά, όταν κακότροπα εξετάζει τα ακατάληπτα, τα οποία νοούνται μόνο με την πίστη — ή μάλλον ομολογούνται και δεν νοούνται — μη του αποκρίνεσαι σύμφωνα με αυτή την περίεργη απιστία του, παρασυρόμενος κι εσύ μαζί του να ερευνάς πράγματα βαθύτερα από κάθε αναζήτηση και εξέταση και άγνωστα σε κάθε κτίση· αλλά αποκρίσου του προς την αφροσύνη του, προβάλλοντάς του όσα ομολογούνται κοινώς από όλους τους Χριστιανούς και όσα, με απερίεργη πίστη, φρονούνται, κηρύσσονται και λέγονται μέσα στην Εκκλησία. Αυτά ακριβώς μάς έθεσαν ως απορίες στην Ανατολή όσοι τώρα έχουν αποστατήσει από τον Χριστιανισμό, έχοντας πολλή πείρα τόσο των νομικών όσο και των ευαγγελικών λόγων. Από αυτές είναι και οι εξής: Απορίες αποστατών από την Εκκλησία προς τους Χριστιανούς αʹ Από πού είναι φανερό ότι η ψυχή μας είναι κτιστή ή ότι παραμένει αθάνατη, αφού πουθενά η νομική Γραφή δεν το μαρτυρεί; βʹ Ποιος μου λέει ότι η Γένεση είναι σύγγραμμα του Μωυσή; Διότι δεν φέρει επιγραφή, όπως και τα λοιπά βιβλία των προφητών. Άλλωστε φαίνεται και σε πολλά σημεία να μην αληθεύει· ανάμεσα σε αυτά είναι και η απόφαση του Θεού σχετικά με τη βρώση, καθώς και εκείνη για τα τετρακόσια χρόνια της κακώσεως του Ισραήλ στην Αίγυπτο· διότι ταλαιπωρήθηκαν εκατόν σαράντα χρόνια, δηλαδή μετά τον θάνατο του Ιωσήφ. Ομοίως, ούτε ο ορισμός που είπε ο Θεός για τη ζωή των ανθρώπων πραγματοποιήθηκε στον καιρό του Νώε· διότι είπε ότι εκείνοι οι άνθρωποι θα ζούσαν εκατόν είκοσι χρόνια μέχρι τον κατακλυσμό. γʹ Πάλι, ενώ έδωσε εντολή για εκείνο το Λευιτικό το γεμάτο θυσίες, ύστερα ο Θεός λέει μέσω του Ησαΐα και του Ιερεμία ότι δεν έδωσε καμία εντολή στον Ισραήλ ούτε για θυσίες ούτε για ολοκαυτώματα. δʹ Πάλι, ενώ υποσχέθηκε ότι ο νόμος θα είναι αιώνιος, πώς δεν κατέστησε αιώνια και τα νομικά του προστάγματα; εʹ Και ενώ όρισε να δώσει στο σπέρμα του Ισραήλ ως κτήση τη χώρα από την Αίγυπτο έως τον Ευφράτη, δεν τους έδωσε ούτε το δέκατο μέρος της υποσχέσεως.

Πείτε λοιπόν, και μην καθυστερείτε, αν το Πνεύμα είναι Υιός, και ο Πατέρας είναι παππούς. Αν όμως συλλογιζόμενοι, όπως ακριβώς έκαναν τότε οι Φαρισαίοι, πείτε και εσείς μέσα σας: «Εάν πούμε ότι είναι Υιός, θα ακούσουμε: “Πού είναι γραμμένο;”· εάν πάλι πούμε: “Δεν είναι Υιός”, φοβόμαστε μήπως μας πουν: “Πώς λοιπόν είναι γραμμένο: Εμείς δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα το εκ του Θεού;”». Εάν λοιπόν, βρισκόμενοι σε τέτοια αντιδικία με τους εαυτούς σας, πείτε και εσείς «Δεν γνωρίζουμε», είναι ανάγκη και εκείνος που ερωτάται για τέτοια ζητήματα από εσάς να σιωπά, υπακούοντας σε αυτόν που λέει: «Μην αποκρίνεσαι στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, για να μη γίνεις όμοιός του· αλλά να αποκρίνεσαι στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, για να μη φαντάζει σοφός στον εαυτό του». Η απάντηση δε που σας αρμόζει περισσότερο είναι η σιωπή, ώστε να επιγνώσετε τη δική σας άγνοια.

Πείτε, λοιπόν, και μην καθυστερείτε, εάν το Πνεύμα είναι Υιός, και ο Πατέρας είναι παππούς. Εάν όμως, διαλογιζόμενοι όπως ακριβώς έπραξαν τότε οι Φαρισαίοι, πείτε και εσείς μέσα σας: «Εάν πούμε ότι είναι Υιός, θα ακούσουμε: "Πού είναι γραμμένο;". Εάν πάλι πούμε: "Δεν είναι Υιός", φοβούμαστε μήπως μας πουν: "Πώς λοιπόν είναι γραμμένο: Εμείς δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα το οποίο προέρχεται από τον Θεό;"». Εάν, αντιμαχόμενοι με τέτοιους λογισμούς μέσα σας, πείτε και εσείς «Δεν γνωρίζουμε», είναι ανάγκη και εκείνος που ερωτάται τέτοια πράγματα από εσάς να σιωπήσει, υπακούοντας σε αυτόν που λέει: «Μην απαντάς στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, για να μη γίνεις όμοιός του· αλλά απάντησε στον άφρονα όπως ταιριάζει στην αφροσύνη του, για να μη φαντάζει σοφός στα μάτια του». Και η απάντηση που σας αρμόζει περισσότερο είναι η σιωπή, ώστε να επιγνώσετε τη δική σας άγνοια.

Γι' αυτό, νομίζω, ο σοφός Σολομών παραγγέλλει να μην αποκρινόμαστε στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του. Διότι υπέβαλε σε διαίρεση λόγους που ούτε ειπώθηκαν ούτε λέχθηκαν ποτέ, για να δώσει την εντύπωση ότι, ανάμεσα στα πολλά που απαρίθμησε, βρίσκει ότι το αγέννητο λέγεται ορθά μόνο με έναν τρόπο. Σε εμάς, όμως, ίσως να χρειαζόταν περισσότερος λόγος για τη φανέρωση του ψεύδους και για να καταδείξουμε ότι το αγέννητο δεν αποτελεί την ουσία του Θεού, εάν βεβαίως τα όσα αυτός απαρίθμησε στη διαίρεση δεν είχαν ήδη ελεγχθεί σαφώς. Διότι, ακόμη και αν ο ισχυρισμός του είχε ισχύ, ότι δηλαδή το αγέννητο δεν εκλαμβάνεται ούτε κατ' επίνοιαν ούτε κατά στέρηση, ούτε και έτσι βεβαίως το συμπέρασμά του θα είχε λογική ακολουθία.

Εάν μεν ο θυμός είναι κάτι το πονηρό, γιατί δεν απέφυγες το κακό; Εάν πάλι είναι άξιος συγγνώμης, γιατί οργίζεσαι με εκείνον που θυμώνει; Διότι εκείνος που ανταπαντά μοιάζει κατά κάποιον τρόπο να εξομοιώνεται με αυτόν που ματαιολογεί. Γι' αυτό, νομίζω, ο σοφός Σολομών παραγγέλλει να μην απαντά κανείς στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που καθυβρίζει τη βασιλική εικόνα καταδικάζεται σαν να έχει αμαρτήσει εις βάρος του ίδιου του βασιλέως, έτσι ολοφάνερα είναι υπόδικος στην αμαρτία και εκείνος που καθυβρίζει τον δημιουργηθέντα κατ' εικόνα Θεού.

Απέναντι λοιπόν στους δικούς τους εμετούς, πώς δεν είναι καλύτερη η σιωπή; «Διότι μην αποκρίνεσαι σε άφρονα», λέγει, «σύμφωνα με την αφροσύνη του». Αλλά για να μην επιτίθενται στους πολλούς με τρόπο πιο ακράτητο και σκληρό, σαν εκείνους που δικάζουν ερήμην, κάνοντας οχυρό τους την ευχέρεια στους λόγους και νομίζοντας ότι είναι εντελώς αναντίρρητο το επιχείρημα που δεν ξέρω πώς επινόησαν και το οποίο υποστηρίζεται από άθλιους συλλογισμούς· εμπρός λοιπόν, αυτούς που είναι εξοπλισμένοι με τις πανοπλίες της απάτης και του δόλου, ας τους κατατροπώσουμε όσο είναι δυνατόν, σαν ελαφρά οπλισμένοι και αθωράκιστοι πολεμιστές, με τις αντιρρήσεις που προέρχονται από τις κοινές έννοιες, έχοντας τον Χριστό συμπαραστάτη και υπερασπιστή μας, ψάλλοντας επίκαιρα τον λόγο του Δαβίδ: «Διότι δεν θα ελπίσω στο τόξο μου, και η ρομφαία μου δεν θα με σώσει. Διότι εσύ μας έσωσες από εκείνους που μας θλίβουν, και καταντρόπιασες αυτούς που μισούν εμάς» και εσένα. Β. Προχώρα λοιπόν πολύ γενναία· διότι ο Δεσπότης των πάντων θα παραταχθεί μαζί μας και θα είναι συμπολεμιστής μας. Α. Θα προχωρήσω βεβαίως, και μάλιστα με πολλή προθυμία· διότι δεν πρέπει καθόλου να διστάζουμε· νομίζω όμως ότι πρέπει πριν από όλα τα άλλα να πω τούτο. Β. Ποιο ακριβώς; Α. Ότι με τον πιο ανόητο και άτεχνο τρόπο ισχυρίζονται πως το αγέννητο αποτελεί όρο για τον Θεό· και λέγοντας όρο εννοώ αυτό που έχει δύναμη ορισμού. Ή μήπως δεν είναι τέτοιος ο ισχυρισμός τους και δεν αποδεικνύεται ότι έχουν φτάσει σε αυτό το σημείο αναισχυντίας; Β. Ναι.

〈ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ〉 ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΝΩΝ, ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΑΤΟΜΑΧΩΝ Ίσως δεν αρμόζει καν να δίνει κανείς απάντηση στα μάταια λόγια· διότι το σοφό παράγγελμα του Σολομώντος φαίνεται να αποβλέπει σε αυτό, όταν παραγγέλλει να μην απαντάμε στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του. Επειδή όμως υπάρχει κίνδυνος, εξαιτίας της δικής μας σιωπής, να υπερισχύσει το ψεύδος έναντι της αλήθειας, και αυτή η σεσηπυία γάγγραινα της αιρέσεως, λαμβάνοντας μεγάλη εξάπλωση εις βάρος της αλήθειας, να διαφθείρει τον υγιή λόγο της πίστεως, μου φάνηκε αναγκαίο να απαντήσω σε εκείνους που προβάλλουν τέτοια επιχειρήματα εναντίον της ευσέβειας, όχι σύμφωνα με την αφροσύνη τους, αλλά προς διόρθωση των φαύλων αντιλήψεών τους. Διότι και το παράγγελμα των Παροιμιών νομίζω πως δεν συνιστά τη σιωπή, αλλά τη διόρθωση των αφρόνων, με την έννοια ότι οι απαντήσεις μας δεν πρέπει να συμπορεύονται με την αφροσύνη των αντιλήψεών τους, αλλά μάλλον να ανατρέπουν τις ανόητες και πεπλανημένες δοξασίες τους περί των δογμάτων.

Επομένως, ας εξαιρεθεί εντελώς από τη διδασκαλία τους και το ίδιο το Θείο, από το οποίο συγκρατούνται τα όντα. — Γ. Αυτό ακριβώς όμως, είπα εγώ, πώς θα μπορούσε να γίνει αναμφισβήτητο σε εκείνους που φέρνουν αντιρρήσεις, το ότι δηλαδή τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, και ότι μέσα σε Αυτόν συγκρατούνται τα όντα, ή και γενικότερα το ότι υπάρχει κάποιο Θείο που υπερβαίνει τη φύση των όντων; Μ. Εκείνη τότε απάντησε: Θα ήταν μεν πιο ταιριαστό να σιωπά κανείς σε τέτοια ζητήματα, και να μην κρίνει άξιες απαντήσεως τις ανόητες και ασεβείς προτάσεις, επειδή και κάποιος θείος λόγος απαγορεύει να αποκρίνεται κανείς στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του· και άφρων είναι οπωσδήποτε, κατά τον Προφήτη, εκείνος που λέει ότι δεν υπάρχει Θεός. Επειδή όμως πρέπει να μιλήσουμε και γι' αυτό, θα σου πω, είπε, έναν λόγο, όχι δικό μου, ούτε κανενός άλλου ανθρώπου (διότι θα ήταν μικρός, όποιος κι αν είναι), αλλά εκείνον που η κτίση των όντων διηγείται μέσω των θαυμάτων που υπάρχουν σε αυτήν, όπου ο οφθαλμός γίνεται ακροατής μέσω των ορατών πραγμάτων, καθώς ο πάνσοφος και δημιουργικός λόγος αντηχεί στην καρδιά. Διότι η κτίση διαλαλεί ξεκάθαρα τον Ποιητή, αφού οι ίδιοι οι ουρανοί, όπως λέει ο Προφήτης, διηγούνται με άλαλες φωνές τη δόξα του Θεού.

Φοβάμαι μήπως γίνω συμμέτοχος στις ανοησίες του Ακινδύνου, αποκαλύπτοντας, αναπτύσσοντας και αναλύοντάς τες πολλές φορές. Μήπως, λοιπόν, γι' αυτόν τον λόγο συμβούλευσε ο Σολομών «να μην αποκρίνεσαι στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του»; Αλλά δεν νομίζω ότι ο σοφός εννοεί αυτό, επειδή δεν λέει να μην απολογούμαστε, αλλά να μην αποκρινόμαστε. Εμείς, όμως, τώρα απολογούμαστε· αλλά και απολογούμενοι, δεν ενεργούμε σύμφωνα με την αφροσύνη του κατηγόρου.

ΤΙΤΛΟΣ ΚΔ΄. — Περί του άφρονος, του ανόητου, του απαίδευτου και του μωρού. «Έχω δει άφρονες να ρίχνουν ρίζες, αλλά αμέσως η κατοικία τους καταστράφηκε.» «Άτιμοι και περιφρονημένοι, στερημένοι από κάθε αγαθό, οι οποίοι μασούσαν ρίζες δέντρων από τη μεγάλη πείνα.» «Καταστράφηκαν επειδή δεν είχαν σοφία.» «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» «Μη γίνεστε σαν το άλογο και το μουλάρι, τα οποία δεν έχουν σύνεση.» «Ο άφρων και ο ανόητος θα χαθούν μαζί.» «Από το στόμα του άφρονα βγαίνει ράβδος ύβρεως.» «Για ποιο λόγο υπάρχουν τα χρήματα στα χέρια του άφρονα; Διότι αυτός που δεν έχει νου δεν μπορεί να αποκτήσει σοφία.» «Ο άφρων φανερώνει την οργή του την ίδια κιόλας ημέρα.» «Ο άφρων ξεδιπλώνει τη δική του κακία.» «Η αφροσύνη του ανθρώπου καταστρέφει τους δρόμους του, αλλά η καρδιά του κατηγορεί τον Θεό.» «Το στόμα των αφρόνων αναγγέλλει κακά.» «Ο άφρων, ακόμη και όταν μαστιγώνεται, δεν αισθάνεται.» «Δεν αρμόζει στον άφρονα η πολυτελής ζωή.» «Μην απαντάς στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, για να μη γίνεις όμοιός του. Αλλά να απαντάς στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, για να μη φανεί σοφός στα δικά του μάτια.» «Τους απαίδευτους τους συναντά ο θάνατος.» «Οι απαίδευτοι είναι ασυγκράτητοι στη γλώσσα.» «Βαρύς είναι ο λίθος και δυσβάσταχτη η άμμος· όμως η οργή του άφρονα είναι βαρύτερη και από τα δύο.» «Οι άφρονες, επειδή επιθυμούν την ύβρη και έγιναν ασεβείς, μίσησαν τη γνώση.» «Ο ανόητος θα πεθάνει από παγίδα.» «

Αλλά απέναντι σε τέτοιους εμετούς, για να στολιστώ με Πατερικούς λόγους που στηλιτεύουν την παραφροσύνη του σοφού, πώς να μην είναι προτιμότερη η σιωπή; Διότι είναι γραμμένο: «Μην αποκρίνεσαι σε άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του». Αλλά, για να μη νομίζουν οι δοκησίσοφοι και οι υπασπιστές της αποστασίας ότι κατατρέχουν την πίστη ερήμην των ευσεβών, θεωρώντας ότι ο λόγος τους, που ενισχύεται από ψευδολογίες και ματαιότητες, είναι ακαταμάχητος, γι' αυτόν τον λόγο, αν και είναι αισχρό και άσχημο να αντιπαρατίθεται κανείς σε τόσο σαθρά και ευκολοκατάβλητα επιχειρήματα, ωστόσο, χρησιμοποιώντας τις κοινές αντιλήψεις όλων, θα καταπολεμήσουμε σθεναρά τις μηχανές και τους δόλους που έχουν εφεύρει κατά της αλήθειας, με τα οποία ανόητα και απερίσκεπτα της αντιπαρατάσσονται. Διότι στρέφονται προς παράλογες και άτοπες έννοιες, παρασυρόμενοι σε πράγματα που δεν έπρεπε, υπερηφανευόμενοι μάταια από τον σαρκικό τους νου, και ορίζοντας δογματικά πράγματα που κανένας από τους ορθά σκεπτόμενους δεν γνωρίζει, ούτε η ίδια η φύση των πραγμάτων επιβεβαιώνει. Διότι, εκτός από την ασέβεια, τα επιχειρήματά τους είναι και απίθανα. Έχοντας το βλέμμα τους στραμμένο σε έναν και μόνο σκοπό, καταβάλλοντας κάθε προσπάθεια και, όπως λέγεται, κινώντας κάθε σχοινί, προσπαθούν να ανατρέψουν, όπως νομίζουν, το μυστήριο της οικονομίας του Χριστού, ώστε με την προβολή του απερίγραπτου, να εξαφανιστεί η απεικόνιση του σεβαστού Του χαρακτήρα. Και δεν είναι άτοπο να πούμε ότι μαζί της θα χανόταν και η ίδια η μνήμη του Χριστού.

34. Τι λένε λοιπόν αυτοί που προβάλλουν δόλια και διεστραμμένα λόγια; «Προσκυνούμε τον τύπο του σταυρού, εξαιτίας αυτού που απλώθηκε πάνω του». Είναι δε φανερή και η παραφροσύνη και η σκαιότητα αυτών, καθώς από τη μία βδελύσσονται και φτύνουν τον τύπο εκείνου που αγιάζει, ενώ από την άλλη θεώρησαν σωστό να τιμούν τον τύπο εκείνου που αγιάζεται· καίτοι πώς αγιάστηκε, κατά τη γνώμη τους, αν ο Χριστός δεν έπαθε σωματικά στα αλήθεια; Σε μια τέτοια λοιπόν παράνοια και φρενοβλάβεια, δεν πρέπει κανείς ούτε να απαντά· διότι «μην απαντάς σε άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του», διδασκόμαστε. Όμως, για την αλήθεια και τη συνέπεια του λόγου, καθώς και για την ευπείθεια των πιο επιεικών, λέμε τα εξής: ότι, πρώτον, όλα όσα βρίσκονται στην Εκκλησία του Θεού, γνωρίζουμε και ομολογούμε ότι είναι ιερά και άγια· και για τον λόγο αυτόν, είναι για εμάς εξίσου προσκυνητά και σεβάσμια και τίμια, και κανένα δεν στερείται δόξας ή τιμής, όπως ακριβώς έχουμε πει και αλλού. Και δεν επιτρέπεται σε εμάς τους πιστούς, ούτε τα όσα παραδόθηκαν από τους προεστώτες της πίστης μας επιτρέπουν να κάνουμε διακρίσεις και εξετάσεις, για το ποιο δηλαδή είναι πρώτο ή δεύτερο, και ποιο είναι πιο τίμιο ή λιγότερο τίμιο· αυτό είναι κακούργημα των απίστων και των ανοσίων: το να λένε «Αν προσκυνήσω αυτό, αλλά το άλλο όχι, σώζομαι ή δεν σώζομαι; Είναι αυτό καλύτερο από εκείνο;»

Διότι σε εμάς, που κατέχουμε την ορθή και αδιάβλητη πίστη, «ο χαρακτήρας της υποστάσεως του Πατρός», ο θείος Λόγος, ομολογείται και πιστεύεται ότι είναι ένας και ο αυτός μαζί με το πρόσλημμα, το δικό μας γεώδες και υλικό. Γι' αυτό και ζωγραφίζεται με υλικά χρώματα και νοείται ως άνθρωπος. Διότι, καθόσον είναι Λόγος και Θεός, είναι απολύτως άληπτος και ακατανόητος, διασώζοντας στον εαυτό του και το διττό των φύσεων και το ενιαίο της υποστάσεως. Έπειτα, επειδή στα λεγόμενα από τον φαντασιόπληκτο προστίθεται και ανάθεμα, τι λέμε εμείς; Τίποτα δικό μας, αλλά τα λόγια των δικών μας, δηλαδή εκείνων στην αγία και οικουμενική σύνοδο της Εφέσου και των άλλων οσίων πατέρων μας. Αν κάποιος δεν ομολογεί ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είναι περιγραπτός ως προς το σώμα (και θα μπορούσε κανείς να προσθέσει σε αυτό και απεικονίσιμος, απερίγραπτος δε και μη απεικονίσιμος ως προς τη θεότητα), ας είναι αναθεματισμένος. Ας προχωρήσουμε όμως σε άλλη χρήση χωρίου του Επιφανίου, η επιγραφή του οποίου έχει ως εξής: Από τον λόγο του αγίου Επιφανίου κατά εκείνων που επιτηδεύονται να κατασκευάζουν, σύμφωνα με ειδωλολατρικό έθιμο, εικόνες κατ' ομοίωση του Χριστού και της Θεοτόκου και των μαρτύρων, καθώς επίσης αγγέλων και προφητών. Έπρεπε βέβαια εμείς απέναντι σε τέτοιες φλυαρίες και ανοησίες να προτιμήσουμε τη σιωπή, διότι διδασκόμαστε από τα ιερά Γράμματα να μην απαντούμε στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του.

Εξαιτίας, λοιπόν, της απερισκεψίας και της αναισχυντίας όσων χάσκουν μπροστά του, από εδώ θα προχωρήσουμε για να εξετάσουμε τα υπόλοιπα χωρία που παρατίθενται στον όρο τους, στα οποία γράφονται τα εξής: Ποιος άκουσε ποτέ τέτοια πράγματα; Ποιος από τους παλαιούς πατέρες, αφού ζωγράφισε εικόνα του Χριστού, την τοποθέτησε σε εκκλησία ή στο δικό του σπίτι; Ποιος από τους αρχαίους επισκόπους ζωγράφισε τον Χριστό στα παραπετάσματα των θυρών, ατιμάζοντάς Τον; Ποιος ζωγράφισε σε παραπετάσματα ή σε τοίχους τον Αβραάμ και τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, καθώς και τον Μωυσή και τους υπόλοιπους προφήτες και πατριάρχες, ή τον Πέτρο ή τον Ανδρέα ή τον Ιάκωβο ή τον Ιωάννη ή τον Παύλο ή τους υπόλοιπους αποστόλους, και τους διαπόμπευσε και τους εξέθεσε με αυτόν τον τρόπο; Και όμως, αυτός ήταν που έλεγε ότι όσοι ζωγραφίζουν τέτοια πράγματα λένε πως «τα κατασκευάζουμε προς τιμήν και εις ανάμνησιν των αγίων»· αλλά, όπως φαίνεται, αγνόησε και τον εαυτό του και τα ίδια του τα λόγια. Και βέβαια, καλύτερα θα ήταν να σιωπήσουμε και να μην απαντήσουμε στον άφρονα εξαιτίας της αφροσύνης του· διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο ηλίθιο ή πιο παράφρονο από αυτά; Διότι τέτοια πράγματα ούτε καν όσοι έχουν προσβληθεί από τη νόσο της φρενίτιδας δεν θα ξεστόμιζαν. Ας παραλείψουμε να αναφέρουμε όσους έχουν τυφλωμένα τα μάτια τους· διότι αυτοί θα άκουγαν κάποτε από αυτούς που βλέπουν ότι από τα παλαιά χρόνια αυτά και έχουν γίνει και έχουν θεαθεί, ακόμη κι αν μόνο αυτός έχει στερηθεί και την ακοή και την όραση και αυτήν την ίδια τη λογική.

Υποπτευόμενος λοιπόν ότι πρόκειται για ύπνο και νομίζοντας ότι όσα ήδη συνέβησαν είναι όνειρο, σας ζητώ τώρα: αποδείξτε λοιπόν, ω παίδες, τα λόγια όσων μιλούν ως ανοησίες φλυαρούντων, μέσω αυτών που τώρα πράττετε. Εάν ηχήσει η σάλπιγγα και κάθε είδος μουσικών οργάνων, πέστε και προσκυνήστε την εικόνα που έστησα. Τιμήστε το κύρος της, όπως οφείλετε, μαζί με όλους τους άρχοντες του λαού. Μην μου δώσετε αφορμή να σας θανατώσω, μην παραδοθείτε στο πυρ για να κατακαείτε, και αρχίσετε δικαίως να κραυγάζετε: «Τάχυνον...» Ακούγοντας τέτοια λόγια οι γενναίοι, περιγέλασαν την τόσο μεγάλη ματαιότητα του βασιλιά. Όμως, για να μην νομίσει ότι είναι τόσο συνετός, σήκωσαν ψηλά το βλέμμα οι τρεις πάνσοφοι και είπαν: «Ω Ναβουχοδονόσορ, βασιλιά της Βαβυλώνας, εμείς δεν έχουμε καμία ανάγκη να σου μιλήσουμε γι' αυτό. Διότι, εφόσον λες ανοησίες, κανείς δεν σου αποκρίνεται, επειδή έτσι προστάζει η Γραφή: Μην ανταποκρίνεσαι στον άφρονα με όμοια λόγια».

Νομίζω πως δεν πρέπει να αφήσω αναπάντητη την αφροσύνη τους, όπως της αξίζει· διότι λέει ο σοφότατος Σολομών: «Μην απαντάς στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, για να μη γίνεις όμοιος με αυτόν, αλλά να απαντάς στον άφρονα ελέγχοντας την αφροσύνη του, για να μη θεωρεί τον εαυτό του σοφό.» Από εσάς βέβαια, ω άνθρωποι, όπως λέτε και οι ίδιοι, κανείς απολύτως (δεν είδε τον Θεό). Από εκείνους όμως που επιλέγουν να σηκώσουν τον σταυρό και να βαδίσουν τη στενή οδό και να θυσιάσουν τη ζωή τους για χάρη της αιώνιας ζωής, πολλοί μεν είδαν και στο παρελθόν, και περισσότεροι, νομίζω, βλέπουν και τώρα, και καθένας από όσους το επιθυμούν θα δει, έστω κι αν εσείς, εξαιτίας της διεστραμμένης γνώμης και της φαυλότητας του φθόνου σας, δεν μπορείτε να τους δείτε. Και δες τι λέει ο ευαγγελιστής: «Σε όσους τον δέχτηκαν, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού· οι οποίοι δεν γεννήθηκαν από αίματα ούτε από θέλημα σαρκός ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά γεννήθηκαν από τον Θεό.» Εάν λοιπόν εσύ δεν γεννήθηκες από τον Θεό, προφανώς ούτε τέκνο του είσαι, ούτε έσπευσες να τον δεχτείς, ούτε τον έλαβες μέσα σου, και γι' αυτό ούτε εξουσία σου έδωσε ούτε μπορείς να γίνεις τέκνο Θεού· και εφόσον δεν έγινες τέκνο Θεού, πώς άραγε θα δεις τον εν τοις ουρανοίς Θεό και Πατέρα σου;