Πατερικές αναφορές στο ΠΑΡΟΙΜΙΑΙ 27:2

Ποιος είναι δε ο τρόπος της αποστολής, και ο λόγος για τον οποίο έχει σταλεί, επειδή τα έχουμε πει ήδη προηγουμένως με πολλά λόγια, θα παραλείψουμε να μιλήσουμε περαιτέρω γι' αυτά. Όμως πρέπει να παρατηρήσουμε ωφέλιμα εκείνο, ότι δηλαδή λέει πως ο νόμος είναι θέλημα του Θεού και Πατρός. <Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν είναι αληθινή· άλλος είναι εκείνος που μαρτυρεί για εμένα, και γνωρίζω ότι είναι αληθινή η μαρτυρία την οποία μαρτυρεί για εμένα.> Ο σοφότατος Σολομών συγκεντρώνοντας εκείνα για τα οποία κάποιος πολύ εύλογα θα καυχώταν και θα αναδείκνυε τον δικό του τρόπο ζωής ως αξιοζήλευτο, και προβάλλοντάς τα ταυτόχρονα στους πιο συνετούς για να τα μάθουν, λέει: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του στην αρχή του λόγου του»· και πάλι: «Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον και όχι το δικό σου στόμα, ο ξένος και όχι τα δικά σου χείλη». Διότι είναι όντως φορτικό και πράγμα ανυπόφορο για τους ακροατές το να μη θέλουν κάποιοι να επαινούνται από τα λόγια άλλων, αλλά να αποδίδουν αχαλίνωτα στον εαυτό τους τα πιο ωραία και εξαιρετικά προτερήματα. Και θα ήταν πολύ φυσικό να μην γίνεται πιστευτός ένας τέτοιος λόγος· διότι από τη φύση μας, παρασυρόμενοι σαν από κάποιες φυσικές και αναγκαίες έλξεις φιλαυτίας, σπεύδουμε στο να μην αποδίδουμε τίποτα το φαύλο στον εαυτό μας, αλλά να του προσάπτουμε πάντοτε, και χωρίς να λέμε πάντοτε την αλήθεια, εκείνα χάρη στα οποία κάποιος νομίζει ότι φαίνεται κόσμιος και αγαθός.

Διότι πού αναφέρει ο νόμος, ας μας διδάξουν πάλι, ότι είναι αβέβαιη η μαρτυρία κάποιου για τον εαυτό του; Επειδή βεβαίως είναι κάπως φορτικό, και μερικές φορές ανυπόφορο για κάποιους, το να αποδίδει τυχόν κάποιος στον εαυτό του εξαιρετικές αρετές. Και γι' αυτό ο σοφότατος συγγραφέας των Παροιμιών λέει: «Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον και όχι το στόμα σου, ο ξένος και όχι τα δικά σου χείλη». Όμως δεν θεωρείται σε κάθε περίπτωση ψευδές αυτό που τυχόν λέγεται από κάποιον για τον εαυτό του. Ας έλθει λοιπόν στο μέσον ενώπιόν μας κάποιος από τους Φαρισαίους, και έπειτα ας μας διδάξει τι να κάνουμε με τον μακάριο Σαμουήλ, ο οποίος μαρτυρεί για τον εαυτό του τα καλύτερα. Διότι βρίσκεται κάπου να απολογείται στους Ισραηλίτες και να λέει: «Μάρτυρας είναι ο Κύριος ανάμεσά σας και μάρτυρας ο κεχρισμένος του σήμερα, αυτήν εδώ την ημέρα, ότι δεν βρήκατε απολύτως τίποτα στα χέρια μου». Αλλά εάν πράγματι ο νόμος εμπόδιζε κάποιον να μαρτυρεί για τον εαυτό του, πώς, πες μου, τον αψήφησε ο Σαμουήλ, παρόλο που η Θεία Γραφή λέει γι' αυτόν: «Ο Μωυσής και ο Ααρών συγκαταλέγονταν μεταξύ των ιερέων του, και ο Σαμουήλ μεταξύ εκείνων που τον επικαλούνται· επικαλούνταν τον Κύριο και αυτός τους εισάκουε· μέσα από στύλο νεφέλης τους μιλούσε· φύλαγαν τα μαρτύριά του και τα προστάγματά του τα οποία τους έδωσε»; Βλέπεις ότι συναριθμήθηκε με τον μακάριο Μωυσή, επειδή είχε αρετή ισάξια με εκείνον, και μαρτυρείται από το Πνεύμα ως ακριβής τηρητής του νόμου; Πώς λοιπόν παρέβη τον νόμο, δίνοντας μαρτυρία για τον εαυτό του, θα μπορούσε να ρωτήσει κανείς;

Διότι λέει ότι ο ίδιος είναι ο άλλος μαθητής, αλλά δεν ονομάζει τον εαυτό του ξεκάθαρα, αποφεύγοντας την υποψία της καυχησιολογίας και απομακρύνοντας όσο το δυνατόν περισσότερο από τις σκέψεις του την ιδέα ότι είναι ανώτερος από τους άλλους. Διότι τα εξαιρετικά κατορθώματα, ακόμη και αν τυχόν υπάρχουν σε κάποιους από αυτούς που σκέφτονται ορθά, ποτέ δεν θα έφταναν στα αυτιά των άλλων μέσω της δικής τους γλώσσας. Επειδή είναι εντελώς απρεπές πράγμα το να μην εγκωμιάζονται κάποιοι μέσω της φωνής των άλλων παρά από το δικό τους στόμα. Και γι' αυτό ο Παροιμιαστής λέει: «Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον και όχι το δικό σου στόμα, ο ξένος και όχι τα δικά σου χείλη». <Εκείνος δε ο μαθητής ήταν γνωστός στον αρχιερέα και συνεισήλθε μαζί με τον Ιησού στην αυλή του αρχιερέως.> Πολύ προνοητικά πάλι φτάνει μέχρι την αναφορά αυτών των λεπτομερειών και δεν αποφεύγει καθόλου τη λεπτολογία, επειδή είναι σε όλους ωφέλιμη. Επειδή δηλαδή επρόκειτο να συμπεριλάβει στα δικά του συγγράμματα τόσο τα γεγονότα όσο και τα όσα λέχθηκαν μέσα στην ίδια την αυλή του αρχιερέα, μας παρέσχε μια πολύ αναγκαία εξήγηση για το πώς μπόρεσε να εισέλθει μαζί Του: διότι ήταν γνωστός, λέει, στον αρχιερέα. Επομένως, εισέρχεται μαζί Του ανεμπόδιστα, καθώς η γνωριμία του με τον ηγέτη -διότι δεν καταδέχτηκε να την ονομάσει φιλία- του εξασφάλιζε απρόσκοπτη τη διέλευση στο εσωτερικό.

Θα διαπιστώσουμε ότι αυτό ακριβώς έπαθαν οι Φαρισαίοι, οι οποίοι εξαιτίας της φιλαργυρίας τους εξευτέλιζαν τις άριστες συμβουλές. Και ενώ έπρεπε να τις σεβαστούν, χλεύαζαν τον Δεσπότη που τις εισηγούνταν. Αλλά εμείς ας αποβάλουμε το κεντρί της φιλαργυρίας, το οποίο μπορεί να ωθήσει και στην ασέβεια, όπως ακριβώς συνέβη και σε εκείνους. Αφού, λοιπόν, ο Σωτήρας των όλων αφιέρωσε πολύ λόγο για αυτούς, και στη συνέχεια τους είδε να μην απομακρύνονται από τους δικούς τους λογισμούς και τα πάθη, αλλά μάλλον να εμμένουν στη συνήθη τους σκαιότητα, στρέφεται πλέον στον δριμύ έλεγχο, καθώς η περίσταση το απαιτούσε, και τους αποδεικνύει ότι είναι υποκριτές και βωμολόχοι, και εραστές της δόξας που θα ταίριαζε σε δίκαιους και αγαθούς άνδρες, χωρίς όμως να είναι τέτοιοι στην πραγματικότητα. «Εσείς είστε εκείνοι που δικαιώνετε τους εαυτούς σας ενώπιον των ανθρώπων.» (A f. 218) Αυτό διαπιστώνεται ότι τους το λέει και κάπου αλλού: «Πώς μπορείτε να πιστέψετε, όταν λαμβάνετε δόξα από ανθρώπους, και δεν αναζητάτε τη δόξα που προέρχεται από τον μόνο Θεό;» Διότι εκείνους που είναι αληθινά αγαθοί, ο Θεός τους στεφανώνει με επαίνους για τη δικαιοσύνη τους. Αντίθετα, όσοι δεν αγαπούν την αρετή και είναι υποκριτές, υφαρπάζουν την εντύπωση ότι είναι σεβαστοί, βασιζόμενοι στις δικές τους κρίσεις. Αλλά κανείς, ω βέλτιστοι, θα μπορούσε να τους πει κάποιος, δεν στεφανώνει τον εαυτό του. Διότι είναι γεγραμμένο: «Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον, και όχι το δικό σου στόμα· ο ξένος, και όχι τα δικά σου χείλη.»

Λέει, λοιπόν, ο μακάριος Λουκάς για τον Σωτήρα μας Χριστό: «Τους είπε δε και μία παραβολή για εκείνους που θεωρούσαν τους εαυτούς τους δίκαιους και εξουθένωναν τους άλλους.» Και ποια είναι η παραβολή; <Δύο άνθρωποι ανέβηκαν στο ιερό για να προσευχηθούν, κ.λπ.> (A f. 236 b, C f. 145, E f. 298) Διότι εδώ μας διδάσκει με ποιον τρόπο πρέπει να του απευθύνουμε τις ικεσίες μας, ώστε να μην αποδειχθεί χωρίς μισθό η πράξη για εκείνους που την ασκούν· και ώστε να μην προκαλέσει εναντίον του τον Θεό, τον χορηγό των άνωθεν χαρισμάτων, μέσα από εκείνα ακριβώς που κάποιος θα νόμιζε ότι θα ωφεληθεί· διότι είναι γραμμένο: «Υπάρχει δίκαιος που χάνεται μέσα στη δικαιοσύνη του.» Ιδού, λοιπόν, εδώ ο Φαρισαίος κατακρίνεται, επειδή δεν έκανε την προσευχή του με επίγνωση. Διότι, αναφορικά με τον εαυτό του, πολλά είναι τα αδικήματά του· πρώτον μεν, είναι φορτικός και ανόητος· διότι θαύμασε ο ίδιος τον εαυτό του, αν και το ιερό Κείμενο βροντοφωνάζει: «Ας σε επαινεί ο πλησίον, και όχι το δικό σου στόμα· ο ξένος, και όχι τα δικά σου χείλη.» Έπειτα, αγνόησε ότι το να είναι κανείς ανώτερος από τους κακούς, δεν τον καθιστά καθόλου και οπωσδήποτε αξιοθαύμαστο· ενώ το να αγαπά να αμιλλάται με εκείνους που συνηθίζουν να διαπρέπουν στην αρετή, αυτό καθιστά κάποιον λαμπρό και διαπρεπή, και τον συγκαταλέγει ανάμεσα σε εκείνους που δικαίως θαυμάζονται.—(A f. 239, E f. 298) Ο τελώνης, αντίθετα, στεκόταν μακριά· μην τολμώντας ούτε καν να υψώσει τα μάτια του ψηλά, αλλά με το γεμάτο ντροπή βλέμμα του φανέρωνε την έλλειψη παρρησίας της ψυχής του.

Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον σου και όχι το δικό σου στόμα, ο ξένος και όχι τα δικά σου χείλη. —«Αλίμονο σε εσάς, Γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές, διότι μοιάζετε με ασβεστωμένους τάφους, οι οποίοι εξωτερικά μεν φαίνονται στους ανθρώπους ωραίοι, αλλά εσωτερικά είναι γεμάτοι από οστά νεκρών και από κάθε ακαθαρσία». Διότι όντως το φρόνημα των Ιουδαίων είναι γεμάτο από κάθε ακαθαρσία· και από τα φαύλα έργα δεν υπάρχει κανένα που να μην έχει τιμηθεί από αυτούς· επειδή, μη θέλοντας να γνωρίσουν τον θείο νόμο, αλλά και περιφρονώντας την εντολή που τους δόθηκε, παρέμεναν ανυπάκουοι και απειθείς.

Και πάλι: ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον και όχι το δικό σου στόμα· ο ξένος και όχι τα δικά σου χείλη. Και πάλι: δοκιμαστήριο για το ασήμι και το χρυσάφι είναι η φωτιά· και ο άνθρωπος δοκιμάζεται από το στόμα αυτών που τον εγκωμιάζουν. Ο συνετός γιος φυλάττει τον νόμο, ενώ εκείνος που επιμένει στην ασωτία ατιμάζει τον πατέρα του. Να τιμάς τους πάντες για χάρη του Κυρίου, χωρίς να απαιτείς τιμή, και θα βρεις χάρη από τον Κύριο. Έχει γραφτεί: όποιος δεν ντρέπεται τα πρόσωπα των δικαίων, δεν είναι αγαθός. Τέτοιος άνθρωπος για ένα κομμάτι ψωμί θα προδώσει άλλον άνθρωπο. Πάλι έχει γραφτεί: μακάριος είναι ο άνθρωπος που τρέμει τα πάντα από ευλάβεια, ενώ ο σκληρόκαρδος θα πέσει σε συμφορές. Όταν ένας άνθρωπος αγαπά τη σοφία, ο πατέρας του ευφραίνεται, ενώ εκείνος που συναναστρέφεται με πόρνες θα χάσει τον πλούτο του. Είναι προτιμότερο να ποιμαίνεσαι με επιμέλεια παρά να ποιμαίνεις άλλους με αμέλεια. Είναι προτιμότερο να μαθαίνεις με επιμέλεια παρά να διδάσκεις και να πράττεις όσα δεν πρέπει. Εκείνος που διαπαιδαγωγεί τον εαυτό του, διαπαιδαγωγεί και τον άλλον· και εκείνος που διδάσκει τον εαυτό του, διδάσκει και τον πλησίον του. Μην επιβαρύνεις τον αδελφό σου· διότι, αν βάλεις φορτίο στο ζώο σου πάνω από τη δύναμή του, στη μέση του δρόμου θα καταρρεύσει. Καθετί που θα σου συμβεί, αντιμετώπισέ το με σύνεση, και θυμήσου τη βοήθεια που σου δόθηκε από τον Θεό.

Για να πιστέψουμε δε ότι αυτός υφίσταται ως Θεός, όντας αφ' εαυτού, ο Πατέρας του έδωσε ανθρώπινη μορφή περιγράφοντάς τον με σάρκα, προκειμένου να φανερώσει τον Υιό στα ανθρώπινα μάτια. Και εφόσον γνωρίζεις ότι υφίσταται ως Θεός, μη φανταστείς τον Υιό ως πιο ευτελή ή μικρότερο, επειδή είπε: «Ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου». Διότι έπρεπε αυτός, με την ενανθρώπησή του, να φανερώνει το μεγαλείο του με ταπεινόφρονα λόγια. Ο ίδιος άλλωστε έχει πει: «Ας σε επαινεί ο πλησίον και όχι το δικό σου στόμα». Τι δηλαδή; Δεν έπρεπε, ταπεινοφρονώντας, να αποδείξει τον εαυτό του κατώτερο από τον Πατέρα, να παρουσιάσει δηλαδή αυτόν που προς το παρόν περιγραφόταν από τη σάρκα και περιοριζόταν στα ανθρώπινα μάτια, ως κατώτερο απέναντι στον απερίγραπτο και τα πάντα πληρούντα; Εξάλλου, το να αποκαλεί αυτόν που είναι η αιτία της υπάρξεώς του μεγαλύτερο από τον εαυτό του, δεν είναι καθόλου ξένο προς την αλήθεια. Διότι, αν δεν υπάρχει ο Θεός, πού είναι η σοφία; Και αν δεν υπάρχει ο Πατέρας, πού είναι ο Υιός; Παρατήρησε δε πώς ο Υιός ταπεινοφρονεί πάντοτε και με κάθε τρόπο, ενώ ταυτόχρονα υποδεικνύει το θεϊκό του μεγαλείο, πρώτον όταν λέει προς τον νεαρό που τον προσφώνησε αγαθό: «Γιατί με λες αγαθό; Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός». Και εύλογα αποφάνθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο: «Διότι σου παρουσιάστηκα ως άνθρωπος», θα μπορούσε να πει, «ω νεανία, εσύ όμως, ενώ με προσφώνησες διδάσκαλο σαν να ήμουν ένας από τους γραμματείς, πρόσθεσες και το "αγαθός". Κανένας όμως άνθρωπος δεν είναι αγαθός, αλλά μόνο στον Θεό προσιδιάζει αυτή η προσηγορία. Μάταια λοιπόν ονόμασες αγαθό αυτόν που προς το παρόν σου παρουσιάστηκε ως άνθρωπος».

Το να εξετάσει κανείς, όμως, όλα αυτά τα ζητήματα ένα προς ένα θα απαιτούσε μεγάλο σύγγραμμα, πολύ χρόνο και ειδική πραγματεία. Άλλωστε, καθώς τα δεινά εκείνης της εποχής είναι φανερά σε όλους, δεν θα ωφελούσε σε τίποτα τον παρόντα λόγο η με ακρίβεια έκθεση των τότε συμφορών, όπως αυτές συνέβησαν. Υποκρύπτεται, εξάλλου, και κάτι άλλο φορτικό στη σχετική διήγηση: το γεγονός ότι, εξιστορώντας κανείς με τη σειρά τα θλιβερά εκείνα γεγονότα, θα έπρεπε κατ' ανάγκην να κάνει κάποια μνεία και στα δικά μας. Διότι, εάν έχουμε κατορθώσει κάτι τέτοιο μέσα από τους αγώνες μας υπέρ της ευσέβειας, ώστε να προσδίδει τιμή στη διήγηση, η σοφία προστάζει να το αφήνουμε στους άλλους να το πουν· «διότι», λέει, «ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον σου, και όχι τα δικά σου χείλη». Αυτό ακριβώς αγνοώντας ο κατά τα άλλα προσεκτικός αυτός άνθρωπος, ανάλωσε το μεγαλύτερο μέρος του συγγράμματός του σε μεγαλοστομίες για τον εαυτό του.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΓʹ. — Περί φιλαυτίας· και ότι δεν πρέπει κανείς να δικαιώνει ή να επαινεί τον εαυτό του. «Κάθε άνθρωπος φαίνεται δίκαιος στον εαυτό του.» «Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον, και όχι το δικό σου στόμα· ο ξένος, και όχι τα δικά σου χείλη.» «Μη θεωρείς τον εαυτό σου φρόνιμο.» «Οι οδοί των αφρόνων είναι ορθές στα μάτια τους.» «Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά την κρίση τους, και σοφοί ενώπιον του εαυτού τους· εκείνους που λένε: Μακριά από εμένα, μην με πλησιάζεις, διότι είμαι καθαρός. Αυτοί είναι καπνός του θυμού μου, φωτιά που καίει μέσα τους όλες τις ημέρες.» «Ιδού, είναι γραμμένο ενώπιόν μου: δεν θα σιωπήσω έως ότου αποδώσω, και θα ανταποδώσω στον κόλπο τους τις αμαρτίες τους, καθώς και των πατέρων τους, λέει ο Κύριος.» «Διότι δεν είναι δόκιμος εκείνος που συνιστά τον εαυτό του, αλλά εκείνος τον οποίο συνιστά ο Κύριος.» «Μη γίνεστε φρόνιμοι κατά τη δική σας κρίση.» Όλοι είμαστε ευσεβείς, με μοναδικό κριτήριο το να κατακρίνει ο ένας την ασέβεια του άλλου.

Και ο ασκητής είπε: Ανθρωπαρέσκεια είναι, όπως νομίζω, το να αρέσει κανείς στους ανθρώπους. Γνωρίζω ότι αυτή έχει στενή σχέση με τον χρηματισμό. Ο δε δικανικός, θαυμάζοντας τον λόγο αυτόν ως κάτι σπουδαίο, είπε: Πολύ εύστοχα μίλησες. Γιατί λοιπόν, ω ευλαβέστατε, κατακρίνεις άδικα το δίκαιο; Ή μήπως δεν σου φαίνεται δίκαιο το να μην αποδίδει ο καθένας στον εαυτό του την αξιολόγηση των δικών του έργων, αλλά να αναθέτει την κρίση για το καλό σε άλλους μάλλον παρά στον εαυτό του; Εγώ πάντως λέω ότι δεν μπορεί να ονομάζεται καθόλου αρετή αυτό που δεν αρέσει στους ανθρώπους και δεν λαμβάνει τον έπαινο από τον πλησίον, πράγμα που άκουσα και τη Γραφή να λέει: «Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον και όχι το δικό σου στόμα, ο ξένος και όχι τα δικά σου χείλη», και πάλι: «Ο καθένας από εσάς ας αρέσει στον πλησίον για το αγαθό προς οικοδομήν», και πάλι: «Να γίνεστε απρόσκοπτοι και στους Ιουδαίους και στους Έλληνες και στην Εκκλησία του Θεού.» Ποιος όμως μπορεί, όταν δεν αρέσει στους ανθρώπους, να είναι απρόσκοπτος; Γιατί λοιπόν εμβάθυνες τόσο πολύ κατακρίνοντας την ανθρωπαρέσκεια; Εάν όμως πρέπει, σύμφωνα με σένα, να αποδεχόμαστε αυτούς που δεν αρέσουν στους ανθρώπους μάλλον παρά αυτούς που αρέσουν, είναι καιρός να επαινέσεις τους ληστές και τους φονιάδες και τους άρπαγες και τους επίβουλους, επειδή δεν αρέσουν σε κανέναν από τους ανθρώπους.